یادداشت

ضرورت اصلاحات مالی

نوشته شده توسط اتاق خبر راه پرداخت

تیمور رحمانی؛ هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران؛ دنیای اقتصاد / استفاده از ابزار اقتصادی (تحریم‌های تجاری و مالی) برای پیشبرد اهداف سیاسی در روابط بین‌الملل سابقه‌ای طولانی دارد؛ اما به دلیل در‌هم تنیدگی گسترده روابط اقتصادی، تجاری و مالی بین‌المللی در دنیای کنونی، این موضوع از اهمیت بیشتری برخوردار شده است. طبیعی است که در یک دنیای خیالی با اقتصادهای بسته استفاده از ابزار اقتصادی برای پیشبرد اهداف سیاسی موضوعیت ندارد.

بااین‌حال، نمی‌توان توصیه کرد که اقتصادها بسته باقی بمانند تا مصون از فشار اقتصادی باشند، چراکه اساساً پیشرفت تمدن بشری و دستیابی به سطح رفاه بالاتر (باوجود پیامدهای منفی آن) در اصل مدیون گسترش تجارت و روابط اقتصادی بین‌المللی است. همچنین آشکار است که استفاده از ابزار اقتصادی در پیشبرد اهداف سیاسی بین‌المللی در صورتی امکان‌پذیر است که یک کشور به‌تنهایی یا در ائتلافی با چند کشور قادر به ایجاد تنگنای شدید اقتصادی برای کشور دیگری باشد.

ایجاد چنین تنگنایی به زبان اقتصاد کلان به معنی ایجاد یک شوک یا ضربه منفی عرضه است که مهم‌ترین عوارض آن کاهش تولید و اشتغال (افزایش بیکاری) و افزایش نرخ تورم است. این عوارض به‌ویژه برای کشوری که آسیب‌پذیری بالایی به‌واسطه تنگناهای مالی و تجاری بین‌المللی داشته باشد سبب کاهش شدید رفاه شهروندان کشور شده و نارضایتی عمومی به بار می‌آورد که نهایتاً می‌تواند به کوتاه آمدن آن کشور در اختلافات سیاسی با طرف مقابل منجر شود. در بسیاری از موارد، استفاده از این ابزار کارآمدتر (کم‌هزینه‌تر) از درگیری نظامی برای طرفی است که از آن استفاده می‌کند. به‌عنوان‌مثال، در درگیری نظامی احساسات ملی‌گرایانه تحمل سختی‌ها را آسان‌تر می‌نماید تا شرایطی که تحریم‌های تجاری و اقتصادی بر کشوری تحمیل شود.

گرچه حل‌وفصل منازعات سیاسی بین یک کشور با طرف‌های مقابل عمدتاً در حوزه علم سیاست و به‌ویژه سیاست بین‌الملل قرار می‌گیرد، اما علم اقتصاد این توانایی را دارد که با به‌کارگیری منطق هزینه- فایده و نظریه بازی‌ها به تحلیل و ارائه راه‌حل برای این مسئله بپردازد و علوم سیاسی نیز در صورتی به تحلیل واقع بینانه دست می‌یابند که مجهز به نظریه اقتصادی باشند.

بااین‌حال، هدف نوشتار حاضر پرداختن به موضوع از این زاویه نیست و نویسنده دانش پرداختن به این موضوع را هم ندارد؛ بنابراین، اینکه چگونه به حل‌وفصل منازعات سیاسی با طرف‌های خارجی پرداخته شود که آسیب کمتری از تحریم‌ها و فشارهای اعمال‌شده از سوی آنان ایجاد شود، به متخصصان مربوطه واگذار می‌شود. آنچه در اینجا بحث می‌شود، توصیه‌های سیاست‌گذاری برای تخفیف پیامدهای فشارهای بیرونی ناشی از تحریم‌ها و محدودیت‌های تجاری و مالی است. به‌عبارتی‌دیگر، با فرض اینکه چنین محدودیت‌ها و فشارهایی ایجاد شود، چه اقدامات سیاست‌گذاری می‌توان در پیش گرفت تا پیامدهای منفی آن محدودیت‌ها را کمتر و آسیب‌پذیری اقتصاد را بیشتر کند.

قبل از آنکه به توصیه سیاستی در این زمینه اشاره شود، لازم است به دو نکته اشاره کرد؛ اول آنکه اگر طرف‌های متخاصم از ناکارآمد بودن تحریم‌های تجاری و مالی مطمئن بودند، به استفاده از آن روی نمی‌آوردند؛ بنابراین باید خود را برای پذیرش پیامد منفی این فشارها مهیا و تجهیز کنیم.

نکته دوم این است که از زمان افزایش قیمت و درآمد نفت از انتهای دهه ۱۳۷۰ براثر تزریق رانت نفت، فعالیت‌های تجاری و مالی اقتصاد ایران با جهان خارج گسترش‌یافته است و فعالیت‌های متکی به رانت نفت شکل‌گرفته که آسیب‌پذیری اقتصاد کشور در مقابل فشارهای خارجی را افزایش داده است و برای این بخش از دشواری در حال حاضر نمی‌توان کار زیادی انجام داد؛ اما با توجه به اینکه چنین فشارهایی در آینده نیز امکان‌پذیر است، لازم است برای همیشه از ایجاد رشد اقتصادی متکی به رانت نفت فاصله گرفت.

اگر درزمینه سیاست‌گذاری توجه خود را به سیاست‌های مالی، پولی و ارزی محدود کنیم، باوجودآنکه قدرت مانور زیادی وجود ندارد، اما امکان برخی توصیه‌های سیاستی برای کاهش فشارهای خارجی ناشی از تحریم‌ها وجود دارد. درزمینهٔ سیاست‌های مالی، آنچه قابل توصیه است روی آوردن به انضباط مالی و افزایش هدفمند کردن هزینه‌ها، یارانه‌ها و مالیات‌ها است. درزمینهٔ هزینه‌ها گرچه در طول سال‌های گذشته به‌ظاهر نوعی انقباض مالی در پیش‌گرفته شده است، اما در عمل رشد مخارج اسمی دولت تقریباً از رشد همه کمیت‌های بااهمیت اقتصاد کلان بیشتر بوده است.

مثالی در این زمینه خالی از لطف نیست.

اخیراً در یک دستگاه دولتی روی میزی که گهگاهی افراد برای صرف چای یا گپ زدن مراجعه می‌کردند بیش از ۳۰ نسخه از مجله‌ای را دیدم که تردید ندارم هیچ مراجعه‌کننده‌ای حتی نگاهی به آن نمی‌انداخت و این مجله نه علمی بود، نه فرهنگی، نه مذهبی و نه اجتماعی که مخاطبی داشته باشد و تردید ندارم که در بخش‌های متعدد آن دستگاه داستان بر همین منوال بود. در نظر بگیرید هزینه‌هایی که برای تهیه این مجله صرف می‌شد و ازاین‌دست هزینه‌ها در کشور بسیار است. در حیرت ماندم از کشوری با این شدت تنگنای بودجه‌ای که برای حل‌وفصل موقتی آن حتی به تشدید تنگنای بانکی دامن زده است چگونه چنین آسان هزینه می‌کنند. کشوری که در مقابل فشارهای خارجی قرار می‌گیرد، به‌طور آشکار باید انضباط مالی را جدی بگیرد و کل دستگاه تصمیم‌گیری شامل قوه مقننه و مجریه باید این موضوع را جدی بگیرند.

درزمینهٔ یارانه‌ها، تردیدی نیست که حجم عظیمی یارانه آشکار و پنهان نا هدفمند در اقتصاد ایران داده می‌شود. این حجم عظیم یارانه‌ها نه‌تنها فشار بودجه‌ای جاری و آتی فزاینده‌ای به دولت تحمیل می‌کند که تحمل فشارهای خارجی را برای دولت دشوارتر می‌کند، بلکه دارای پیامدهای خارجی منفی فراوانی است که در بلندمدت تاب‌آوری اقتصاد کشور را به‌شدت تحلیل می‌برد. واضح است که منظور حذف کل یارانه‌ها نیست، بلکه هدفمند کردن آن است که در مواردی به معنی افزایش برخی از انواع یارانه است. درزمینهٔ مالیات‌ها، در چنین شرایطی آشکار است که افزایش شدید مالیات‌ها و به‌ویژه توسل دولت به مالیات‌هایی که وصول آن‌ها ساده‌تر است (که متأسفانه نظام مالیاتی براثر فشارهای بیرونی به این سمت سوق داده‌شده است) وجود ندارد و قابل توصیه نیست.

در شرایطی که فشارهای بیرونی وجود دارد تلاش برای افزایش عدالت مالیاتی و استفاده از ابزار مالیات برای ایجاد عدالت مالیاتی ضروری است تا تحمل فشارهای اقتصادی را سهل‌تر کند. تمام آنچه در بالا درزمینهٔ اصلاح هزینه‌ها، یارانه‌ها و مالیات‌ها بیان شد در شرایطی که اقتصاد کشور در معرض فشارهای بیرونی قرار دارد سهل‌تر قابل توجیه برای جامعه بوده و ضرورتی است که باید به آن اندیشیده شود.

درزمینهٔ سیاست پولی آنچه قابل توصیه است استفاده از سیاست پولی برای ایجاد و تداوم ثبات اقتصادی و ازجمله پایین نگه‌داشتن تورم همراه با تشدید نظارت بر فعالیت‌های بانکی. واضح است که در شرایط وجود فشارهای خارجی باید از تشدید بی‌ثباتی اقتصاد کلآن‌که سیاست پولی و فعالیت بانک‌ها عامل اصلی ایجاد آن است پرهیز شود تا تحمل فشارها را سهل‌تر کند. درزمینهٔ سیاست ارزی و تجاری آنچه قابل توصیه است آن‌که ابتدا از طریق نظام تخصیص سهمیه‌بندی برای طیف محدودی از کالاها و خدمات ضروری مانع از انتقال فشارهای بیرونی به زندگی دهک‌های پایین درآمدی شد و سپس با استفاده از ابزار تعرفه و مالیات و همچنین ثبات سازی اقتصاد کلان زمینه تبدیل فشارهای بیرونی به تلاطم‌های بازارهای داخلی را منتفی کرد.

در آخر آنچه شاید بیش از هر چیزی بااهمیت باشد توجه به این نکته است که هنگام وجود چنین فشارهایی، زمان مناسبی برای تقسیم غنائم از سوی مراکز تصمیم‌گیری و اثرگذار بر تصمیم‌گیری در حوزه سیاست‌های مالی، پولی و ارزی نیست. بهتر است پس از خاتمه مخاصمه به تقسیم غنائم پرداخت.

درباره نویسنده

اتاق خبر راه پرداخت

در اتاق خبر راه پرداخت ما همه خبر‌های قابل انتشار مربوط به صنعت بانکداری و پرداخت الکترونیک ایران را در راه پرداخت منتشر می‌کنیم. ما در راه پرداخت تلاش می‌کنیم بیش و پیش از خبررسانی، تحلیل ارائه کنیم. اما مخاطبان ما می‌توانند از طریق اتاق خبر در جریان مهم‌ترین رویدادها و روندها هم قرار بگیرند.

دیدگاهتان را بنویسید