بانک‌تک (BankTech)

انتشار ویژه‌نامه دستاوردهای چهل‌ساله بانک مرکزی / از خودکفایی در تولید کاغذ اسناد بهادار تا تدوین الزامات فعالیت فین‌تک‌ها

ویژه‌نامه دستاوردهای چهل‌ساله بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران منتشر شد. در این ویژه‌نامه چشم‌اندازهای بانک مرکزی در حوزه‌های اقتصادی، نظارت، ارزی، فناوری‌های نوین، اعتباری، انتشار اسکناس و مسکوک، ریالی و نشر، حقوقی و منابع انسانی شرح داده شده است. در این گزارش به برخی از موارد این ویژه‌نامه اشاره شده است.

 

تدوین الزامات فعالیت فناوران مالی (فین‌تک)

با توجه به رشد روزافزون فعالیت‌های نوآورانه در حوزه مالی، فرصت‌ها و تهدیدهای احتمالی این پدیده نوظهور برای نظام‌های مالی در همه جای جهان، ورود به حوزه تنظیم‌گری این خدمات برای بانک‌های مرکزی در سراسر جهان امری اجتناب‌ناپذیر است. در همین راستا، معاونت فناوری‌های نوین بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران با دو هدف اصلی پرهیز از هرج‌‌ومرج، آشفتگی در بازارهای پولی و مالی، بهره‌گیری بهینه از نوآوری‌ها برای ارائه خدمات بهینه به مردم، اقدام به تدوین و ابلاغ مستند «سیاست بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در خصوص فناوری مالی» در ابتدای پائیز سال جاری کرده است.

در این مستند پس از تشریح کلان‌روندهای موجود در عرصه فناوری‌های مالی، رویکرد اساسی بانک مرکزی در این حوزه تبیین و تصریح شده که به‌ جای رویکرد سنتی ارائه مجوز به کسب‌وکارها، تعریف نقش‌ها و چارچوب‌های کاری برای آنها مدنظر قرار گرفته است؛ لذا بانک مرکزی طی یک نظام سلسله مراتبی، مدیریت ریسک و تطبیق با مقررات فناوران مالی را بر عهده مؤسسات رسمی دارای مجوز (بانک‌ها و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت) گذاشته است.

البته فعالیت فناوران مالی در حوزه بانکی باید با ضوابط مبارزه با پولشویی و تأمین مالی تروریسم سازگار بوده، مانع خلق پول بدون ضابطه شده و تابع مقررات و سیاست‌های ارزی کشور باشد. همچنین پنج نوع نقش فناوری مالی شامل «پرداخت‌ساز (آغازکننده و گردآورنده دستور پرداخت)»، «پرداخت‌یار (راهبر شبکه پذیرندگان جزء)»، «پرداخت‌بان (ارائه‌دهندگان ابزارهای پرداخت و پذیرش ریز مبلغ)»، «حساب‌یار (ارائه‌دهندگان خدمات مدیریت حساب مستقل از بانک)» و «ضابطه‌یار (خدمات تطبیق عملکرد مؤسسات مالی با مقررات)» به رسمیت شناخته شده است.

 

پرداخت موبایلی (Pay ISC- Payment Mobile)

این پروژه به‌منظور اســتفاده از تکنولوژی‌های روز دنیا و ورود به بازار پرداخت BT، Code QR، NFC و…. تعریف شده است. ارائه APIهای استاندارد برای استفاده فین‌تک‌ها و سایر توسعه‌دهندگان نرم‌افزار در حوزه پرداخت از جمله اهداف این پروژه است.

 

مقایسه آماری شاخص‌های بانکداری الکترونیک ایران و سایر کشورها

به‌طور کلی شاخص‌های بانکداری الکترونیک ایران در مقایسه با برخی از کشورهای منتخب وضعیت مطلوبی را نشان می‌دهد. موقعیت ایران در مقایسه با کشورهای عضو کمیته پرداخت و زیرساخت‌های بازار (CPMI)در خصوص پرداخت‌های صورت پذیرفته توسط مشتریان غیربانکی از طریق ابزارها و تجهیزات پرداخت برای ســال ۲۰۱۶ و مقایسه آن با شاخص‌های متناظر ایران برای سال ۱۳۹۶ به شرح جداول پیش رو است.

شمارهکشورسرانه ارزش هر پرداخت(هزار دلار)
۱انگلستان۱،۵۱۹
۲هلند۱،۲۶۶
۳آلمان۷۲۸
۴بلژیک۶۴۱
۵آمریکا۴۹۷
۶استرالیا۴۶۷
۷فرانسه۴۲۶
۸عربستان۳۸۷
۹کره جنوبی۳۲۸
۱۰چین۲۹۷
۱۱ژاپن۲۱۸
۱۲سوئد۱۸۸
۱۳ایتالیا۱۵۰
۱۴مکزیک۱۲۵
۱۵کانادا۸۶
۱۶روسیه۷۰
۱۷سنگاپور۶۶
۱۸برزیل۵۹
۱۹ترکیه۴۹
۲۰آفریقای جنوبی۳۵
۲۱ایران۲۷
۲۲هند۱۳

 

شمارهکشورسرانه ارزش هر پرداخت(هزار دلار)
۱چین۸۸۸۸
۲آفریقای جنوبی۴۶۶۸
۳عربستان۴۰۴۰
۴انگلستان۳۹۴۱
۵مکزیک۲۸۴۹
۶آلمان۲۸۰۶
۷هلند۲۱۱۴
۸بلژیک۱۶۲۶
۹ایتالیا۱۵۱۴
۱۰فرانسه۱۲۱۷
۱۱آمریکا۱۰۴۱
۱۲استرالیا۹۵۱
۱۳هند۳۵۵
۱۴روسیه۷۲۳
۱۵کره جنوبی۵۰۸
۱۶ترکیه۴۳۷
۱۷برزیل۴۳۱
۱۸سوئد۳۹۳
۱۹کانادا۲۵۵
۲۰ایران۹۴
۲۱سنگاپور
۲۲ژاپنموجود نیست

 

مقایسه با کشورهای عضو کمیته پرداخت و زیرساخت‌های بازار (CPMI) از دیدگاه سرانه و متوسط مبلغ هر پرداختی – ۲۰۱۶

 

شمارهکشورسرانه ارزش هر پرداخت(هزار دلار)
۱انگلستان۱،۵۱۹
۲هلند۱،۲۶۶
۳آلمان۷۲۸
۴بلژیک۶۴۱
۵آمریکا۴۹۷
۶استرالیا۴۶۷
۷فرانسه۴۲۶
۸عربستان۳۸۷
۹کره جنوبی۳۲۸
۱۰چین۲۹۷
۱۱ژاپن۲۱۸
۱۲سوئد۱۸۸
۱۳ایتالیا۱۵۰
۱۴مکزیک۱۲۵
۱۵کانادا۸۶
۱۶روسیه۷۰
۱۷سنگاپور۶۶
۱۸برزیل۵۹
۱۹ترکیه۴۹
۲۰آفریقای جنوبی۳۵
۲۱ایران۲۷
۲۲هند۱۳

 

مقایسه با کشورهای عضو کمیته پرداخت و زیرساخت‌های بازار (CPMI) از دیدگاه  نسبت ارزش پرداخت‌ها به تولید ناخالص داخلی- ۲۰۱۶

شمارهکشورسرانه ارزش هر پرداخت(هزار دلار)
۱انگلستان۳۷،۹
۲چین۳۶،۹
۳هلند۲۷،۷
۴عربستان۱۹،۰
۵آلمان۱۷،۰
۶بلژیک۱۵،۵
۷مکزیک۱۴،۵
۸کره جنوبی۱۱،۸
۹فرانسه۱۱،۵
۱۰استرالیا۹،۰
۱۱آمریکا۸،۶
۱۲روسیه۸،۰
۱۳هند۷،۵
۱۴برزیل۶،۸
۱۵آفریقای جنوبی۶،۵
۱۶ژاپن۵،۶
۱۷ایران۵،۱
۱۸ایتالیا۴،۹
۱۹ترکیه۴،۶
۲۰سوئد۳،۶
۲۱کانادا۲،۰
۲۲سنگاپور۱،۰

همانطور که در جدول زیر ملاحظه می‌شود، ایران در شاخص‌هایی همچون سرانه تعداد کارت‌های صادر شده و تعداد پایانه‌های فروش به ازای هر صد هزار نفر، نسبت به سایر کشورهای بررسی شده، عملکرد بهتری داشته و تا پایان سال مورد بررسی، به ازای هر نفر بیش از چهار کارت صادر شده و به ازای هر صد هزار نفر نیز بیش از هفت هزار پایانه فروش مورداستفاده قرار گرفته است. در خصوص تعداد سرانه خودپردازهای فعال در کشور نفر نیز ایران با ثبت رکورد ۶۷،۶ خودپرداز به ازای هر صد هزار نفر، از کشورهایی همچون ترکیه، عربستان سعودی و هند عملکرد بهتری را به ثبت رسانده است.

 

مقایسه برخی از ابزارهای پرداخت الکترونیک در کشورها

کشورسرانه تعداد کارت‌های صادر شدهخودپرداز(به ازای صدهزار نفر)پایانه فروش(به ازای هر صد نفر)
ایران۴،۱۶۷،۶۷۳۸۱،۳
ترکیه۲،۴۶۱،۹۲۹۰۵،۵
عربستان۱،۰۵۵،۲۹۱۹،۹
آلمان۱،۹۱۰۲،۸۱۲۳۲،۸
انگلیس۲،۷۱۰۶،۰۳۶۵۹،۹
کانادا۲،۹۱۹۲،۸۳۹۲۱،۹
هند۱،۴۱۶،۹۲۳۴،۳
روسیه۳،۱۱۳۵،۵۱۵۰۲،۳

 

خودکفایی در تولید کاغذ اسناد بهادار و قطع وابستگی

قبل از انقلاب اسلامی و تا اوایل سال ۱۳۶۲ کلیه اسکناس‌های رایج کشور به‌صورت چاپ‌شده عمدتاً از کشورهای اروپایی تهیه و وارد کشور می‌شد. با راه‌اندازی «سازمان تولید اسکناس و مسکوک» توسط بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در سال ۱۳۶۲، عملیات چاپ اسکناس در داخل کشور آغاز شد.

اگرچه چاپ اسکناس در داخل کشور قدم بسیار بزرگی برای کاهش وابستگی به اسکناس از منابع خارجی بوده اما به دلیل وابستگی شدید چاپ به کاغذ اسکناس، عملاً مسیر طی شده کافی نبوده و رفع وابستگی، مستلزم تولید کاغذ اسکناس در داخل کشور بوده که با توجه به حجم بالای واردات انواع کاغذهای امنیتی اسکناس و سایر اوراق بهادار، شرایط تجاری ناپایدار و وابستگی مستقیم سازمان تولید به واردات کاغذهای مذکور، در سال ۱۳۶۷ مقرر شد بانک مرکزی در خصوص تأسیس «کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار» اقدامات لازم را انجام دهد.

مطالعات اولیه جهت امکان‌سنجی طرح، شناخت تکنولوژی، ماشین‌آلات، امکانات ساخت داخل، شناسایی سازندگان خارجی، محل اجرای پروژه، اعتبار مورد نیاز، منابع مالی و انجام شد و نهایتاً در اسفند ۱۳۷۶ با تأمین اعتبار ارزی و ریالی و عقد قرارداد با سازنده خارجی ماشین‌آلات (شرکت Louisenthal آلمان) عملیات اجرایی طرح در مازندران، کیلومتر ۷ جاده آمل به چمستان آغاز شد.

در مردادماه ۱۳۸۱ راه‌اندازی کامل خط تولید با تولید آزمایشی صورت پذیرفت و در نهایت در دی‌ماه ۱۳۸۱ تولید قطعی با تولید کاغذ اسکناس ۱۰ هزار ریالی آغاز شد و به‌طور رسمی ایران به جرگه کشورهای انگشت‌شمار دارای تکنولوژی تولید کاغذهای امنیتی اسکناس پیوست و از لحاظ تولید کاغذهای اسکناس به مرز خودکفایی کامل رسید.

کاغذهای امنیتی اسکناس، ایران‌چک و سایر اوراق امنیتی تولیدی این کارخانه، از نوع کاغذهای امنیتی مولتی تون با واتر مارک سه بعدی، غیر فلورسنتی، با دوام و ضدجعل بوده که با استفاده از تکنولوژی پیچیده و به کارگیری مواد اولیه امنیتی و اختصاصی، طی فرآیند انحصاری تولید می‌شدند. لازم به ذکر است این کاغذها در مقابل جعل به‌خوبی مقاوم بوده و تاکنون هیچ‌گونه جعل حرفه‌ای از آن‌ها گزارش نشده است.

کارخانه تولید کاغذ اسناد بهادار که بازوی اجرایی بانک مرکزی در تولید کاغذهای اسکناس و اوراق امنیتی بهادار است، در طی سالیان گذشته با رویکرد تحقق اقتصاد مقاومتی مورد تأکید مقام معظم رهبری و سرلوحه قراردادن استراتژی خودکفایی کشور در زمینه تولید انواع اوراق امنیتی و همچنین قطع و کاهش وابستگی به منابع خارجی در زنجیره تأمین مواد اولیه، قطعات یدکی و خدمات فنی و مهندسی اقدامات ارزشمندی انجام داده است که نتیجه آن فعالیت مستمر ماشین‌آلات و تولید کلیه کاغذهای اسکناس و ایران چک‌بانک مرکزی و کاغذهای امنیتی سازمان‌های دولتی و نهادهای امنیتی طی سال‌های گذشته بوده است.

 

تولید کاغذهای اسکناس و ایران‌چک

این کارخانه در راستای انجام رسالت اصلی خود برای تولید انواع کاغذهای اسکناس و ایران‌چک با ویژگی‌ها و فیچرهای امنیتی متفاوت و به‌روز، اقدامات لازم، مؤثر و به‌موقع را انجام داده است، به‌طوری‌که طراحی و محاسبات مربوط به Layout، ساخت قالب‌های اصلی و Mould Cover به‌عنوان اساس سیستم تولید کاغذهای مولتی‌تون، تزریق فیچرهای امنیتی متناسب با نوع کاغذ اسکناس و کنترل دقیق کیفیت مطابق با استانداردهای کمی و کیفی به‌طور کامل در کارخانه انجام و در مجموع حدود ۲۱ هزار ۱۰۰ تن انواع کاغذ اسکناس و ایران‌چک و سایر اوراق امنیتی مورد نیاز سازمان تولید اسکناس و مسکوک، در طی دوره گزارش تولید و تأمین شده است.

جدول زیر مجموع میزان تقریبی تولید انواع کاغذهای امنیتی اسکناس، ایران چک و سایر اوراق امنیتی مورد نیاز سازمان تولید اسکناس و مسکوک از سال ۱۳۸۱ تا ۱۳ آذر سال ۱۳۹۷ به تفکیک نوع محصول و سال‌های تولید را نشان می‌دهد:

ردیفنوع کاغذهای امنیتی تولید شدهسال‌های تولیدمیزان تولید (تن)
۱اسکناس ۱۰۰ هزار ریالی۱۳۸۹ تا ۱۳۹۷۴،۰۲۰
۲اسکناس ۵۰ هزار ریالی۱۳۸۵ تا ۱۳۹۷۳،۱۵۰
۳اسکناس ۲۰ هزار ریالی۱۳۸۲ تا ۱۳۹۷۴،۰۵۰
۴اسکناس ۱۰ هزار ریالی۱۳۸۱ تا ۱۳۸۶۴۵۰
۵اسکناس ۱۰ هزار ریالی جدید (جدید)۱۳۹۶۲۸۵
۶اسکناس پنج هزار ریالی۱۳۸۲ تا ۱۳۹۷۸۷۰
۷اسکناس دو هزار ریالی۱۳۸۴ تا ۱۳۸۹۵۸۰
۸اسکناس هزار ریالی۱۳۸۳ تا ۱۳۸۷۶۸۰
۹اسکناس ۵۰۰ ریالی۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶۳۵۰
۱۰اسکناس ۲۰۰ ریالی۱۳۸۳۷۰
۱۱اسکناس ۱۰۰ ریالی۱۳۸۲۶۵
۱۲ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی با طرح کبوتر۱۳۹۳ تا ۱۳۹۵۶۲۰
۱۳ایران چک ۵۰۰ هزار ریالی با طرح کبوتر(جدید)۱۳۹۷۶۵
۱۴ایران چک با آرم بانک مرکزی۱۳۸۲ تا ۱۳۸۵۲،۴۰۰
۱۵جنرال چک۱۳۸۲ تا ۱۳۸۵۶۷۰
۱۶ایران چک ۵۰۰ تا پنج میلیون ریالی با طرح فردوسی۱۳۸۵ تا ۱۳۹۲۲،۳۰۰
۱۷دسته چک چکاوک۱۳۹۶۲۰
۱۸اوراق مشارکت۱۳۸۸۶۵
۱۹کاتالوگ بروشور۱۳۸۸۱۱۵
۲۰کاغذ مواج گراماژ ۸۵،۱۲۰ و ۱۴۰ گرمی با آرم جمهوری اسلامی ایران۱۳۹۱ تا ۱۳۹۳۱۶۵
۲۱کاغذ زرد عمومی و باند رول۱۳۸۹ تا ۱۳۹۷۶۵
۲۲کاغذ سفید ۸۰ و ۹۰ گرمی۱۳۹۳۳۰
۲۳کاغذ عمومی با آرم الله۱۳۸۱۱۵
مجموع۲۱،۱۰۰

 

تولید کاغذهای امنیتی سازمان‌های دولتی و نهادهای امنیتی

با توجه به استقرار تکنولوژی تولید کاغذهای امنیتی و پتانسیل تخصصی موجود در این کارخانه و نیاز سازمان‌ها و نهادهای دولتی به انواع کاغذهای امنیتی و در راستای کاهش و قطع وابستگی به واردات کاغذهای امنیتی، بخشی از ظرفیت کارخانه به تولید این نوع کاغذها اختصاص یافت که در مجموع حدود ۴٫۴۰۰ تن انواع کاغذهای امنیتی شامل گذرنامه، ویزا و اینلی وزارت اطلاعات، کاغذهای شناسنامه وزارت کشور، کاغذهای دسته چک طرح صیاد و اوراق امنیتی وزارت امور اقتصادی و دارایی، کاغذهای امنیتی بانک ملی، دسته چک‌بانک صادرات، کاغذ ناجی پاس نیروی انتظامی و غیره تولید و تحویل داده شده و حدود ۱۵۰ تن کاغذ گذرنامه کشور سوریه و ۲۵ تن کاغذ امنیتی سفارش شرکت نفت کشور ترکمنستان، تولید و صادر شده است.

 

چاپ اسکناس، ایران‌چک و سایر اوراق بهادار

عملیات ساخت چاپخانه اسکناس را در سال ۱۳۵۴ آغاز و در سال ۱۳۶۱ با برش و بسته‌بندی اسکناس ۵۰۰ ریالی و در سال ۱۳۶۲ با چاپ اسکناس‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ ریالی در دو خط تولید به بهره‌برداری رسید. این مجموعه با افزایش ظرفیت از سال ۱۳۷۲ به چهار خط تولید همچنین راه‌اندازی خط پنجم این مجموعه در سال ۱۳۸۲، تمام نیاز کشور به چاپ اسکناس و ایران چک همچنین اوراق بهادار، شناسنامه، گذرنامه و … را تأمین می‌کند و کشور را از واردات اسکناس و اوراق امنیتی بی‌نیاز کرده است.

در چاپ اسکناس، ایران چک و سایر اوراق بهادار نیز بسته به ارزش اسمی آن‌ها تا ۲۰ ویژگی امنیتی گنجانده شده که این ویژگی‌ها در طراحی، نوع چاپ، نوع مرکب و … دسته‌بندی می‌شود. در خلال سال‌های گذشته به‌روزرسانی تجهیزات و ارتقاء سطح دانش فنی مربوط به چاپ امنیتی به‌طور مستمر در دستور کار سازمان بوده است.

 

اسکناس

از آغاز تأسیس چاپخانه اسکناس در سال ۱۳۶۲ تا نیمه نخست سال ۱۳۹۷، انواع اسکناس ۱۰ دنو (با طرح‌های گوناگون) با ارزش اسمی ۱۰۰، ۲۰۰، ۵۰۰، هزار، دو هزار، پنج هزار، ۱۰ هزار، ۲۰ هزار، ۵۰ هزار و ۱۰۰ هزار ریالی طراحی و چاپ شده است.

 

ایران‌چک‌

بانک‌چک با هدف تسهیل مبادلات در ایران از سال ۱۳۶۸ و برای نخستین بار توسط بانک سپه با عنوان «سپه‌چک» منتشر شد و با توجه به فقدان اسکناس‌های درشت، از سال ۱۳۷۵ برخی بانک‌ها به انتشار ایران‌چک در کنار بانک‌چک روی آوردند که به محض ارائه به شعبه پذیرنده، پشت‌نویسی و باطل می‌شد. بانک مرکزی در سال ۱۳۸۷ به‌منظور مقابله با تبعات منفی انتشار چک‌پول بانک‌ها وارد عمل شد و از تاریخ ۲۵ مرداد ۱۳۸۷ ایران‌چک ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی بانک مرکزی جایگزین بانک‌چک و ایران‌چک ‌بانک‌ها شد.

مجوز انتشار ایران‌چک در ابتدا توسط هیات وزیران صادر می‌شد و از سال ۱۳۸۹ مجوز قانونی آن هر سال در لایحه بودجه گنجانده شد. با تصویب قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه کشور از سال ۱۳۹۶ انتشار ایران‌چک‌ بانک مرکزی جنبه قانونی پیدا کرد. از سال ۱۳۸۷ تا نیمه نخست سال ۱۳۹۷ حدود ۴۲/۱ میلیارد برگ انواع ایران‌چک تولید شده است که تولید متوسط سالانه آن حدود ۱۳۰ میلیون برگ در سال است.

 

چاپ اوراق غیراسکناس

چاپ انواع اوراق امنیتی و بهادار مانند انواع بانک‌چک (چک‌پول و ایران‌چک بانک‌ها پیش از سال ۱۳۸۷)، اوراق مشارکت، ضمانت‌نامه، انواع دسته‌چک، انواع گذرنامه، روادید، برگ عبور اتباع خارجی، انواع اوراق شناسایی نظیر شناسنامه،کارت ملی، کارت پایان خدمت، کارت شناسایی، تعرفه انتخابات، انواع کوپن و بن خرید و … در سازمان تولید اسکناس و مسکوک طراحی و به میزان بیش از چهار میلیارد قطعه چاپ شده است.

متن کامل این ویژه‌نامه را می‌توانید در اینجا ببینید.

درباره نویسنده

مرضیه شمس

مرضیه شمس دانشجوی کارشناسی ارشد علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی است و در حال حاضر به عنوان خبرنگار با راه پرداخت همکاری می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

/* ]]> */