آمارهای مدیر اداره نظارت بر نظامهای پرداخت بانک مرکزی از معاملات آنلاین طلا، تصویری از بازاری ارائه میدهد که در روزهای بحران بهسرعت عقب مینشیند و پس از کاهش التهاب دوباره جان میگیرد؛ معاملات سکوها در جنگ ۴۰روزه دستکم ۶۰ درصد کاهش یافت و در ۴۰ روز پس از آتشبس، مبلغ تراکنشها تا ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کرد. در جنگ ۱۲روزه نیز تعداد و مبلغ تراکنشها با کاهش ۲۰برابری مواجه شد. اما این آمارها در پنل «حکمرانی طلای آنلاین» خیلی زود از گزارش وضعیت بازار به زمینهای برای آشکارشدن اختلافی قدیمی تبدیل شد. حجت شفائی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان طلا، رقابت پلتفرمها بر سر قیمت و فعالیت خارج از قواعد بازار سنتی را زمینه قیمتسازی و آسیب به تولید دانست؛ در مقابل، محمدرضا حاجیجعفری، معاون مرکز ملی بهبود محیط کسبوکار، محدودکردن ساعت معامله و قیمتگذاری سکوها را مغایر با ماهیت اقتصاد دیجیتال خواند. تقابل این دو نگاه نشان داد مسئله فقط نظارت بر معاملات طلا نیست؛ بازار سنتی و آنلاین هنوز درباره معنای رقابت، جایگاه تولید و حدود تنظیمگری به نقطه مشترکی نرسیدهاند.
مانییکتا: در جنگ ۱۲ روزه تعداد و مبلغ تراکنشهای سکوهای آنلاین طلا، ۲۰ برابر کاهش یافت
محمدرضا مانییکتا، مدیر اداره نظارت بر نظامهای پرداخت بانک مرکزی، اعلام کرد بازار آنلاین طلا در دو دوره جنگی با افت سنگین معاملات مواجه شده است. به گفته او، در جنگ ۱۲ روزه، مقایسه بازههای ۱۲روزه پیش از آغاز جنگ و پس از آتشبس از کاهش ۲۰برابری تعداد و مبلغ تراکنشها حکایت دارد. در جنگ ۴۰ روزه نیز با وجود ادامه فعالیت سکوها و توقف محدود دو تا سهروزه، میزان معاملات دستکم ۶۰ درصد کاهش یافت؛ بااینحال، در ۴۰ روز پس از آتشبس، مبلغ تراکنشهای سکوهای آنلاین طلا تا ۱۰۰ درصد افزایش پیدا کرد.
مدیر اداره نظارت بر نظامهای پرداخت بانک مرکزی گفت: «در بازار طلا بیش از ۱۶۰ هزار ترمینال وجود دارد. حدود ۷۰ هزار کسبوکار در این حوزه فعال هستند که بهطور میانگین هرکدام دو پایانه فیزیکی دارند. همچنین حدود ۲۶۰۰ پایانه اینترنتی در این ۷۰ هزار کسبوکار فعال است.»
میانگین تراکنش سکوهای طلا در ۵ ماه نخست سال ۲۰ درصد افزایش یافته است
مدیر اداره نظارت بر نظامهای پرداخت بانک مرکزی درباره مقایسه سکوهای معاملات آنلاین طلا با صنف طلا گفت: «در سکوهای معاملات آنلاین، درگاه پرداخت اینترنتی فعال است. میانگین مبلغ هر تراکنش در این سکوها در سال ۱۴۰۴ حدود ۹ میلیون تومان بوده که در پنج ماه سپریشده از سال ۱۴۰۵ به نزدیک ۱۱ میلیون تومان رسیده است؛ بنابراین حداقل حدود ۲۰ درصد افزایش در میانگین مبلغ تراکنش رخ داده است.»
او افزود: «سهم ارزش معاملاتی بازار آنلاین حدود ۱۴ درصد است و ۸۶ درصد معاملات همچنان در بازار سنتی و آفلاین انجام میشود؛ با این تأکید که این آمار تمام بازار را پوشش نمیدهد.»
مانییکتا درباره روند فصلی معاملات سکوهای آنلاین در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ نیز گفت: «از بهار به تابستان ۱۴۰۴ کاهش حجم معاملات اتفاق افتاده، اما از تابستان به پاییز این روند دوباره افزایشی شده است. در سهماهه دوم به سهماهه سوم، هم تعداد و هم مبلغ تراکنشها افزایش داشته و این روند در زمستان به اوج رسیده است. زمستان پیش از دوره جنگ نیز ورود قابل توجهی به بازار سکوهای معاملات آنلاین مشاهده شده است.»
در طول ۴۰ روز جنگ، حداقل ۶۰ درصد کاهش در میزان معاملات سکوهای آنلاین اتفاق افتاده است، در مقابل در ۴۰ روز پس از آتشبس، افزایش ملموسی در معاملات مشاهده شد و در مجموعه مبلغ تراکنشها، تا ۱۰۰ درصد افزایش در خصوص سکوهای معاملات آنلاین ثبت شده است.
بخوانید: مانییکتا: در جنگ ۱۲ روزه تعداد و مبلغ تراکنشهای سکوهای آنلاین طلا، ۲۰ برابر کاهش یافت
صدور مجوز پلتفرمهای طلا دوباره متوقف شده است
رضا الفتنسب، رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی، از توقف دوباره صدور مجوز فروش برخط طلا خبر داد و گفت اختلاف میان نهادهای مسئول و آمادهنبودن زیرساختهای نظارتی، فعالیت کسبوکارهای این حوزه را مختل کرده است.
او گفت: «طلافروشی که پیشتر در حجره و پشت ویترین انجام میشد، امروز به پلتفرمها آمده و شفاف شده است. به عقیده من شفافیت هزینه دارد و متأسفانه این هزینه را پلتفرمها پرداخت کردهاند.»
الفتنسب با اشاره به ورود نهادهای متعدد به این حوزه بیان کرد: «در یک سال گذشته بانک مرکزی، ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز و انواع وزارتخانهها وارد حوزه پلتفرمهای طلا شدهاند. ما با نظارت هیچ مشکلی نداریم، اما امروز نظارت فراتر رفته و بعضاً موجب اختلال شده است.»
او درباره وضعیت صدور مجوزها گفت: «از دوم خرداد، پس از ۱۵ ماه، صدور مجوز فروش برخط طلا دوباره آغاز شد؛ اما اطلاعاتی که به ما میرسد نشان میدهد حدود دو هفته است که این فرایند مجدداً متوقف شده و مجوزی صادر نمیشود. اعلام میکنند که متقاضیان باید تأییدیه بانک مرکزی را دریافت کنند، اما من تا امروز ندیدهام این تأییدیه چیست. قرار نیست نظارت مانع فعالیت کسبوکار شود.»
رئیس اتحادیه کسبوکارهای مجازی همچنین زیرساختهای موجود را برای نظارت کافی ندانست و بیان کرد: «قرار است سامانه نظارتی بانک مرکزی بر فروش برخط طلا نظارت کند، اما ما همچنان بهدنبال این هستیم که این سامانه را ببینیم. اختلاف بر سر اینکه مسئولیت این حوزه با بانک مرکزی است یا نهاد صنفی، در نهایت به زیان کسبوکارها تمام میشود.»
او تأکید کرد: «فروش برخط طلا یک فعالیت صنفی ذیل قانون نظام صنفی است. بانک مرکزی باید در حوزه مشخص خود ورود کند، نهاد صنفی مجوز بدهد و رگولاتوری کند و نهادهای امنیتی و نظارتی نیز وظایف خود را انجام دهند. ما با نظارت مخالف نیستیم، اما چارچوبها باید روشن باشد.»
الفتنسب در پایان درباره مسئولیت پلتفرمها گفت: «طلایی که فروخته میشود باید واقعاً وجود داشته باشد و در محل درست، دقیق و شفافی ذخیره شود. قریببهاتفاق پلتفرمها این موضوع را رعایت کردهاند؛ اما اگر تعداد اندکی رعایت نمیکنند، اتحادیه در کنار حاکمیت خواهد بود. مردم نباید ضرر کنند.»
معاون پلیس فتا: ۶۰ درصد از ۵۰۸ پرونده کلاهبرداری قابل پیشگیری بود
سرهنگ کامران خالقی، معاون پلیس فتا، اعلام کرد طی سه سال گذشته ۵۰۸ پرونده کلاهبرداری مرتبط با پلتفرمهای آنلاین تشکیل شده است؛ پروندههایی که به اعتقاد او، با اجرای درست الزامات احراز هویت و استفاده از سامانههای تشخیص تقلب، میشد از شکلگیری حدود ۶۰ درصد آنها جلوگیری کرد.
او گفت: «از زمانی که فعالیت این حوزه بهصورت عمومی آغاز شد تا امروز، طی سه سال ۵۰۸ پرونده کلاهبرداری تشکیل شده است. به اعتقاد من میشد از حدود ۶۰ درصد این پروندهها جلوگیری کرد.»
خالقی، سیستم تشخیص تقلب و احراز هویت دقیق را مهمترین ابزار پیشگیری دانست و بیان کرد: «بخش غالب این جرایم از آلودهشدن دستگاه کاربر، معمولاً از طریق لینک آلوده، آغاز میشود. مجرم به اینترنتبانک دسترسی پیدا میکند، کیف پول کاربر را در یکی از پلتفرمهای دارای نقدشوندگی بالا شارژ میکند و دارایی را به حساب دیگری انتقال میدهد. اگر کد ملی، شماره تلفن و شماره حساب ثبتشده در پروفایل متعلق به یک نفر باشد، میتوان جلوی بخش زیادی از این پروندهها را گرفت.»
او ۴۰ درصد دیگر پروندهها را عمدتاً مربوط به حسابهای اجارهای دانست و گفت: «مجرمان افراد کمبرخوردار را پیدا میکنند و در ازای پرداخت مبلغی، از اطلاعات هویتی و حساب آنها استفاده میکنند. راهکار مقابله با این روش، احراز زنده هویت است؛ هرچند اجرای آن هزینه دارد و ممکن است فرایند ورود کاربران را زمانبر کند.»
معاون پلیس فتا درباره حملات سایبری نیز بیان کرد: «در سه سال گذشته، حدود ۳۰ پلتفرم این حوزه با هشت حمله سایبری مواجه شدند. دو حمله نسبتاً پیشرفته بود، اما شش حمله بهدلیل رعایتنشدن بدیهیات امنیتی رخ داد؛ استفاده از گذرواژههای ساده، ذخیره گذرواژه در مرورگر، پیکربندی نادرست، در معرض اینترنت قرارگرفتن سرویسهای حساس، نداشتن احراز هویت چندمرحلهای و بهروزرسانینکردن سرویسها از عوامل این حملات بود.»
خالقی گفت پلیس فتا ۲۰۹ کنترل امنیت سایبری را براساس استانداردهای جهانی و تجربههای داخلی به پلتفرمها ارائه کرده است. او افزود: «در این میان، بر پنج موضوع تأکید بیشتری داریم؛ تهیه نسخه پشتیبان آفلاین و نگهداری آن خارج از مرکز داده، برخورداری از مرکز بازیابی در یک منطقه جغرافیایی متفاوت، نگهداری لاگها برای دستکم شش ماه، رمزنگاری پایگاه داده و انجام سالانه آزمون نفوذ.»
او با اشاره به نگهداری اطلاعات نزدیک به ۴۰ میلیون کاربر ثبتشده در این پلتفرمها گفت: «اگر پایگاه داده رمزنگاری نشده باشد، نشت اطلاعات میتواند منشأ فیشینگ و پیامکهای هدفمند شود. حفظ دادههای مردم مسئولیت سنگینی است.»
خالقی همچنین از جمعآوری یک پلتفرم دارای ۲۰۰ هزار کاربر بهدلیل خالیفروشی و ناتوانی در انجام تعهدات مالی خبر داد و تأکید کرد: «قاضی با داده و دارایی کاربران شوخی ندارد. پلتفرمها باید مراقب باشند دارایی بدون پشتوانه نفروشند و بتوانند تعهدات خود را به کاربران انجام دهند.»
رئیس اتاق اصناف ایران: فعالان حوزه طلا نیز باید با شفافیت بیشتری فعالیت کنند
قاسم نودهفراهانی، رئیس اتاق اصناف ایران، اعلام کرد حدود ۷۶۰۰ کسبوکار مجازی در کشور فعالیت میکنند و این حوزه همانند سایر فعالیتهای صنفی نیازمند نظارت است؛ او با اشاره به اختیارات اتحادیهها در برخورد با واحدهای صنفی متخلف تأکید کرد که نظارت لازم برای حمایت از کسبوکارهای قانونی و سالم در نظر گرفته شده است.
او با اشاره به اینکه حدود ۷۶۰۰ کسبوکار مجازی در کشور فعالیت میکنند، گفت: « پلتفرمهای آنلاین طلا تنها یکی از حوزههای فعالیت این کسبوکارها هستند و با توجه به توسعه این بخش، باید سازوکارهای نظارتی متناسب با آن نیز تقویت شود.»
او در ادامه با تأکید بر ضرورت حمایت از نوآوری در کشور گفت: «کسبوکارهای مجازی نیز مانند سایر بخشهای اقتصاد باید متناسب با تحولات فناوری حرکت کنند، اما در کنار توسعه فناوری، مراقبت و نظارت بر فعالیتها نیز ضروری است.»
نودهفراهانی با اشاره به فعالیت کسبوکارهای حوزه طلا، بر اهمیت شفافیت تأکید کرد و گفت: «فعالان این حوزه باید نسبت به مسائل مرتبط با پولشویی توجه داشته باشند. به گفته او، حوزه طلا و جواهر در میان پنج حوزهای قرار دارد که در معرض پولشویی هستند و فعالان این صنف باید با اطلاعرسانی و رعایت الزامات شفافیت، از گرفتار شدن اعضای صنف در مسائل مربوط به این حوزه جلوگیری کنند.»
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان طلا: پلتفرمهای طلا قیمتسازی میکنند
حجت شفاهی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان طلا، با انتقاد از رقابت پلتفرمها بر سر قیمت طلا گفت رقابت کسبوکارهای آنلاین باید بر سر دستمزد و کارمزد باشد، نه اینکه قیمت خریدوفروش طلا را جابهجا کنند. او تأکید کرد با اقتصاد دیجیتال مخالف نیست، اما این اقتصاد باید در خدمت تولید قرار گیرد.
او گفت: «هیچکس با اقتصاد دیجیتال مخالف نیست. اگر کسی خودش را با علم روز وفق ندهد، محکوم به فناست؛ اما اقتصاد دیجیتال باید در راستای تقویت تولید گام بردارد، نه در راستای ضدتولید. روشی که تا امروز پیش رفته، در خدمت صنعت نبوده است.»
شفاهی با اشاره به فعالیت بیش از ۷۰ هزار واحد صنفی طلا و جواهر و بیش از ۱۰ هزار واحد تولیدی در کشور بیان کرد: «صنعت طلا و جواهر صدها سال در ایران وجود داشته و سالها امانتدار مردم بوده است. مادران و مادربزرگان ما طلافروش را بانک اختصاصی خود میدانستند. نمیتوان این صنف چندصدساله را با پلتفرمی که دو یا سه سال از فعالیتش میگذرد، مقایسه کرد.»
او صنف طلا را یکی از شفافترین صنوف دانست و گفت: «طلافروش هرچه دارد در ویترین به نمایش میگذارد، چون باید آن را عرضه کند تا بتواند بفروشد. وقتی قیمت طلا افزایش یا کاهش پیدا میکند، موجودی ویترین او کم نمیشود و با قیمت روز خدمات ارائه میدهد. این واحدها مجوز دارند و علاوه بر اتحادیه، از سوی دستگاههای دیگر نیز بازرسی میشوند.»
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان طلا سپس خطاب به پلتفرمها تأکید کرد: «رقابت باید روی دستمزد و کارمزد باشد، نه روی قیمت طلا. درست نیست پلتفرمها هنگام خریدوفروش، قیمت را جابهجا کنند یا با تتر و ابزارهای دیگر برای خودشان قیمت بسازند. پلتفرمها امروز روی خود قیمت طلا رقابت میکنند و این قیمتسازی است.»
او همچنین از تبلیغات اولیه برخی پلتفرمها انتقاد کرد و گفت: «تبلیغاتی مانند طلای بدون دستمزد، بدون اجرت، بدون مالیات و تحویل در منزل، تبلیغات وسوسهانگیز بود. من بیش از ۲۰ نامه به سازمانهای حاکمیتی نوشتم تا بر این تبلیغات شهری نظارت شود. کسبوکار هزینه دارد؛ پلتفرم نیز نیرو و هزینه دارد و نمیتواند بدون درآمد خدمات ارائه کند.»
شفاهی تصویب دستورالعمل جدید فعالیت پلتفرمهای طلا را اقدامی ضروری دانست و بیان کرد: «اگر این دستورالعمل تصویب نمیشد، شاید مشکلات در کوتاهمدت دیده نمیشد، اما در میانمدت و بلندمدت اعتماد مردم به پلتفرمها از بین میرفت. براساس این ساختار، پلتفرم باید شمش استاندارد در صندوق مورد تأیید داشته باشد و طلای تحویلی به مشتری نیز پلاک دارای کد شناسایی باشد که تولیدکننده آن را میسازد.»
او افزود: «این ساختار به نفع تولیدکننده و صنعت است و میتواند بازار سنتی و فناوری را کنار یکدیگر قرار دهد.» به گفته شفاهی، ایران از نظر سرانه مصرف مصنوعات طلا در میان ۱۰ کشور نخست جهان قرار دارد، اما بهدلیل تحریمها جایگاهی متناسب با این ظرفیت در صادرات ندارد.
شفاهی در پایان گفت: «اگر قرار است تغییر ایجاد شود، باید درست و در خدمت تولید باشد. من صریح و رودررو صحبت میکنم؛ نه با پلتفرمها دشمنی دارم و نه با فناوری مخالفم، اما با ساختاری که به تولید آسیب بزند، مخالفم.»
معاون مرکز ملی بهبود محیط کسبوکار: محدودکردن ساعت معامله، نقطه قوت پلتفرمهای طلا را از بین میبرد
محمدرضا حاجیجعفری، معاون مرکز ملی بهبود محیط کسبوکار، در واکنش به انتقادهای مطرحشده درباره نحوه قیمتگذاری و ساعت فعالیت پلتفرمهای آنلاین طلا گفت نباید ویژگیهای اصلی این کسبوکارها را با محدودیتهای مشابه بازار سنتی از بین برد.
او بیان کرد: «ما در هیئت مقرراتزدایی در کنار کسبوکارها هستیم و تلاش میکنیم موانعی را که در مسیر فعالیت آنها قرار گرفته است، برطرف کنیم.»
حاجیجعفری در واکنش به سخنان حجت شفاهی درباره قیمتسازی پلتفرمها گفت: «بگذارید پلتفرمها هر قیمتی که میخواهند اعلام کنند تا ببینیم در نهایت قیمت چقدر واقعی میشود. وقتی امکان رقابت وجود داشته باشد، بازار مشخص میکند کدام قیمت واقعی و قابل پذیرش است.»
او همچنین با پیشنهاد محدودکردن ساعت خریدوفروش در پلتفرمهای آنلاین طلا مخالفت کرد و بیان کرد: «اینکه دوباره برای پلتفرمها ساعت معامله تعیین کنیم یا فعالیت آنها را با بگیر و ببند محدود کنیم، درست نیست. اصلاً نقطه قوت این کسبوکارها همین است که محدود به ساعت فعالیت بازار سنتی نیستند و کاربران میتوانند در فضای آنلاین معامله کنند.»
به گفته حاجیجعفری، تنظیمگری پلتفرمهای طلا نباید به حذف مزیتهایی منجر شود که علت اصلی شکلگیری و استقبال از این کسبوکارها بودهاند. او تأکید کرد نظارت بر فعالیت پلتفرمها ضروری است، اما این نظارت باید با ماهیت اقتصاد دیجیتال سازگار باشد و امکان رقابت و فعالیت آنلاین را از آنها نگیرد.
بذرافشان: تولید مصنوعات طلا طی دو سال ۳۵ تا ۴۵ درصد کاهش یافت
نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران، با انتقاد از فروش آنلاین طلای آبشده گفت تداوم این روند میتواند تولید مصنوعات طلا، اشتغال و آینده صنعت را تحت فشار قرار دهد. او درعینحال تأکید کرد اتحادیه با فروش آنلاین مصنوعات طلا مخالف نیست و حرکت بهسمت تجارت دیجیتال را اجتنابناپذیر میداند.
بذرافشان با اشاره به جایگاه بازار سنتی اعلام کرد روزانه حدود یکمیلیون و ۵۰۰ هزار تا یکمیلیون و ۷۰۰ هزار نفر در این بازار تردد میکنند. این تعداد در روزهای پایانی سال به حدود پنجمیلیون نفر میرسد.
او گفت: «اتحادیه تهران و اتحادیههای طلا در سراسر کشور با فروش طلای آبشده در پلتفرمهای آنلاین مخالفاند. نباید فقط نیاز امروز بازار را دید؛ صنعت طلا ظرفیت بالایی برای تولید، اشتغالزایی و صادرات دارد.»
رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران از کاهش حدود ۳۵ تا ۴۵ درصدی تولید مصنوعات طلا طی دو سال گذشته خبر داد و این پرسش را مطرح کرد که چرا مردم بهجای خرید مصنوعات، بهسمت گزینههای صرفاً سرمایهای هدایت میشوند.
بذرافشان درباره شیوه سرمایهگذاری در بازارهای جهانی بیان کرد: «در دنیا طلای آبشده به شکلی که امروز در پلتفرمهای داخلی فروخته میشود، عرضه نمیشود. در کشورهای دیگر مردم برای سرمایهگذاری بیشتر بهسمت شمش طلا میروند. ما نیز باید در کنار پاسخ به نیاز امروز مردم، به آینده تولید و صنعت طلا توجه کنیم.»
او اعتماد را مزیت اصلی بازار سنتی دانست و گفت: «اعتماد فقط به مجوز اتحادیه محدود نمیشود. سابقه خانوادگی، اعتبار واحد صنفی، شخصیت و سابقه فروشنده و مشاهده فیزیکی طلا در شکلگیری اعتماد مشتری نقش دارد.» به گفته او، فضای آنلاین برای رسیدن به همین سطح از اعتماد، به سازوکارهای جایگزین و قابل اتکا نیاز دارد.
سامانه ناظر برای نظارت بر معاملات طلای آنلاین راهاندازی شد
حمیدرضا دهقاننیا، مشاور معاون ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، از راهاندازی سامانه «ناظر» برای پایش سیستمی معاملات پلتفرمهای آنلاین طلا و نقره خبر داد.
به گفته او، تعدادی از سکوها بهصورت پایلوت به این سامانه متصل شدهاند و اتصال سایر سکوهای فعال نیز در شهریورماه دنبال میشود. این سامانه بر اساس دستورالعملی تدوینشده با مشارکت ۱۲ دستگاه، قرار است امکان نظارت بر فعالیت سکوها، مدیریت ریسک معاملات و حمایت از حقوق کاربران را فراهم کند.
دهقاننیا همچنین اعلام کرد که پلتفرمها باید طلای خریداریشده را در خزانههای مورد تأیید نگهداری کنند. به گفته او، تعداد این خزانهها از یک مورد به سه مورد افزایش یافته و خزانههای بانک ملت و بانک سامان نیز به این مجموعه اضافه شدهاند؛ بانکهای رفاه و صادرات نیز در مسیر پیوستن قرار دارند. او تأکید کرده بانکی که خود وارد خریدوفروش آنلاین طلا میشود، نمیتواند خزانه متعلق به خود را برای نگهداری طلای معاملاتش معرفی کند.
این سخنان در رویداد تخصصی پلتفرمهای آنلاین طلا «زرآتی ۱۴۰۵» مطرح شد؛ رویدادی دوروزه که ۲۸ و ۲۹ مرداد با حضور مدیران دولتی، نهادهای صنفی و فعالان بازار، به بررسی حکمرانی، امنیت، تنظیمگری و آینده معاملات آنلاین طلا پرداخت.
