همایش ملی معرفی و تبیین بهرهبرداری از سامانه تکو، یکشنبه ۱۸ مرداد ۱۴۰۵ با حضور مدیران سازمان تأمین اجتماعی، شبکه بانکی و فعالان اقتصادی در تهران برگزار شد. تکو سازوکاری برای تبدیل مطالبات تأییدشده سازمان به داراییهای دیجیتال قابل رهگیری، انتقال و تهاتر است که استفاده از آن برای طلبکاران اختیاری اعلام شده و در فاز نخست، طلبکاران با مطالبات بیش از ۱۰۰ میلیون تومان را هدف قرار داده است.
سامانه تکو با هدف ایجاد یک مسیر دیجیتال، غیرحضوری و قابل رهگیری برای تهاتر مطالبات و بدهیهای سازمان تأمین اجتماعی طراحی شده است. در این سازوکار، مطالبات تأییدشده میتواند به یک دارایی دیجیتال تبدیل شود و طلبکار، بسته به شرایط طرح، امکان نگهداری، انتقال، فروش، تهاتر یا استفاده از آن بهعنوان ضمانت در تعامل با بانکها را داشته باشد.
طرح توکنایز تأمین اجتماعی
بررسی پیشینه طرح نشان میدهد رویداد ۱۸ مرداد، نخستین رونمایی از تکو نبوده است. سازمان تأمین اجتماعی ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، به گزارش راه پرداخت از سازوکار نوین تهاتر بدهیها و مطالبات با نام «تکو» رونمایی کرد و در همان مراسم یک نمونه تهاتر واقعی نیز انجام شد. سازمان تأمین اجتماعی در رویداد روز یکشنبه از عنوان «همایش ملی معرفی و تبیین بهرهبرداری از توکن تکو» استفاده کرده است؛ بنابراین، مرحله فعلی را میتوان ورود گستردهتر طرح به فاز بهرهبرداری و معرفی نحوه استفاده به ذینفعان دانست.
علیرضا وثوقیفر، معاون برنامهریزی، مالی و پشتیبانی سازمان تأمین اجتماعی، در این همایش اعلام کرد کار روی طرح از بهمن ۱۴۰۳ آغاز شده و در اردیبهشت ۱۴۰۵ با همکاری ویژه بانک رفاه کارگران و بانک ملت به نتیجه رسیده است. به گفته او، اطلاعات بدهکاران و طلبکاران سازمان در یک نرمافزار دیجیتال ثبت شده تا از این ظرفیت برای مدیریت و تسهیل پرداخت مطالبات و بدهیها استفاده شود. وثوقیفر همچنین تأکید کرده استفاده از این ابزار برای مراکز درمانی و سایر طلبکاران اجباری نیست.
تکو چگونه کار میکند؟
براساس توضیحات رسمی سامانه تکو، طلب تأییدشده فرد یا بنگاه از سازمان تأمین اجتماعی میتواند به دارایی دیجیتال تبدیل شود. دارنده این دارایی امکان انتقال آن، استفاده در چرخه تهاتر و تعامل با بانکهای همکار را دارد. بانکها و نهادهای مالی نیز میتوانند این ابزار را در قالب ضمانت، سپرده یا ابزار سرمایهگذاری بپذیرند.
فاز نخست طرح بر تهاتر مطالبات طلبکاران بالای ۱۰۰ میلیون تومان متمرکز شده است. در این مرحله، پس از ثبتنام در سامانه و تأیید درخواست، طلبکار میتواند توکن مربوط به طلب خود را دریافت کند. براساس توضیحات رسمی تکو، توکن قابلیت نگهداری، انتقال، فروش و تهاتر دارد و در بخش پرسشهای متداول سامانه همچنین از «بهره سالانه ۱۵ درصد» و امکان استفاده از برخی طرحهای تشویقی نام برده شده است.
سازمان تأمین اجتماعی همچنین اعلام کرده توکنها در یک «بستر بلاکچینی بسته، امن و تحت نظارت سازمان تأمین اجتماعی» صادر میشوند و تراکنشها ثبت و قابل رهگیری هستند. ایجاد بازار کنترلشده برای معامله توکن نیز در فازهای توسعه طرح پیشبینی شده است؛ بنابراین نباید وجود این بازار در وضعیت فعلی را قطعی یا عملیاتیشده تلقی کرد.
اتصال طلبکاران و بدهکاران بدون انتظار برای نقدینگی
یکی از محورهای اصلی تکو، ایجاد زنجیرهای میان طلبکاران و بدهکاران سازمان است. تأمین اجتماعی از یک سو به مجموعههایی مانند مراکز درمانی، داروخانهها، شرکتهای دارویی، تأمینکنندگان تجهیزات و پیمانکاران بدهکار است و از سوی دیگر از کارفرمایان و بنگاهها مطالبات بیمهای دارد. قرار است تکو این دو سمت را در یک چرخه به یکدیگر متصل کند.
مصطفی سالاری برای توضیح این سازوکار مثالی مطرح کرده است که براساس آن، طلبکار میتواند سند مالی یا توکن دریافتی از سازمان را به حلقه بعدی زنجیره منتقل کند و در نهایت این ابزار به بدهکاری برسد که امکان استفاده از آن برای تسویه بدهی بیمهای خود را دارد. به این ترتیب، همه حلقهها برای انجام تسویه منتظر ورود پول نقد جدید نمیمانند.
به گفته مدیرعامل سازمان تأمین اجتماعی، تنها در حوزه درمان ماهانه بیش از ۲۰ همت بدهی جدید برای تأمین درمان حدود ۴۷ میلیون نفر ایجاد میشود و مجموع بدهی سازمان در بخش درمان مستقیم و غیرمستقیم، دارو، لوازم مصرفی پزشکی و تجهیزات حدود ۱۲۰ همت اعلام شده است. او همچنین حجم مطالبات معوق بیمهای سازمان از کارفرمایان را حدود ۳۰۰ همت عنوان کرده که بخشی از آن رسیدگی شده یا در دست رسیدگی است.
چرا تأمین اجتماعی به سراغ ابزارهای غیرنقدی رفته است؟
زمینه اصلی شکلگیری تکو را باید در ناترازی منابع و مصارف تأمین اجتماعی جستوجو کرد. سالاری در نشست امروز میانگین ماهانه مصارف سازمان در سال جاری را حدود ۲۱۵ همت اعلام کرد؛ در حالی که وصول حق بیمه از کارفرمایان در بهترین حالت حدود ۱۳۵ تا ۱۴۰ همت در ماه برآورد میشود. معاون برنامهریزی، مالی و پشتیبانی سازمان نیز گفته است تأمین اجتماعی ماهانه بیش از ۱۶۰ همت برای پرداخت حقوق حدود ۵ میلیون و ۶۰۰ هزار مستمریبگیر تأمین میکند.
سالاری همچنین گفته است سازمان حدود یکسالونیم پیش ۳۲ طرح برای اصلاح وضعیت منابع و مصارف تعریف کرده که ۲۰ طرح وارد مرحله اجرا شدهاند و ۱۲ طرح دیگر به مصوبات قانونی نیاز دارند. به گفته او، اصلاحات انجامشده بخشی از شکاف منابع و مصارف را کاهش داده، اما برای تأمین همه تعهدات، استفاده از ابزارهای جدید مالی نیز ضروری است.
نقش بانکها در زنجیره تکو
تکو صرفاً یک سامانه داخلی سازمان تأمین اجتماعی نیست و شبکه بانکی نیز در ساختار آن نقش دارد. بانکهای ملت، تجارت و رفاه کارگران از بانکهایی هستند که در مراحل طراحی، رونمایی یا اجرای این طرح حضور داشتهاند. در رونمایی اولیه اردیبهشتماه نیز مدیران این سه بانک در کنار سازمان تأمین اجتماعی حضور داشتند.
راه پرداخت پیشتر در ۱۷ خرداد ۱۴۰۵ در مطلبی عنوان کرده بود که بانک تجارت در این سازوکار نقش مهمی در تضمین بازپرداخت تعهدات و نقدشوندگی ابزار بر عهده گرفته است. طبق توضیحات هادی اخلاقی، مدیرعامل بانک تجارت، این توکن بهعنوان ابزار پرداخت تعهدی قابل معامله، قابل توثیق و قابل تنزیل طراحی شده و بانک میتواند ایفای تعهدات در سررسید و امکان نقدشوندگی پیش از موعد را پشتیبانی کند.
در مرحله رونمایی اولیه نیز محمدمهدی تقیپور، مدیرعامل بهپرداخت ملت، این شرکت را مجری طرح معرفی کرده و گفته بود تکو با هدف کاهش استفاده از پول نقد در تسویه میان بدهکاران و طلبکاران طراحی شده است. او در آن مقطع سقف برنامهریزیشده برای پرداخت بدهی از طریق این طرح را ۲۰۰ همت اعلام کرده بود.
اسماعیل للهگانی، مدیرعامل بانک رفاه کارگران، نیز در نشست امروز توسعه ابزارهای متنوع تأمین مالی زنجیرهای، استفاده از داده، هوش مصنوعی و اعتبارسنجی هوشمند را از مسیرهای ایجاد تعادل در زنجیرههای مالی دانست. او از آزادسازی سرمایه در گردش پیمانکاران، ایجاد انضباط مالی و هدایت اعتبار بهعنوان بخشی از آثار مورد انتظار این مدل یاد کرد.
از دارایی دیجیتال تا بازار کنترلشده
آنچه تکو را از شیوه سنتی تهاتر متمایز میکند، تبدیل طلب تأییدشده به یک دارایی دیجیتال با قابلیت گردش میان ذینفعان است. در مدل اعلامشده، سازمان صادرکننده و دریافتکننده توکن است، طلبکار میتواند دارایی خود را فعال کند، بدهکار بیمهای امکان استفاده از آن برای تسویه بدهی دارد و بانکها نیز میتوانند نقش واسطه، ضامن یا تأمینکننده نقدشوندگی را ایفا کنند.
با این حال، بخشی از قابلیتهای اعلامشده تکو هنوز مربوط به فازهای توسعه است. صفحه رسمی سامانه از شکلگیری «بازار کنترلشده» برای معامله توکن در مراحل بعدی سخن گفته و بر وجود سقف انتشار و قواعد نظارتی تأکید کرده است. در نتیجه، ارزیابی نهایی اثر تکو بر نقدشوندگی مطالبات، کاهش زمان وصول طلب و هزینه تأمین مالی بنگاهها به حجم واقعی پذیرش این ابزار از سوی طلبکاران، بدهکاران و شبکه بانکی در مرحله بهرهبرداری وابسته خواهد بود.
