بانک ملی ایران به مشتریان خود اعلام کرده است که پس از ثبت قرارداد تسهیلات، پیامکی از سوی بانک مرکزی برای آنها ارسال میشود که اطلاعات اصلی وام و کدهای تأیید یا عدم تأیید را دربر دارد. متقاضی باید حداکثر ظرف سه ساعت کد تأیید را به همان سرشماره ارسال کند تا فرایند پرداخت تسهیلات ادامه پیدا کند. این مرحله در چارچوب «سرویس صفر سمات» اجرا شده؛ سازوکاری که صدور شماره پیگیری نهایی تسهیلات را به تأیید اطلاعات ثبتشده از سوی خود مشتری وابسته میکند.
به گزارش راه پرداخت به نقل از بانک ملی ایران، این بانک در اطلاعیهای تازه به مشتریان خود اعلام کرده است که پس از ثبت قرارداد تسهیلات، پیامکی از سوی بانک مرکزی دریافت خواهند کرد و نباید آن را نادیده بگیرند. بر اساس این اطلاعیه، مشتری باید کد تأیید را حداکثر تا سه ساعت به همان سرشماره ارسال کند و پس از انجام این مرحله، روند پرداخت تسهیلات ادامه خواهد یافت.
سامانه سمات که مخفف سامانه متمرکز اطلاعات تسهیلات و تعهدات بانکی است، به منظور دسترسی به سوابق تسهیلاتی مشتریان بانکها و تخصیص کارای منابع مالی ایجاد شده است که با کاهش ریسکهای وامدهی، هزینه تأمین مالی را برای مردم کم میکند. ارسال اطلاعات تسهیلات و تعهدات در سمات به شکل آنلاین و از طبق وبسرویس بوده و این سامانه با دیگر سامانههای مرتبط با اطلاعات هویتی مشتریان در ارتباط است.
در نمونه پیامکی که از این فرآیند منتشر شده، اطلاعاتی از جمله بانک و شعبه پرداختکننده، نوع تسهیلات، مبلغ اصل تسهیلات، نرخ و شماره درخواست به مشتری نمایش داده میشود و دو گزینه برای تأیید یا عدم تأیید در اختیار او قرار میگیرد. در نتیجه، مشتری پیش از نهاییشدن ثبت تسهیلات میتواند اطلاعات اصلی درخواست ثبتشده به نام خود را مشاهده و نسبت به آن اعلام نظر کند.
این اتفاق در ظاهر اضافهشدن یک مرحله پیامکی به فرایند دریافت وام است، اما پیشینه آن به تغییری مهمتر در سازوکار سامانه متمرکز الکترونیکی تسهیلات و تعهدات، موسوم به «سمات»، بازمیگردد؛ تغییری که قرار است مشتری را نیز به یکی از حلقههای تأیید اطلاعات تسهیلات تبدیل کند.
سرویس صفر سمات چگونه کار میکند؟
راه پرداخت پیشتر در ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ از فعالشدن «سرویس شماره پیگیری موقت تسهیلات» در سامانه سمات خبر داده بود. این سرویس که در مستندات بانک مرکزی از آن با عنوان «سرویس صفر» نیز یاد شده، با هدف جلوگیری از ثبت اطلاعات تسهیلات به نام اشخاص بدون اطلاع آنها از مفاد قرارداد طراحی شده است.
طبق سازوکار اعلامشده، زمانی که بانک قصد اعطای تسهیلات به مشتری را دارد، ابتدا باید سرویس شماره پیگیری موقت را فراخوانی و اطلاعات مربوط به قرارداد را به سامانه سمات ارسال کند. سامانه سپس مستقیماً فرایند دریافت تأیید یا عدم تأیید مشتری را از طریق پیامک انجام میدهد. در این سازوکار، شماره همراه مشتری نیز در زمره اطلاعات موردنیاز قرار دارد و برای اشخاص حقیقی یا صاحبان امضای مجاز اشخاص حقوقی قابلیت استعلام از سامانه شاهکار پیشبینی شده است.
در مرحله بعد، اگر مشتری مشمول محدودیتهای سیستمی سمات نباشد، صدور شماره پیگیری نهایی به تکمیل صحیح اطلاعات سرویس شماره پیگیری موقت و دریافت تأییدیه پیامکی مشتری وابسته میشود. بانک مرکزی در زمان ابلاغ این سازوکار همچنین اعلام کرده بود که دسترسی مؤسسات اعتباری به وبسرویس مربوطه از ۳۰ دی ۱۴۰۴ در محیط آزمایشی سامانه سمات فراهم شده و بانکها باید حداکثر ظرف یک ماه اقدامات لازم برای پیادهسازی آن را انجام دهند.
اطلاعیه تازه بانک ملی نشان میدهد این سازوکار اکنون از لایه مقررات و پیادهسازی فنی به تجربه عملی مشتری در زمان دریافت تسهیلات رسیده است.
تأیید مشتری چگونه به یک الزام قانونی تبدیل شد؟
ریشه این تغییر را باید در ردیف ۲ بند «ت» ماده ۱۰ قانون برنامه پنجساله هفتم پیشرفت جستوجو کرد. طبق این حکم، اعطای شناسه یکتای سمات منوط به تأیید طرف قرارداد در این سامانه است. قانون همچنین مقرر کرده متن قرارداد ثبتشده در سمات و وضعیت اقساط پرداختشده، سررسیدنشده و معوق همواره برای طرف قرارداد قابل مشاهده باشد.
بانک مرکزی نیز در ادامه اجرای این حکم قانونی و در پی بخشنامه شماره ۰۴/۱۷۶۴۴۷ مورخ ۱۹ مهر ۱۴۰۴، سازوکار لازم برای دریافت تأیید مشتری را در سامانه سمات دنبال کرد. بر اساس توضیح بانک مرکزی، یکی از اهداف اصلی این اقدام جلوگیری از ثبت اطلاعات تسهیلات به نام اشخاص بدون اطلاع آنها از مفاد قرارداد است.
به این ترتیب، دریافت شماره پیگیری سمات دیگر صرفاً به تبادل اطلاعات میان بانک عامل و بانک مرکزی محدود نمیشود و تأیید مشتری نیز به بخشی از فرایند نهاییشدن تسهیلات تبدیل شده است.
از کنترل بانکها تا ورود مشتری به حلقه نظارت
الزام ثبت تسهیلات در سمات موضوع تازهای نیست. بانک مرکزی پیش از این نیز بارها تأکید کرده بود که اعطای تسهیلات پیش از دریافت شماره پیگیری از سامانه سمات ممنوع است. راه پرداخت در مرداد ۱۴۰۲ نیز گزارش داده بود که بانک مرکزی بار دیگر بانکها و مؤسسات اعتباری را به رعایت این الزام فراخوانده و بر ثبت و بهروزرسانی اطلاعات تسهیلات در سمات تأکید کرده است.
اهمیت کیفیت دادههای سمات نیز پیش از این مورد توجه قرار گرفته بود. بانک مرکزی در دیماه ۱۴۰۱، همزمان با بهروزرسانی سمات به نسخه ۲.۲، اعلام کرده بود که اطلاعات این سامانه بهعنوان یکی از مهمترین منابع اطلاعات تسهیلات و تعهدات شبکه بانکی، باید از کیفیت و روایی لازم برخوردار باشد. در همان سال، مرکز پژوهشهای مجلس نیز در گزارشی با عنوان «بررسی عملکرد سامانه متمرکز اطلاعات تسهیلات و تعهدات بانک مرکزی» عملکرد سمات را بررسی کرد؛ گزارشی که راه پرداخت آن را با اشاره به فاصله سامانه از وضعیت مطلوب پوشش داد.
با «سرویس صفر سمات»، یک تغییر دیگر به این مسیر اضافه شده است: تا پیش از این، تمرکز اصلی مقررات بر این بود که بانکها اطلاعات تسهیلات را بهدرستی در سمات ثبت و پیش از پرداخت، شماره پیگیری دریافت کنند؛ اکنون خود تسهیلاتگیرنده نیز باید بخشی از اطلاعات ثبتشده را ببیند و آن را تأیید یا رد کند.
این تغییر میتواند بهویژه در جلوگیری از ثبت تسهیلات به نام افراد بدون اطلاع آنها اهمیت داشته باشد؛ هدفی که بانک مرکزی نیز صراحتاً در بخشنامه مربوط به سرویس صفر به آن اشاره کرده است.
مهلت سهساعته، بخش تازه فرایند بانک ملی
یکی از نکات قابلتوجه در اطلاعیه جدید بانک ملی، تعیین مهلت حداکثر سهساعته برای پاسخ به پیامک بانک مرکزی است. بانک ملی اعلام کرده مشتری باید در این بازه زمانی کد تأیید را به همان سرشماره بازگرداند و پس از آن روند پرداخت تسهیلات ادامه پیدا میکند.
این مهلت سهساعته در خبر ۲۹ بهمن ۱۴۰۴ راه پرداخت درباره راهاندازی سرویس شماره پیگیری موقت، بهعنوان یکی از جزئیات عمومی سرویس اعلام نشده بود. در آن مقطع، تمرکز بر اصل دریافت تأیید یا عدم تأیید مشتری و وابستگی صدور شماره پیگیری نهایی سمات به تأیید پیامکی بود.
از همین رو، اطلاعیه بانک ملی یک جزئیات اجرایی مهم را به تجربه مشتری اضافه میکند: دریافتکننده تسهیلات علاوه بر بررسی پیامک باید در یک بازه زمانی محدود به آن پاسخ دهد. هنوز در اطلاعرسانی عمومی مشخص نشده است که مهلت سهساعته، یک پارامتر سراسری و یکسان در «سرویس صفر سمات» برای تمام شبکه بانکی است یا در شیوه اجرای فعلی بانک ملی اعمال شده است.
سمات از یک سامانه پشتصحنه به بخشی از تجربه دریافت وام تبدیل میشود
سمات در سالهای گذشته عمدتاً بهعنوان زیرساختی میان بانکها و بانک مرکزی شناخته میشد؛ سامانهای که اطلاعات تسهیلات و تعهدات بانکی در آن ثبت میشد و شماره پیگیری آن یکی از پیششرطهای پرداخت تسهیلات بود. بانک مرکزی نیز این سامانه را جامعترین بانک اطلاعاتی تسهیلات و تعهدات در سطح ملی معرفی کرده است.
با اجرای سرویس صفر، بخشی از عملکرد این زیرساخت مستقیماً به مشتری نهایی رسیده است. اکنون فرد دریافتکننده تسهیلات باید پیش از تکمیل فرایند، پیام بانک مرکزی را دریافت کند، اطلاعات ثبتشده را بررسی کند و تأیید یا عدم تأیید خود را اعلام کند.
از این منظر، پیامک تازهای که مشتریان بانک ملی دریافت میکنند صرفاً یک پیام اطلاعرسانی نیست؛ این پیام به یکی از مراحل فرایند نهاییشدن تسهیلات تبدیل شده و ادامه پرداخت به واکنش مشتری وابسته شده است. اجرای کامل این مدل در شبکه بانکی، در کنار امکان مشاهده متن قرارداد و وضعیت اقساط که در قانون برنامه هفتم پیشبینی شده، میتواند نقش مشتری را در کنترل اطلاعات اعتباری ثبتشده به نام او پررنگتر کند.
