کوینکس در ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ نام ایران را در کنار آمریکا، کانادا، اتحادیه اروپا، بریتانیا، چین، قزاقستان، کرهشمالی و کوبا در فهرست مناطق ممنوعه قرار داد. این صرافی اعلام کرد به کاربران و ساکنان این مناطق خدمات ارائه نمیدهد و دسترسی حسابهایی را که در این کشورها شناسایی شوند، براساس الزامات تطبیق بهتدریج محدود خواهد کرد. این اطلاعیه برای کاربران ایرانی فقط یک بند تازه در شرایط استفاده نبود. کوینکس در سالهایی که صرافیهای بزرگ جهانی احراز هویت و کنترل موقعیت جغرافیایی را جدیتر میکردند، به یکی از مسیرهای پرطرفدار ورود ایرانیها به بازار جهانی رمزارز تبدیل شده بود. امکانات معاملاتی متنوع، بازار فیوچرز، فهرست طولانی رمزارزها و موانع کمتر برای ورود، آن را به گزینهای جذاب تبدیل کرده بود. اما جذابیت کوینکس بر یک سوءبرداشت مهم بنا شده بود: بسیاری از کاربران، «امکان ورود» را با «حق برخورداری از خدمت» یکسان در نظر گرفتند.
دسترسی وجود داشت، تعهدی در کار نبود
کاربر ایرانی میتوانست در کوینکس حساب باز کند، دارایی انتقال دهد و معامله انجام دهد؛ اما این امکان به معنای آن نبود که صرافی حضور او را به رسمیت شناخته یا متعهد شده است در شرایط سیاسی و نظارتی متفاوت نیز به ارائه خدمات ادامه دهد.
تفاوت اصلی همینجا بود. دسترسی به پلتفرم یک وضعیت فنی بود که هر زمان میتوانست تغییر کند. کاربر دارایی واقعی وارد صرافی میکرد، اما در مقابل فقط مجوز استفادهای دریافت میکرد که ادامه آن به تصمیم یک شرکت خارجی، مقررات حوزههای قضایی دیگر و تحولات تحریمی وابسته بود.
تا زمانی که حساب فعال بود و معامله انجام میشد، این تفاوت چندان دیده نمیشد. دسترسی آسان بهتدریج حالت عادی پیدا کرده بود و همین عادیشدن، شکنندگی رابطه را پنهان میکرد. اطلاعیه تازه کوینکس فقط چیزی را آشکار کرد که از ابتدا در شرایط این رابطه وجود داشت: تصمیم نهایی درباره ماندن یا نماندن کاربران ایرانی، در اختیار کاربران نبود.
پرسشی که راه پرداخت در سال ۱۴۰۱ مطرح کرد
راه پرداخت در خرداد ۱۴۰۱، در گزارشی با عنوان «کوینکس؛ مهمان ناخوانده بازار تبادل رمزارزی ایران» این سؤال را مطرح کرده بود که یک صرافی خارجی، بدون چارچوب حقوقی روشن و در میانه تحریمها، چگونه چنین گسترده در ایران کاربر جذب میکند و اگر روزی دارایی کاربران محدود یا مسدود شود، چه کسی پاسخگو خواهد بود؟
آن گزارش به گسترش آموزشهای فارسی، تبلیغات، لینکهای معرفی و مسیر ورود کاربران ایرانی به کوینکس پرداخته بود. کاربر معمولاً ریال خود را در یک صرافی داخلی به تتر تبدیل میکرد و سپس، براساس تصمیم خودش، آن را برای معامله به کوینکس میفرستاد. پرسش گزارش درباره این مسیر عادی انتقال نبود؛ درباره مقصدی بود که هیچ مسئولیت حقوقی مشخصی در برابر کاربر ایرانی نپذیرفته بود.
در آن زمان، چنین هشداری ممکن بود بدبینانه به نظر برسد. کوینکس فعال بود، کاربران ایرانی معامله میکردند و محدودیت فراگیری دیده نمیشد. اما ریسک دقیقاً به همین دلیل جدی بود: خطری که هنوز به بحران تبدیل نشده، معمولاً کمتر دیده میشود. چهار سال بعد، خود کوینکس با قراردادن نام ایران در فهرست مناطق ممنوعه، نشان داد دسترسی سالهای گذشته هیچ تضمینی برای ادامه رابطه ایجاد نکرده بود.
گزارشی منتشر شد و تحمل به پایان رسید
تصمیم کوینکس پس از انتشار گزارش والاستریت ژورنال درباره جریانهای رمزارزی مرتبط با ایران و افزایش فشارهای تحریمی اتخاذ شد. در آن گزارش، با استناد به دادههای شرکتهای تحلیل بلاکچین، ادعاهایی درباره حجم انتقالات مرتبط با ایران از مسیر کوینکس مطرح شده بود.
این دادهها و انتسابهای آنچین بهسادگی قابل راستیآزمایی مستقل نیستند. مشاهده انتقال دارایی میان چند آدرس الزاماً نوع رابطه، هویت واقعی انتقالدهندگان، آگاهی صرافی یا هدف تراکنش را اثبات نمیکند. خود کوینکس نیز در پاسخ به گزارش تأکید کرد که دادههای بلاکچین نباید بهتنهایی نشانه آگاهی یا مشارکت یک صرافی در فعالیت کاربران تلقی شوند.
برای بررسی مسئله کاربران ایرانی، نیازی نیست ادعاهای آن گزارش درباره مجموعههای داخلی را واقعیت قطعی فرض کنیم. نکته مهمتر در واکنش خود کوینکس قرار دارد.
این صرافی اعلام کرد ثبتنام کاربران جدید از ایران را محدود کرده، کنترلهای جغرافیایی را گسترش داده، بررسی حسابهای پرریسک را افزایش داده و پایش تراکنشهای مرتبط با آدرسهای تحریمی را سختگیرانهتر کرده است. یک روز پیش از انتشار پاسخ رسمی نیز ایران به فهرست مناطق ممنوعه اضافه شده بود.
معنای این توالی برای کاربر ایرانی روشن است: پلتفرمی که سالها حضور او را تحمل کرده بود، پس از افزایش هزینههای نظارتی تصمیم گرفت آن تحمل را پایان دهد.
پاسخ کوینکس، تناقض را برطرف نکرد
کوینکس در دفاع از خود گفت هیچ دفتر یا شخصیت عملیاتی در ایران نداشته و دامنه رسمی آن نیز از سال ۲۰۲۱ در داخل کشور مسدود بوده است. این صرافی همچنین فعالیتهای تبلیغاتی افراد در ایران را مستقل از خود دانست و گفت هیچ رابطه تجاریای با دولت یا نهادهای ایرانی نداشته است.
این توضیحات ممکن است برای پاسخ به ادعاهای مطرحشده در گزارش والاستریت ژورنال اهمیت داشته باشند، اما تناقض رابطه کوینکس با کاربران ایرانی را از بین نمیبرند.
اگر کوینکس حضور رسمی در ایران نداشت و ایران بازاری خارج از قلمرو خدماتش بود، چگونه تعداد زیادی از کاربران ایرانی برای سالها توانستند در آن فعالیت کنند؟ چرا کنترلهای جغرافیایی و محدودیت ثبتنام زمانی با این شدت اعمال شدند که فشار خارجی افزایش یافت؟
از طرف دیگر، اگر فعالیت کاربران ایرانی تا پیش از این تحمل میشد، چرا ماهیت موقت این دسترسی بهاندازه کافی برای آنها روشن نبود؟
این پرسشها لزوماً به معنای وقوع تخلف از سوی کوینکس نیستند. آنها درباره فاصلهای هستند که میان تجربه کاربر و موقعیت حقوقی واقعی او شکل گرفته بود. کاربر در عمل از خدمات استفاده میکرد، اما صرافی در زمان افزایش ریسک میتوانست به شرایط استفاده استناد کند و رابطه را تغییر دهد.
یکی خسارت را پذیرفت، دیگری کاربر را کنار گذاشت
ماجرای کوینکس را نباید به رقابت ساده میان صرافی داخلی و خارجی تقلیل داد. داخلیبودن هیچ پلتفرمی را از حمله سایبری، نقص عملیاتی یا بحران نقدشوندگی مصون نمیکند.
حمله سایبری به نوبیتکس در ۱۸ ژوئن ۲۰۲۵ یکی از روشنترین نمونههای ریسک فنی صرافیهای متمرکز بود. در این حمله، حدود ۹۰ میلیون دلار رمزارز به آدرسهایی منتقل شد که عملاً امکان دسترسی و بازیابی دارایی از آنها وجود نداشت. نوبیتکس پس از شناسایی حمله، وبسایت و اپلیکیشن خود را موقتاً از دسترس خارج کرد و بازیابی خدمات را بهصورت مرحلهای پیش برد. داراییهای ازدسترفته از شبکه بازگردانده نشدند؛ اما شرکت و سهامداران آن مسئولیت خسارت را پذیرفتند و زیان کاربران را از منابع خود جبران کردند تا اثر حمله به موجودی مشتریان منتقل نشود.
مدیرعامل نوبیتکس: به همه کاربران اطمینان میدهم که خسارتهای احتمالی جبران خواهد شد
بنابراین، مسئله این نیست که صرافیهای داخلی ذاتاً امناند و صرافیهای خارجی ناامن. هر دو گروه با ریسکهای فنی و عملیاتی روبهرو هستند. تفاوت اصلی در نحوه مواجهه با بحران و میزان مسئولیتی است که پلتفرم در برابر کاربر میپذیرد. ماجرای کوینکس مشخصاً درباره نوع دیگری از ریسک است: ریسک حذفشدن کاربر ایرانی بهدلیل ملیت، محل سکونت یا تغییر سیاستهای تحریمی.
ممکن است یک صرافی خارجی از نظر فناوری، نقدشوندگی یا گستردگی خدمات در موقعیت قدرتمندی قرار داشته باشد؛ اما همین پلتفرم میتواند بدون ورشکستگی یا هک، صرفاً بهدلیل تغییر سیاستهای تطبیق، دسترسی کاربر ایرانی را محدود کند و مسئولیت ادامه رابطه را نپذیرد.
در اینجا حتی سالمبودن زیرساخت صرافی نیز مسئله را حل نمیکند. دارایی ممکن است سر جایش باشد، پلتفرم به فعالیت عادی ادامه دهد و میلیونها کاربر دیگر بدون مشکل از آن استفاده کنند؛ اما کاربر ایرانی ناچار شود در زمانی محدود پوزیشنهایش را ببندد و دارایی خود را خارج کند. تفاوت دقیقاً همینجاست: یک پلتفرم پس از بحران، مسئولیت زیان کاربر را میپذیرد و پلتفرم دیگر، با تغییر سیاستهایش، خود کاربر را از دایره خدمات کنار میگذارد.
مسئله، الگوی تکرارشونده است
کوینکس نخستین صرافی خارجی نیست که پس از چند سال فعالیت کاربران ایرانی، محدودیتهایش را افزایش میدهد و احتمالاً آخرین نمونه نیز نخواهد بود. با بستهشدن هر مسیر، نام صرافی دیگری در کانالها و صفحات فارسی بهعنوان جایگزین مطرح میشود؛ صرافیای که هنوز احراز هویت را سختگیرانه اجرا نمیکند یا موقعیت کاربران ایرانی را نادیده میگیرد.
همین ویژگیها که امروز بهعنوان مزیت معرفی میشوند، ممکن است نشانه بیثباتی دسترسی فردا باشند.
نبود احراز هویت الزاماً به معنای آزادی بیشتر نیست. گاهی فقط به این معناست که پلتفرم هنوز مجبور نشده کنترلهایش را اجرا کند. تحمل کاربران ایرانی نیز تعهدی برای ادامه خدمات ایجاد نمیکند؛ ممکن است فقط وضعیتی موقت باشد که تا نخستین فشار حقوقی یا تحریمی جدی دوام بیاورد.
درس ماجرای کوینکس این نیست که کاربران باید دارایی خود را بدون بررسی به یک صرافی داخلی، صرافی خارجی دیگر یا حتی کیف پول شخصی منتقل کنند. هر کدام از این گزینهها مجموعهای متفاوت از ریسکها را دارند.
درس اصلی سادهتر است: دسترسی موقت را نباید با امنیت یا پذیرش رسمی اشتباه گرفت.
کوینکس سالها برای کاربران ایرانی باز بود، اما بازبودن در به معنای پذیرفتن صاحبخانه نبود. زمانی که هزینه نگهداشتن این در افزایش یافت، صرافی آن را بست و بار تصمیمگیری فوری را بر دوش کاربر گذاشت.
راه پرداخت چهار سال پیش درباره همین وضعیت هشدار داده بود. امروز دیگر بحث بر سر بدبینانه یا خوشبینانهبودن آن هشدار نیست. مسئله این است که آیا کاربران، رسانهها و فعالان بازار از این تجربه برای شناسایی نمونه بعدی استفاده میکنند یا بار دیگر، بازبودن یک پلتفرم را به معنای ماندگاربودن آن خواهند گرفت.
در کوینکس بسته شد؛ نه به این دلیل که صرافی از کار افتاده بود، بلکه به این دلیل که کاربران ایرانی دیگر در محاسبات ریسک آن جایی نداشتند. همین تفاوت، اصل این ماجراست.
