صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر با سرمایه پایه ۱۰۰ میلیارد تومان تأسیس شد؛ نهادی که قرار است با ارائه تسهیلات، ضمانتنامه و سرمایهگذاری خطرپذیر، داراییهایی مانند محتوا، نرمافزار، برند و مالکیت فکری را وارد چرخه تأمین مالی کند. در نشست رونمایی از این صندوق، از امکان تخصیص منابع صندوق نوآوری و شکوفایی با ضریب یک به پنج خبر داده شد؛ مدلی که میتواند مسیر حمایت از صنایع فرهنگی را از توزیع کمکهای بلاعوض بهسمت تأمین مالی مولد، بازگشتپذیر و مبتنی بر بازار تغییر دهد. سرمایه اولیه صندوق با مشارکت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری، مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر، بنیاد ملی بازیهای رایانهای، شرکت پگاه دادهکاوان شریف، شرکت انتقال دادههای آسیاتک و شرکت شتابدهنده کارآفرینی اجتماعی تأمین شده است.
گذار از حمایت بلاعوض به تأمین مالی مولد در اقتصاد فرهنگ و هنر
سیدصادق پژمان، مدیرعامل مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر، درباره فلسفه تأسیس صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر گفت: «در دوره جدید و براساس خواسته سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، و حسین انتظامی، قرار شد در اقدامات و مأموریتهای کلان مؤسسه بازنگری شود تا توسعه فرهنگ و هنر به محور راهبردی آن تبدیل شود. به همین منظور، ابتدا درباره جایگاه مؤسسه و مجموعه مسائلی که باید به آنها بپردازد مطالعه کردیم و سند راهبردی مؤسسه را تدوین کردیم. براساس این سند، رویکرد مؤسسه از انجام اقدامات تصدیگرایانه و عملیاتی، به ایفای نقش یک نهاد میانجی و واسط میان حاکمیت و زیستبوم فرهنگ، هنر و رسانه تغییر کرد. این نگاه پلتفرمی باعث شد بهجای تصدیگری، بر ابزارسازی و تسهیلگری متمرکز شویم.»
او با اشاره به ضرورت بازنگری در الگوی تأمین مالی صنایع خلاق توضیح داد: «یکی از مسائل بسیار مهم برای رونق اقتصاد فرهنگ، هنر و رسانه، تأمین مالی این حوزه و طراحی نظامی است که بتواند مسئله سرمایهگذاری را حل کند. در جهان با تغییر پارادایم از اقتصاد سنتی به اقتصاد خلاق مواجهیم، اما قوانین، ساختارها و زیرساختهای کشور هنوز متناسب با این تغییر متحول نشدهاند. نظام مالی سنتی بر داراییهای فیزیکی استوار است؛ درحالیکه امروز باید مالکیت فکری، محتوا، نرمافزار و برند نیز بهعنوان دارایی به رسمیت شناخته شوند تا امکان تأمین مالی مبتنی بر بدهی یا دارایی فراهم شود. سهم صنایع خلاق از تولید ناخالص داخلی کشورها و رشد تجارت جهانی کالاها و خدمات خلاق نیز نشان میدهد که ناچاریم اقتصاد خلاق را به رسمیت بشناسیم و متناسب با آن، در فضای حکمرانی، قوانین و زیرساختها تغییر ایجاد کنیم.»
پژمان ادامه داد: «الگوی دریافت بودجه دولتی و هزینهکرد آن برای توسعه فرهنگ و هنر، دیگر بهتنهایی پاسخگوی توسعه اقتصاد این حوزه نیست. دولت باید از تأمینکننده مستقیم اعتبار، به طراح زیستبوم و نظام مالی تبدیل شود تا بتوانیم از حمایت مستقیم به سمت واسطهگری مالی حرکت کنیم. در شرایطی که کشور با کاهش منابع و سرمایهگذاری در داراییهای فیزیکی روبهرو است، مزیت ما در حوزه صنایع خلاق جدیتر شده و ایده، محتوا و سرمایه ذهنی میتوانند به یکی از محورهای رشد اقتصادی تبدیل شوند. بااینحال، نظام مالی کشور هنوز با زیستبوم فرهنگ، هنر و رسانه همفرکانس نیست؛ بهطوریکه اگر یک استودیوی بازیسازی، پویانمایی یا تولید فیلم به بانک مراجعه کند، درآمد، سرمایه و داراییهای آن به رسمیت شناخته نمیشود. همین مسئله، ضرورت تأسیس صندوقی تخصصی را ایجاد کرد که بتواند میان این زیستبوم و نظام مالی کشور همخوانی به وجود آورد.»
مدیرعامل مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر درباره ساختار و کارکردهای صندوق اظهار کرد: «یکی از الگوهایی که بررسی کردیم، ایجاد صندوق پژوهش و فناوری بود تا بتوانیم ایده را به سرمایه تبدیل کنیم. بهجای آنکه منابع همواره بهصورت بلاعوض توزیع شوند، دولت و بخش خصوصی میتوانند منابع را در این صندوق تجهیز کنند و آنها را در قالب تسهیلات، ضمانتنامه و سرمایهگذاری خطرپذیر در اختیار زیستبوم قرار دهند. صندوقهای پژوهش و فناوری، شخصیت حقوقی مستقل و ماهیت غیردولتی دارند و سهم بخش دولتی در آنها کمتر از ۵۰ درصد است؛ بنابراین بخش خصوصی ظرفیت بیشتری برای مدیریت و عاملیت دارد. این صندوق همچنین میتواند از دستگاههای دولتی و خصوصی، عاملیت وجوه ادارهشده بگیرد و با صدور انواع ضمانتنامه، بخشی از ریسک کسبوکارهای فرهنگ و هنر را برای نظام مالی و بانکی پوشش دهد. هدف نهایی این است که یک ایده و سرمایه ذهنی به بازار برسد و به سرمایه اقتصادی تبدیل شود؛ زیرا برای جلوگیری از اختلال در فرایند تولید فرهنگی، باید ارزش فرهنگی را به ارزش اقتصادی تبدیل کنیم تا امکان بازتولید آن فراهم شود.»
گفته او، براساس دستور حسین انتظامی، بخشی از منابعی که پیشتر در قالب کمکهای بلاعوض توزیع میشد، از این پس میتواند در قالب تسهیلات و سرمایهگذاری به کار گرفته شود تا منابع محدود دولتی دوباره وارد چرخه تولید فرهنگی شوند. او ابراز امیدواری کرد که صندوق بتواند در ادامه به منابع خارجی نیز دسترسی پیدا کند، به تجاریسازی، ایجاد بازار و توسعه صادرات صنایع خلاق کمک کند و با بهرهگیری از ظرفیتهای مالیاتی، مهندسی مالی و جذب منابع بخش خصوصی، ساختار تازهای برای تأمین مالی فرهنگ، هنر و محتوا به وجود آورد. پژمان همچنین اعلام کرد که فرایند اجرایی صندوق طی ماههای آینده تکمیل میشود تا ذینفعان بتوانند از خدمات آن استفاده کنند.
صندوق نوآوری تا پنج برابر آورده صندوق منابع اختصاص میدهد
حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهوری، با اشاره به ظرفیتهای صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر گفت: «یکی از امتیازهای بسیار مهم این صندوق، عاملیت مالی با ضریب یک به پنج است؛ به این معنا که صندوق نوآوری و شکوفایی میتواند تا پنج برابر آورده صندوق، منابع اختصاص دهد و در همسرمایهگذاری نیز مشارکت کند. بنابراین، نباید از سرمایهگذاری خطرپذیر نگران بود.»
افشین با اشاره به حضور شرکتهای خصوصی در ترکیب صندوق ادامه داد: «شرکتهای حاضر در این مجموعه، شرکتهایی جاافتاده و از بهترینهای حوزه خود هستند؛ کافهبازار و شتابدهنده کارآفرینی اجتماعی نیز در آن حضور دارند. معاونت علمی برای حمایت و تسهیل آغاز فعالیت صندوق وارد سهامداری شده است و هر زمان لازم باشد، آمادگی دارد سهام خود را واگذار و از ترکیب سهامداران خارج شود. ما نیامدهایم که در صندوق بمانیم؛ آمدهایم کمک کنیم راه بیفتد و به صندوقی بزرگ تبدیل شود.»
او با اشاره به برنامه مشترک معاونت علمی و بنیاد سینمایی فارابی بیان کرد: «قرار است در شهریورماه یک رویداد ارائه یا پیچ برگزار شود. در این برنامه، نخبگان جوانی که در رشتههایی مانند کارگردانی و نویسندگی تحصیلات دانشگاهی دارند، ایدههای خود را ارائه میکنند و متخصصان بنیاد فارابی آنها را داوری خواهند کرد. ما نیز آمادگی داریم یکی از صندوقهایمان را برای سرمایهگذاری روی آثار منتخب وارد کنیم. نمیخواهیم نخبگان را پس از اعطای گرنت رها کنیم؛ میخواهیم حمایتها را از حالت صرفاً فردمحور، به حمایت اثرمحور تبدیل کنیم.»
معاون علمی رئیسجمهوری افزود: «معاونت علمی بهتنهایی نمیتواند در فیلمسازی موفق باشد، زیرا شناخت تخصصی این حوزه در بنیاد سینمایی فارابی وجود دارد؛ اما میتواند سرمایهگذار، شبکه تخصصی و بازار را به یکدیگر متصل کند. برای مثال، میتوانیم با مجموعههایی مانند گلرنگ مذاکره کنیم تا آثار تولیدشده از طریق فیلمنت عرضه شوند. در حوزه صادرات نیز امکان طراحی بستههای حمایتی برای هنرهای تجسمی و نشر وجود دارد؛ ولی ایده این بستهها باید از صندوق، بخش خصوصی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیرون بیاید.»
افشین پیوند علم، فناوری با هنر را لازمه ایجاد خلاقیت دانست و تأکید کرد کشوری که هنر را توسعه ندهد، در توسعه خلاقیت نیز موفق نخواهد شد. او از مدیران صندوق خواست در ابتدای فعالیت، توسعه فرهنگ و هنر را هدف اصلی قرار دهند؛ زیرا تحقق این هدف در ادامه به شکلگیری اقتصاد هنر، اقتصاد خلاق و اقتصاد دانشبنیان منجر خواهد شد.
تأمین مالی و بازار پایدار، دو ضلع توسعه صنایع خلاق
عبدالحسن بهرامی، رئیس مرکز راهبری ستادهای توسعه اقتصاد دانشبنیان معاونت علمی، گفت: «یکی از نقاط قوت دولت چهاردهم، با تدبیر سیدعباس صالحی، شکلگیری همکاری نزدیک و مطلوب میان واحدها و مراکز زیرمجموعه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان است. این همراهی در بنیاد ملی بازیهای رایانهای، مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر و با حمایت حسین انتظامی بهخوبی دیده میشود.»
بهرامی با اشاره به نقش صندوق در توسعه اقتصاد خلاق بیان کرد: «یکی از بخشهای مهم شکلگیری اقتصاد خلاق، نظام تأمین مالی است و با تشکیل صندوق پژوهش و فناوری توسعه فرهنگ و هنر، بخش مهمی از این نیاز پاسخ داده میشود. با تدبیر حسین افشین، مهرماه امسال رویداد ملی صنایع خلاق مانوین برگزار خواهد شد. این رویداد شامل نمایش دستاوردهای شرکتهای خلاق، معرفی برندها و الگوهای برتر و فراخوان حمایت از استارتآپها و شرکتهای خلاق و فناور برای توسعه محصول و تجاریسازی است.»
او ادامه داد: «زمانی میتوانیم بازار پایداری برای صنایع خلاق ایجاد کنیم که هم از فعالیت شرکتهای خلاق در توسعه و تجاریسازی محصول، صادرات و خلق ارزش افزوده حمایت کنیم و هم سرمایهگذاران این شرکتها مورد حمایت قرار گیرند. پیشنهاد میکنم بخشی از یارانههای فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بهسمت ایجاد بازار پایدار برای محصولات شرکتهای خلاق جهتدهی شود. همچنین میتوان نیازهای فناورانه، خلاقانه و نوآورانه حوزه فرهنگ و هنر را در رویداد مانوین ارائه کرد.»
بهرامی از آمادگی معاونت علمی برای اختصاص میز ویژه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در این رویداد خبر داد؛ میزی که به مسائل شرکتها در زمینه مجوزها، ممیزی و موضوعات مشابه میپردازد.
آمادگی صندوق نوآوری برای اهرمکردن پنجبرابری منابع
اصغر نوراللهزاده، رئیس هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی، گفت: «با ایجاد صندوق پژوهش و فناوری توسعه فرهنگ و هنر، توسعه فناوری در عرصه فرهنگ و هنر و تجاریسازی فناوریهای نوین فرهنگی هدفگذاری میشود. نهادهای مالی واسط میتوانند بهصورت تخصصی زنجیره تأمین مالی حوزههایی مانند فناوریهای نوین فرهنگی و بازیهای رایانهای را پوشش دهند و به ایجاد جهش در توسعه محصولات این حوزه کمک کنند.»
نوراللهزاده درباره حمایت مالی از صندوق توضیح داد: «پیش از این، باوجود مصوبات مرتبط با صنایع خلاق، امکان اعطای مستقیم تسهیلات در مقیاسی که سرمایه مؤثری برای این حوزه ایجاد کند، نداشتیم. اکنون آمادگی داریم علاوه بر خط اعتباری متداول صندوقهای پژوهش و فناوری، عاملیت مالی جداگانهای به صندوق توسعه فرهنگ و هنر واگذار کنیم. برای نمونه، اگر این عاملیت را با ضریب یک به پنج در نظر بگیریم، بهازای هر میزان از منابع یا سرمایه اولیه صندوق، منابع صندوق نوآوری نیز با آن تلفیق میشود تا برای توسعه محصولات فناورانه فرهنگ و هنر و صنایع خلاق به کار گرفته شود.»
او افزود: «برای همسرمایهگذاری نیز آمادگی داریم و اگر درصدی از طرحها نکول کنند، به همان نسبت در ریسک با صندوق شریک میشویم. جسورانهبودن صندوقهای پژوهش و فناوری، با محوریت صندوق نوآوری و شکوفایی، در همین پذیرش ریسک معنا پیدا میکند. پس از توافق درباره چارچوب همکاری، میتوانیم در قالب سرمایهگذاری و تسهیلات، با ضریب یک به پنج عاملیت مالی ایجاد کنیم تا صندوق توسعه فرهنگ و هنر به نمایندگی از ما نقش شریک عمومی یا GP را بر عهده بگیرد.»
رئیس هیئت عامل صندوق نوآوری و شکوفایی تأکید کرد میزان حمایتها بر مبنای اثربخشی عملکرد صندوق قابل افزایش است. به گفته او، اگر این سازوکار به رشد محسوس تولیداتی مانند انیمیشن، بازیهای فکری و بازیهای رایانهای منجر شود، صندوق نوآوری آمادگی دارد منابع بیشتری اختصاص دهد.
برای صندوق شاخص عملکرد تعریف شود
حسین انتظامی، معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، با اشاره به تغییر رویکرد تأمین مالی در حوزه فرهنگ و هنر گفت: «در سالهای گذشته، فعالان حوزههای مهندسی و تولید، مفهوم دانشبنیان را توسعه دادند و توانستند از شیوههای تأمین مالی آن برای رشد صنایع استفاده کنند؛ اما جای چنین سازوکاری در حوزه فرهنگ و هنر خالی بود. لازم است تحولات این حوزه با سرعت دنبال شود.»
انتظامی ادامه داد: «مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر در حال نزدیکشدن به معنای واقعی نام خود است و مفاهیمی را دنبال میکند که به توسعه منجر میشوند. پیشنهاد میکنم مفهوم «فرهنگبنیان» نیز در اسناد بالادستی، در کنار مفهوم دانشبنیان قرار گیرد. حضور بخش خصوصی در ترکیب صندوق نیز اهمیت دارد؛ زیرا ما دولتیها باید از نگاه سنتی چند دهه گذشته فاصله بگیریم و از ظرفیت افرادی استفاده کنیم که با شیوهها و الگوهای جدید آشناترند.»
او با تأکید بر ضرورت ارزیابی مستمر فعالیت صندوق بیان کرد: «خواهش من این است که فعالیت این صندوق به برگزاری یک مراسم محدود نشود و حتماً برای آن شاخصهای کلیدی عملکرد یا KPI تعریف کنیم. باید مشخص باشد که صندوق در چه بازه زمانی به چه میزان تأمین مالی خواهد رسید و چه تعداد از فعالان فرهنگی را درگیر این فرایند میکند تا بتوانیم عملکرد و اثربخشی آن را
آسیاتک بهدنبال حمایت از زیستبوم محتواست
محمدعلی یوسفیزاده، مدیرعامل آسیاتک، درباره دلایل مشارکت این شرکت در صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر گفت: «آسیاتک طی ۲۴ سال گذشته همواره ارائهدهنده خدمات زیرساختی و پایه بوده است. بااینحال، در راهبردهای جدید شرکت، ورود به حوزه محتوا نیز مورد توجه قرار گرفته و در همین راستا یک شرکت زیرمجموعه ایجاد کردهایم که در زمینه محتوا، پلتفرمها و نگهداری زیرساختهای محتوایی فعالیت میکند.»
یوسفیزاده ادامه داد: «حضور در این صندوق به ما کمک میکند تا بهعنوان یک اپراتور برخوردار از زیرساختهای لازم و با توجه به برنامه تحول دیجیتال آسیاتک، از یک زیستبوم محتوایی حمایت کنیم. پیشنهاد مشارکت در صندوق را بررسی کردیم و دیدیم که فعالیت آن کاملاً با رویکرد و برنامههای ما انطباق دارد.»
مدیرعامل آسیاتک همچنین تأکید کرد که انجام سرمایهگذاریها و حمایتها در قالب یک صندوق و با مشارکت جمعی، امکان بررسی دقیقتر طرحها و تصمیمگیری سنجیدهتر درباره آنها را فراهم میکند.
منابع صندوق باید در چرخه اقتصاد فرهنگ باقی بماند
سعید حسینی، نایبرئیس هیئتمدیره شرکت شتابدهنده کارآفرینی اجتماعی، گفت: «براساس پیمایشی که از فعالان فرهنگی انجام شد، ۷۰ درصد پاسخدهندگان، تأمین مالی را مهمترین نیاز خود اعلام کردند. ما نیز به نمایندگی از ۱۰ انجمن، از جمله فعالان صنعت اسباببازی، و مجموعهای شامل بیش از هزار شرکت در این صندوق حضور پیدا کردهایم. شکلگیری این صندوق اتفاقی ویژه است و تلاش میکنیم همه فعالان این حوزه بتوانند از ظرفیت آن بهرهمند شوند.»
حسینی با تأکید بر ضرورت حفظ ماهیت اقتصادی صندوق بیان کرد: «باید مراقب باشیم که این صندوق دوباره همان مسیر حمایتهای گذشته را با پوششی جدید طی نکند. مخاطبان نیز باید متوجه باشند که اینجا دیگر محل دریافت کمکهای بلاعوض نیست. کارکرد صندوق، تأمین مالی مجموعههایی است که توانستهاند مراحل اولیه را پشت سر بگذارند و امکان فعالیت اقتصادی دارند. تمرکز بر چنین مجموعههایی میتواند صندوق را به یک الگوی موفق تبدیل کند.»
او ادامه داد: «اکنون بخشی از منابع مسئولیت اجتماعی شرکتها صرف حمایتهای فرهنگی میشود. اگر این منابع وارد صندوق شود، ممکن است بهجای یکبار هزینهشدن، دهها مرتبه در چرخه تأمین مالی گردش کند. صندوق باید بتواند با منابع محدود، آثار و منافع گستردهای ایجاد کند. در کنار تأمین مالی نیز لازم است موضوع صادرات، توسعه بازار و ایجاد زیرساختهای موردنیاز صنایع فرهنگی با جدیت دنبال شود.»
نایبرئیس هیئتمدیره شرکت شتابدهنده کارآفرینی اجتماعی، حضور بخش خصوصی در صندوق و امکان بهرهبرداری فعالان صنایع فرهنگی از ظرفیتهای آن را اتفاقی مثبت ارزیابی کرد.
صنایع خلاق، میانبری برای اقتصاد، هویت و دیپلماسی عمومی ایران
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، گفت: «صنایع خلاق در اقتصاد جهانی جایگاه قابلتوجهی دارند و در داخل کشور نیز از ظرفیتهای فراوانی برخورداریم؛ اما میان وضعیت موجود و این ظرفیتها فاصله زیادی وجود دارد. پیشینه تاریخی و تمدنی ایران یک مزیت نسبی مهم است که میتواند برای کشور ارزش افزوده ایجاد کند. توسعه این حوزه، هم از منظر اقتصادی و هویتی و هم از نظر دیپلماسی عمومی و تأثیرگذاری فرهنگ ایرانی بر جهان، یک راه میانبر محسوب میشود.»
صالحی با تأکید بر ضرورت تکمیل زیستبوم صنایع خلاق بیان کرد: «باید شبکهای ایجاد کنیم که جریان سالم سرمایهگذاری را شکل دهد و از نگاههای صرفاً حمایتی فاصله بگیرد. در حوزه صنایع خلاق با مجموعهای از مسائل روبهرو هستیم؛ ضعف نظام آمار و اطلاعات، مسائل مرتبط با منابع انسانی، مقررات، فاصله تولیدات با ذائقه بازار داخلی، شکاف فناوری با جهان، محدودیت دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی، تأثیر نوسانهای اقتصادی بر شرکتهای نوپا، مهاجرت نخبگان، ضعف بخش خصوصی و نبود منابع مالی پایدار از جمله این چالشها هستند.»
او ادامه داد: «باید برای هرکدام از این مسائل، یک برنامه دوساله تعریف کنیم و دستکم به تعدادی راهحل مؤثر برسیم. اگر فقط به تأمین مالی توجه کنیم و سایر اجزای زیستبوم را نبینیم، ممکن است با وجود اهمیت بسیار زیاد منابع مالی، به موفقیت کامل نرسیم. لازم است در قالب شبکهسازی و حل مسئله، همه این موضوعات بهصورت همزمان دنبال شوند.»
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، شکلگیری صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ و هنر را آغاز مسیری عملیاتی برای ایجاد منابع مالی پایدار دانست. او تأکید کرد صنایع خلاق بر سه ضلع اقتصاد، هویت و تأثیرگذاری فرهنگی استوارند و توسعه آنها میتواند به تقویت هویت ملی و گسترش نفوذ فرهنگی منطقهای و جهانی ایران کمک کند.
سرمایه پایه صندوق ۱۰۰ میلیارد تومان تعیین شده است که با مشارکت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری، مؤسسه کمک به توسعه فرهنگ و هنر، بنیاد ملی بازیهای رایانهای، شرکت پگاه داده کاوان شریف، شرکت انتقال دادههای آسیاتک و شرکت شتابدهنده کارآفرینی اجتماعی شکل گرفته است.
