تأمین مالی زنجیره تأمین یا SCF در ایران وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که دیگر نمیتوان آن را فقط مجموعهای از طرحهای آزمایشی یا ابزارهای مکمل نظام بانکی دانست. مجموع عملکرد چهار ابزار اصلی تأمین مالی زنجیره تولید در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ به ۱۱۷.۱۵ همت رسیده؛ رقمی که در دوره مشابه سال قبل تنها ۸.۲۴ همت بود. به بیان دیگر، عملکرد این بازار در یک سال ۱۴.۲ برابر شده است.
راه پرداخت با انتشار پروژه تعاملی «SCF ایران؛ بازار، ابزارها و بازیگران تأمین مالی زنجیره تأمین» تلاش کرده تصویری یکجا از بازاری ارائه کند که طی چند سال گذشته بهسرعت در حال شکلگیری بوده، اما اطلاعات آن میان گزارشهای بانک مرکزی، بانکها، شرکتهای فناوری، پلتفرمها و اخبار پراکنده بوده است.
SCF برخلاف تسهیلات سنتی سرمایه در گردش، فقط از وضعیت یک بنگاه شروع نمیکند؛ معامله واقعی، رابطه میان خریدار و تأمینکننده و جریان کالا و خدمات نیز بخشی از مبنای اعتبار قرار میگیرد. نتیجه، مدلی است که در آن اعتبار میتواند در طول زنجیره حرکت کند و تأمینکنندگان برای دریافت سرمایه در گردش الزاماً منتظر دریافت وجه نقد از حلقه بعدی نمانند.
برات، نزدیک به دو سوم بازار رسمی
مهمترین تغییر در ترکیب بازار در سال ۱۴۰۵، رشد برات الکترونیکی است. از ۱۱۷.۱۵ همت عملکرد ثبتشده چهار ابزار اصلی در چهار ماه نخست سال، ۷۴.۵۳ همت به برات الکترونیکی اختصاص داشته است؛ یعنی حدود ۶۳.۶ درصد از کل عملکرد.
پس از آن، اوراق گام با ۳۱.۷۸ همت قرار دارد که حدود ۲۷.۱ درصد از عملکرد این دوره را تشکیل میدهد. کارت رفاهی با ۸.۳۴ همت و فاکتورینگ با ۲.۵ همت نیز دیگر اجزای این بازار هستند.
این ترکیب نشان میدهد برات الکترونیکی که نخستین نمونه آن در اردیبهشت ۱۴۰۳ در شبکه بانکی صادر شد، ظرف مدت کوتاهی به بزرگترین ابزار رسمی SCF از نظر حجم عملکرد تبدیل شده است. تا پایان تیرماه ۱۴۰۵ نیز ۱۳ بانک زیرساخت برات الکترونیکی را در اختیار داشتهاند.
در مقیاس ماهانه نیز روند بازار یکنواخت نبوده است. عملکرد چهار ابزار اصلی از ۲۰.۷۴ همت در فروردین به ۲۸.۵۲ همت در اردیبهشت رسید و در خرداد با ۴۲.۲۹ همت به بالاترین سطح این چهار ماه رسید. رقم تیرماه ۲۵.۶ همت بوده است؛ افتی که در گزارش بانک مرکزی عمدتاً به اختلالهای سامانهای و مشکلات تبادل پیام نسبت داده شده است.
۱۱۷ همت در برابر هدف ۶۷۰ همتی
برای سال ۱۴۰۵ در مجموع ۶۷۰ همت سهمیه برای چهار ابزار اصلی زنجیره تولید در نظر گرفته شده است. از این رقم، ۲۵۰ همت مربوط به برات الکترونیکی، ۲۲۰ همت مربوط به اوراق گام، ۱۳۰ همت برای کارت رفاهی و ۷۰ همت برای فاکتورینگ است.
تا پایان تیرماه، حدود ۱۷.۵ درصد از این سهمیه سالانه محقق شده است. برات الکترونیکی با تحقق نزدیک به ۲۹.۸ درصد سهمیه سالانه خود جلوتر از سایر ابزارهاست؛ این نسبت برای گام ۱۴.۴ درصد، کارت رفاهی ۶.۴ درصد و فاکتورینگ ۳.۶ درصد است.
با این حال، یک تمایز در خواندن این اعداد اهمیت زیادی دارد: ۶۷۰ همت اندازه بازار نیست، بلکه هدف یا سهمیه ابلاغی سال ۱۴۰۵ است. همچنین ارقام صدور ابزارها، مانده آنها و میزان تأمین مالی خالص مفاهیم یکسانی نیستند؛ بهخصوص اینکه ابزارهای کوتاهمدت میتوانند طی یک سال چند بار در زنجیره گردش کنند.
رشد سریع؛ اما هنوز سهمی کوچک از تأمین مالی کشور
با وجود رشد چندبرابری SCF، این ابزارها هنوز بخش کوچکی از تأمین مالی شبکه بانکی را تشکیل میدهند. برآورد ارائهشده در پروژه راه پرداخت نشان میدهد عملکرد ابزارهای زنجیره تولید در بهار ۱۴۰۵ حدود ۳.۱ درصد از کل تسهیلات پرداختی شبکه بانکی در همین دوره بوده است؛ ۹۱.۳ همت در برابر حدود ۲۹۴۱ همت تسهیلات بانکی.
این عدد شاید یکی از مهمترین نشانههای وضعیت کنونی SCF در ایران باشد: بازاری که نرخ رشد بسیار بالایی دارد، اما هنوز ظرفیت قابلتوجهی برای توسعه در مقایسه با تأمین مالی سنتی در اختیار دارد.
از بانکها تا پلتفرمها؛ نقشه یک اکوسیستم در حال شکلگیری
SCF صرفاً یک ابزار بانکی نیست. در این بازار، سیاستگذاران، بانکها و نهادهای مالی، شرکتهای فناوری، پلتفرمها، شرکتهای بزرگ بهعنوان حلقههای لنگر و در نهایت تأمینکنندگان، پیمانکاران، اصناف و خانوارها در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
پروژه راه پرداخت ۱۴ بازیگر و پلتفرم فعال یا مرتبط با این حوزه را براساس مدل کسبوکار و ارتباط آنها با بانکها و زنجیرههای اقتصادی دستهبندی کرده است؛ از اکوتام، سککوک، تیما و کاراسپ تا پالیز، نویپو، رفاتم، وایب، باروک و محصولات SCF بانکهای مختلف.
دامنه استفاده از این ابزارها نیز محدود به یک صنعت نیست. خودرو و قطعهسازی، فولاد و فلزات، پتروشیمی، لوازم خانگی، صنایع غذایی، دام و طیور، کشاورزی، نساجی، عمران و مدیریت شهری، دارو، بازرگانی و شبکه توزیع از جمله ۱۲ حوزهای هستند که محصولات و پروژههای SCF در آنها قابل مشاهده است.
یک بازار جهانی چندتریلیوندلاری
برای درک مقیاس جهانی این صنعت نیز میتوان به برآوردهای بینالمللی نگاه کرد. براساس World Supply Chain Finance Report 2026، حجم برنامههای SCF در جهان در سال ۲۰۲۵ حدود ۲.۶۴۶ تریلیون دلار برآورد شده و Funds in Use به حدود ۱.۰۰۷ تریلیون دلار رسیده است. رشد حجم بازار جهانی در همان سال نیز حدود ۷.۵ درصد برآورد شده است.
البته تعریف مورد استفاده در این گزارش جهانی عمدتاً بر Reverse Factoring و Approved Payables Finance متمرکز است و بنابراین نمیتوان این اعداد را مستقیماً با تعریف گسترده ابزارهای SCF در ایران مقایسه کرد.
SCF ایران را یکجا ببینید
بازار تأمین مالی زنجیره تأمین ایران هنوز با مسائلی مانند هزینه و امکان نقدشوندگی اسناد، چندپارگی تنظیمگری، جزیرهایبودن سامانهها، محدودیت پذیرش اسناد و چالش مدل اقتصادی پلتفرمهای مستقل مواجه است. با این حال، اعداد سال ۱۴۰۵ نشان میدهند که SCF در حال عبور از مرحله معرفی ابزارها و ورود به مرحله مقیاس است.
راه پرداخت در پروژه تعاملی «SCF ایران» تلاش کرده دادههای پراکنده این حوزه را در یک صفحه مرجع کنار یکدیگر قرار دهد؛ از تعریف و سازوکار SCF و عملکرد ماهانه ابزارها تا سهمیهها، پلتفرمها، بانکها، صنایع، خط زمانی تحولات رسمی، مقایسه جهانی و گلوگاههای توسعه بازار.
برای مشاهده نقشه کامل اکوسیستم، مقایسه ابزارها، بازیگران بازار و مرور تعاملی دادههای SCF ایران، نسخه کامل پروژه راه پرداخت را ببینید.
