گزارشهای میدانی از نخستین روزهای عرضه نشان میدهد نرخ بانکی در برخی موارد نهتنها مزیتی نسبت به بازار نداشته، بلکه بالاتر نیز بوده است. براساس گزارش ایسنا از دوشنبه ۲۲ تیرماه، هر هزار دینار عراق در برخی بانکهای عامل بین ۱۲۷ هزار و ۲۰۰ تا ۱۲۸ هزار تومان فروخته میشد؛ در حالی که همین میزان دینار در بازار آزاد بین ۱۱۷ هزار تا ۱۱۸ هزار تومان قیمت داشت. با این نرخها، خرید سهمیه کامل ۲۰۰ هزار دیناری از بانک بین ۲۵ میلیون و ۴۴۰ هزار تا ۲۵ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان هزینه داشت؛ حدود ۱٬۸ تا ۲٬۲ میلیون تومان بیشتر از بازار آزاد. گزارش میدانی تسنیم نیز از حوالی میدان فردوسی تهران و مرز مهران نیز همین فاصله را تأیید میکند. در این گزارش، قیمت هر هزار دینار در بازار آزاد و نقاط مرزی بین ۱۱۷ هزار تا ۱۲۰ هزار تومان و نرخ صرافیهای بانکی بین ۱۲۷ هزار تا ۱۲۹ هزار تومان اعلام شده است. بنابراین دستکم در روز دوشنبه، پاسخ روشن بود: خرید دینار از برخی بانکها از بازار آزاد گرانتر تمام میشد.
بازار آزاد یک عدد واحد ندارد
مقایسه نرخ بانکی و آزاد زمانی پیچیدهتر میشود که قیمتهای محلی را نیز در نظر بگیریم. بررسی بازار مشهد در صبح سهشنبه نشان میدهد هر دینار عراق در محدوده ۱۱۷.۵ تا ۱۱۹.۵ تومان عرضه شده است؛ تقریباً همسطح با نرخ ۱۱۹ تومانی ثبتشده در اپلیکیشن «بله». بر این مبنا، خرید ۲۰۰ هزار دینار در بازار آزاد مشهد بین ۲۳ میلیون و ۵۰۰ هزار تا ۲۳ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان هزینه دارد و مزیت نرخ بانکی تقریباً از بین میرود.
بنابراین نمیتوان با اتکا به یک نرخ سراسری گفت ارز اربعین در همه شرایط ارزانتر یا گرانتر از بازار آزاد است. شهر محل خرید، کانال فروش، بانک انتخابشده و زمان ثبت درخواست میتواند نتیجه این مقایسه را تغییر دهد.
ارز بانکی روز گذشته گرانتر از بازار بود
گزارش میدانی ایسنا از نرخهای دوشنبه ۲۲ تیرماه نیز تصویر متفاوتی ارائه میدهد. براساس این گزارش، هر هزار دینار عراق در برخی بانکهای عامل بین ۱۲۷ هزار و ۲۰۰ تا ۱۲۸ هزار تومان فروخته میشد؛ در حالی که قیمت همین میزان دینار در بازار آزاد بین ۱۱۷ هزار تا ۱۱۸ هزار تومان بود.
گزارش میدانی تسنیم از حوالی میدان فردوسی تهران و نقاط مرزی مانند مهران نیز همین تفاوت قیمت را در روز دوشنبه ۲۲ تیرماه تأیید میکند. براساس این گزارش، هر هزار دینار عراق در بازار آزاد و برخی نقاط مرزی بین ۱۱۷ هزار تا ۱۲۰ هزار تومان معامله میشد؛ در حالی که نرخ ثبتشده در صرافیهای بانکی برای همین میزان دینار بین ۱۲۷ هزار تا ۱۲۹ هزار تومان بود. با این محاسبه، خرید سهمیه کامل ۲۰۰ هزار دیناری از مسیر بانکی میتوانست حدود دو میلیون تومان بیشتر از بازار آزاد هزینه داشته باشد.
این اختلاف باعث شده است رفتار زائران نیز نسبت به سالهای گذشته تغییر کند. مراجعه به بانک دیگر لزوماً به معنای دسترسی به ارزانترین نرخ نیست و بخشی از متقاضیان پیش از پرداخت، قیمت شعب بانکی، اپلیکیشنها و بازارهایی مانند فردوسی یا مهران را با یکدیگر مقایسه میکنند. در چنین شرایطی، مزیت مسیر رسمی بیش از آنکه در قیمت خلاصه شود، به اطمینان از اصالت اسکناس، امنیت معامله و دسترسی به شبکه بانکی وابسته است.
با این قیمتها، دریافت سهمیه کامل از بانک بین ۲۵ میلیون و ۴۴۰ هزار تا ۲۵ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان هزینه داشت؛ حدود ۱.۸ تا ۲.۲ میلیون تومان بیشتر از بازار آزاد. کاهش نرخ ثبتشده امروز در «بله» به ۱۱۹ تومان نشان میدهد قیمت ارز اربعین ثابت نیست و حتی نرخ بانکها نیز ممکن است از یک روز به روز دیگر یا از یک بانک به بانک دیگر تغییر کند.
ارز اربعین امسال «دولتی» نیست
منشأ این تفاوتها را باید در تغییر سازوکار عرضه ارز اربعین جستوجو کرد. به گفته ایرنا، بانک مرکزی امسال اعلام کرده زائران میتوانند تا سقف ۲۰۰ هزار دینار عراق را با «نرخ توافقی» از بانکها و صرافیهای مجاز خریداری کنند. برخلاف سالهای گذشته، منابع موردنیاز این طرح مستقیماً از سوی بانک مرکزی تأمین نمیشود و بانکها و صرافیها باید دینار را از منابع خود فراهم کنند.
در نتیجه، عنوان «ارز دولتی اربعین» دیگر توصیف دقیقی از سازوکار امسال نیست. این سهمیه همچنان تحت نظارت بانک مرکزی و از مسیر رسمی عرضه میشود، اما نرخ آن یارانهای یا از پیش ثابتشده نیست.
بانک مرکزی علت این تغییر را حرکت به سمت یکپارچهسازی نرخ ارز عنوان کرده است. بانکها و صرافیها نیز بر مبنای هزینه تأمین منابع خود درباره قیمت فروش توافق میکنند؛ سازوکاری که میتواند نرخ رسمی عرضه را در بعضی روزها پایینتر و در برخی موارد بالاتر از بازار آزاد قرار دهد.
زائران پیش از پرداخت نرخ را مقایسه کنند
هر زائر بالای پنج سال میتواند حداکثر ۲۰۰ هزار دینار دریافت کند. عرضه ارز از ۲۰ تیرماه آغاز شده و تا ۱۲ مردادماه ادامه دارد. بانکهای ملی، رفاه، سپه، ملت، شهر، گردشگری، قرضالحسنه مهر ایران، پستبانک و کشاورزی بانکهایی هستند که برای عرضه ارز اربعین اعلام آمادگی کردهاند. ثبتنام قطعی در سامانه سماح نیز از الزامات دریافت سهمیه است.
با توجه به توافقیبودن نرخ، منطقی است متقاضی پیش از پرداخت، مبلغ نهایی را در اپلیکیشن یا شعبه بانک بررسی و آن را با قیمت قابلدسترس بازار آزاد مقایسه کند. سهمیه ۲۰۰ هزار دیناری همچنان مسیر رسمی و کمریسکتری برای تهیه ارز است، اما دیگر نمیتوان فرض کرد که در همه روزها و همه بانکها ارزانترین گزینه بازار خواهد بود.
