بانک توسعه تعاون با رونمایی از پلتفرم «بازارآن» و طرح «مرابحه هوشمند»، میخواهد به یکی از پرسشهای قدیمی نظام بانکی پاسخ دهد؛ اینکه تسهیلات بانکی بعد از خروج از بانک، واقعاً کجا مصرف میشود و آیا به همان نقطهای میرسد که برای آن طراحی شده است یا نه؟
در ادبیات بانکی، سالهاست از «اصابت تسهیلات به هدف» صحبت میشود؛ عبارتی که شاید خشک و اداری به نظر برسد، اما در عمل به یکی از مهمترین گرههای اقتصاد ایران اشاره دارد. منابع بانکی محدود است، تقاضا برای تأمین مالی گسترده است و بنگاههای کوچک و متوسط، بهویژه در بخش تعاون، بیش از بسیاری از بازیگران اقتصادی با مسئله سرمایه در گردش، نقدینگی و دسترسی به اعتبار درگیرند. در چنین شرایطی، مسئله فقط پرداخت تسهیلات نیست؛ مسئله این است که اعتبار بانکی به جریان واقعی کالا و خدمات متصل شود و در همان مسیری مصرف شود که برای آن تعریف شده است.
پلتفرم «بازارآن» بانک توسعه تعاون دقیقاً در همین نقطه تعریف شده است؛ جایی میان بانک، تولیدکننده، عرضهکننده، خریدار، اتحادیهها و تعاونیها. این بازارگاه الکترونیکی قرار است تأمین مالی را از یک خدمت جداافتاده بانکی به بخشی از زنجیره تجارت تبدیل کند؛ یعنی اعتبار نه بهصورت عمومی و مبهم، بلکه در اتصال با فاکتور واقعی، کالای مشخص و معامله قابل ردیابی تخصیص پیدا کند.
بانک توسعه تعاون اعلام کرده که این سامانه در راستای مأموریتهای توسعهای بانک و همراستا با سیاستهای وزارت امور اقتصادی و دارایی برای توسعه ابزارهای نوین تأمین مالی، گسترش خدمات اعتباری و تسهیل دسترسی اقشار مختلف جامعه به خدمات مالی طراحی شده است. اما اهمیت «بازارآن» تنها در معرفی یک سامانه جدید بانکی نیست؛ اهمیت آن در تغییری است که میتواند در منطق تخصیص اعتبار ایجاد کند.
تعریف اعتبار از دل معامله
در مدلهای سنتی، بانک تسهیلات را به متقاضی پرداخت میکند و بعد از آن، بخش مهمی از کنترل مصرف منابع به فرایندهای نظارتی پسینی، اسناد کاغذی و گزارشهای پراکنده وابسته میشود. در بازارآن، ایده اصلی این است که اعتبار از ابتدا در دل معامله تعریف شود. به بیان سادهتر، تسهیلات باید به کالای موضوع معامله وصل باشد، نه اینکه بعد از پرداخت، تازه بانک بهدنبال اثبات محل مصرف آن برود.
این همان نقطهای است که بانک توسعه تعاون از آن با عنوان «مرابحه هوشمند» یاد میکند. مرابحه، یکی از عقود پرکاربرد در نظام بانکی ایران است و در سالهای گذشته بخش قابل توجهی از تسهیلات بانکی بر پایه آن منعقد شده است. چالش اما این بوده که اجرای واقعی و دقیق این عقد، بهویژه در مقیاس وسیع، نیازمند احراز موضوع معامله، انطباق تسهیلات با کالا و اطمینان از مصرف منابع در محل تعیینشده است. بازارآن تلاش میکند این فرایند را از مسیر کاغذ، مراجعه حضوری و کنترلهای غیرسیستمی به سمت فرایند دیجیتال، قابل ردیابی و نظارتپذیر ببرد.
رونمایی از نخستین مرابحه هوشمند مبتنی بر عقد واقعی
در مراسم رونمایی از این طرح، غلامرضا مصباحیمقدم، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام و رئیس شورای فقهی بانک مرکزی، بازارآن را اقدامی پیشرو در نظام بانکی توصیف کرد و گفت همواره این دغدغه وجود داشته که منابع و تسهیلات بانکی به هدف واقعی خود برسد. به گفته او، بانک توسعه تعاون برای نخستین بار «مرابحه هوشمند مبتنی بر عقد واقعی» را در نظام بانکی معرفی و عملیاتی کرده است؛ مدلی که میتواند در سایر بانکها نیز پیادهسازی شود.
مصباحیمقدم تأکید کرد این ابزار، نقش بانک را بهعنوان رابط و تأمینکننده مالی روشنتر میکند و با حذف واسطهها، خریداران و متقاضیان را مستقیمتر به تولیدکنندگان متصل میسازد. از نگاه او، اگر منابع بانکی در مسیر درست هدایت شوند، میتوانند به رشد اقتصادی کمک کنند. او همچنین اعلام کرد که این محصول با تأیید و تصویب شورای فقهی بانک مرکزی، میتواند در هیئت عالی بانک مرکزی نیز تصویب و سپس به شبکه بانکی ابلاغ شود.
این بخش از سخنان رئیس شورای فقهی بانک مرکزی نشان میدهد بازارآن فقط یک پروژه داخلی بانک توسعه تعاون نیست؛ بلکه میتواند در صورت تأیید نهایی، به مدلی قابل تعمیم برای شبکه بانکی تبدیل شود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، موضوع از سطح یک بازارگاه بانکی فراتر میرود و به بحثی درباره آینده تأمین مالی زنجیرهای در نظام بانکی ایران نزدیک میشود.
بازارآن بر چند هدف اصلی استوار شده است. نخست، هدایت هدفمند منابع به سمت کسبوکارهای مولد. در این مدل، اعتبار بانکی باید به جای حرکت در مسیرهای نامشخص، به جریان واقعی خریدوفروش کالا و خدمات متصل شود. هدف دوم، حمایت از بنگاههای کوچک و متوسط و زنجیرههای تولیدی و خدماتی است؛ همان بخشهایی که معمولاً به سرمایه در گردش نیاز فوری دارند، اما دسترسیشان به منابع بانکی پیچیده، زمانبر و گاهی پرهزینه است.
هدف دیگر، هوشمندسازی فرایند عقد مرابحه است. بانک توسعه تعاون میگوید با استفاده از زیرساختهای دیجیتال، تلاش کرده فرایند انعقاد این عقد را بهصورت کامل خودکار کند؛ فرایندی که قرار است هم بروکراسی کاغذی را کاهش دهد، هم خطای انسانی را کم کند و هم امکان نظارت بر انطباق شرعی و مالی معامله را افزایش دهد.
در کنار این اهداف، بازارآن بهدنبال یکپارچهسازی زیستبوم مالی و تجاری است. این تعبیر شاید در نگاه اول کلی به نظر برسد، اما در عمل به یک مسئله مشخص اشاره دارد: بانک، زنجیره تأمین، شبکه تقاضا و خدمات مالی نباید هرکدام جداگانه عمل کنند. اگر اعتبار بانکی از جریان تجارت جدا باشد، هم امکان انحراف منابع بیشتر میشود و هم بانک تصویر دقیقی از رفتار واقعی بازار ندارد. اما اگر تأمین مالی در دل زنجیره خرید و فروش قرار بگیرد، بانک میتواند دادههای دقیقتری از نیاز مشتری، رفتار بازار و جریان کالا به دست آورد.
این همان جایی است که مفهوم «حکمرانی دادهمحور» وارد طرح میشود. بازارآن با تکیه بر دادههای حاصل از تراکنشهای تجاری میتواند به بانک کمک کند رفتار مشتریان، نیاز واقعی بنگاهها و الگوی مصرف اعتبار را دقیقتر تحلیل کند. چنین دادههایی، اگر درست و مسئولانه استفاده شوند، میتوانند مبنای طراحی محصولات مالی متناسبتر با نیاز بازار باشند؛ محصولاتی که نه صرفاً بر اساس دستورالعملهای عمومی، بلکه بر پایه رفتار واقعی زنجیرههای اقتصادی شکل میگیرند.
سید مالک حسینی، معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز در مراسم رونمایی، بازارآن را ابزاری برای رفع چالش ارتباط میان عرضهکنندگان کالا و خدمات با متقاضیان و همچنین تأمین مالی این ارتباط دانست. او گفت این پلتفرم در میانه شرایط دشوار یک سال گذشته طراحی و توسعه پیدا کرده و میتواند گام نخست برای انسجامبخشی به فعالیتهای اقتصادی تعاون باشد.
سهم بخش تعاون در اقتصاد ایران
حسینی در بخش دیگری از سخنانش به نکتهای اشاره کرد که برای تحلیل جایگاه بانک توسعه تعاون مهم است. او گفت گاهی تکالیفی خارج از توان به بخش تعاون تحمیل میشود، در حالی که پیش از آن باید شرایط اجرای این تکالیف فراهم شود. از نگاه او، اگر قرار است بانک توسعه تعاون نقش مؤثرتری در اقتصاد کشور ایفا کند، باید الزامات آن، از جمله افزایش سرمایه، فراهم شود.
این سخنان نشان میدهد بازارآن در خلأ طراحی نشده است. پشت این پروژه، مسئله بزرگتری قرار دارد: سهم بخش تعاون در اقتصاد ایران، ظرفیتهای استفادهنشده تعاونیها و محدودیتهای نهادی و مالی بانکی که مأموریت توسعهای دارد، اما برای ایفای این مأموریت به منابع و ابزارهای کافی نیازمند است. بازارآن میتواند بخشی از این ابزارها باشد، اما جایگزین الزامات ساختاری مانند تقویت سرمایه بانک نخواهد بود.
امیرهوشنگ عصارزاده، مدیرعامل بانک توسعه تعاون، نیز در مراسم رونمایی از بازارآن گفت این پلتفرم در پاسخ به دغدغه اصابت تسهیلات به هدف طراحی شده و میتواند یکی از چالشهای قدیمی نظام مالی و بانکی کشور را کاهش دهد. او تأکید کرد بانک توسعه تعاون در مسیر مأموریت اصلی و توسعهای خود قرار گرفته و توسعه بازارآن نیز در همین راستا انجام شده است.
به گفته عصارزاده، مدل کسبوکار بانک توسعه تعاون بر تعامل با بنگاههای کوچک و متوسط استوار است و این بانک میخواهد با کمک فناوری و در تعامل با اتحادیهها، دسترسپذیری خدمات بانکی را افزایش دهد. او همچنین از معرفی محصولات جدید در حوزه تأمین مالی غیرنقدی در آینده نزدیک خبر داد؛ موضوعی که نشان میدهد بازارآن میتواند نقطه شروع یک مسیر گستردهتر در طراحی ابزارهای اعتباری و زنجیرهای باشد.
جامعه هدف بازارآن بهطور ویژه اعضای اتحادیههای تعاونی و زنجیرههای تولیدی کوچک و متوسط معرفی شدهاند. این یعنی پلتفرم، در مرحله نخست، بیشتر از آنکه برای بازیگران بزرگ اقتصادی طراحی شده باشد، بر بخشی تمرکز دارد که معمولاً از نظر دسترسی به اعتبار، در حاشیه شبکه رسمی مالی قرار میگیرد. در این مدل، دو نتیجه کلان دنبال میشود: افزایش قدرت خرید خانوارها و تقویت ارزش عضویت در تعاونیها از طریق ابزارهای خرید اعتباری، و از سوی دیگر، حمایت از تولیدکنندگان داخلی از طریق تسهیل دسترسی به بازار فروش.
اگر این دو مسیر به هم متصل شوند، بازارآن میتواند نقش یک حلقه واسط را بازی کند؛ حلقهای که از یک طرف تقاضای مصرفی و اعتباری خانوارها و اعضای تعاونیها را سامان میدهد و از طرف دیگر، برای تولیدکنندگان و عرضهکنندگان، بازار فروش قابل پیشبینیتری ایجاد میکند. در چنین مدلی، اعتبار بانکی فقط به افزایش مصرف منجر نمیشود، بلکه میتواند به چرخش منظمتر کالا، تقویت تولید و کاهش فشار نقدینگی در زنجیره کمک کند.
مزیت کلیدی چنین سامانهای، در صورت اجرای دقیق، شفافیت است. وقتی اعتبار به فاکتور واقعی و کالای مشخص متصل شود، بانک بهتر میتواند ببیند منابعش در کدام بخش مصرف شده، چه کسی از آن استفاده کرده و کدام معامله پشت آن قرار دارد. این موضوع هم ریسک اعتباری را کاهش میدهد و هم امکان نظارت سیستمی بر مصرف تسهیلات را افزایش میدهد. از سوی دیگر، اتکای سامانه به دادههای تجاری میتواند به بانک امکان دهد به جای تصمیمگیری صرفاً پروندهمحور، به سمت تحلیل رفتاری و زنجیرهای حرکت کند.
با این حال، موفقیت بازارآن تنها به طراحی فنی سامانه وابسته نیست. چنین پلتفرمی زمانی میتواند اثر واقعی بگذارد که چند شرط همزمان محقق شود: مشارکت جدی اتحادیهها و تعاونیها، اعتماد تولیدکنندگان و عرضهکنندگان، اتصال مؤثر خریداران به خدمات اعتباری، انضباط در دادهها، تجربه کاربری ساده و روشن، و مهمتر از همه، استمرار سیاست اعتباری بانک در حمایت از زنجیرههای مولد.
در سالهای اخیر، بسیاری از بانکها از تحول دیجیتال، بانکداری هوشمند و تأمین مالی زنجیرهای سخن گفتهاند، اما فاصله میان ایده و اجرا در نظام بانکی ایران همیشه کوتاه نبوده است. بازارآن اگر بتواند از سطح رونمایی عبور کند و به ابزار روزمره تأمین مالی برای تعاونیها، تولیدکنندگان و خریداران تبدیل شود، میتواند نمونهای از پیوند واقعی بانکداری دیجیتال با اقتصاد واقعی باشد؛ پیوندی که در آن فناوری نه برای تزئین فرایندهای قدیمی، بلکه برای بازطراحی مسیر اعتبار به کار گرفته میشود.
بانک توسعه تعاون در پایان این مراسم از بازارگاه الکترونیکی خود رونمایی کرد؛ اما پرسش اصلی از اینجا به بعد آغاز میشود: آیا بازارآن میتواند منابع بانکی را شفافتر، هدفمندتر و نزدیکتر به نیاز واقعی زنجیرههای تولید و مصرف حرکت دهد؟ پاسخ این پرسش در ماههای آینده نه در متن بیانیهها، بلکه در رفتار تعاونیها، تولیدکنندگان، خریداران و دادههای تراکنشی این پلتفرم روشن خواهد شد.
آنچه فعلاً مشخص است، این است که بازارآن تلاش میکند یک مسئله قدیمی را با زبان تازهای حل کند؛ مسئله اعتماد به مسیر مصرف اعتبار. اگر این مسیر درست ساخته شود، بانک توسعه تعاون میتواند از جایگاه یک تأمینکننده مالی صرف، به یکی از بازیگران تنظیمگر و پیونددهنده در زیستبوم تعاون تبدیل شود؛ جایی که اعتبار، کالا، داده و اعتماد در یک زنجیره به هم میرسند.
