در جستجوی بنیادهای کارت اعتباری

وحید صیامی، کارشناس بانکی / کارت‌های اعتباری همه‌منظوره کنونی توسط بانک‌ها صادر شده و در مکان‌های متعددی پذیرش می‌شوند. این نوع کارت‌ها حاصل تعمیم و توسعه کارت‌های اعتباری فروشگاهی هستند. کارت‌های اعتباری فروشگاهی امکان خرید اعتباری و اقساطی از فروشگاه‌ها را فراهم می‌سازند. هم کارت‌های اعتباری بانکی و هم کارت‌های اعتباری فروشگاهی در آمریکا و چندین کشور دیگر به‌طور گسترده‌ای در دسترس بوده و به ازای هر فرد بالای هیجده سال جامعه چندین کارت صادر شده است. این سهولت دسترسی به اعتبار ریشه در چه دارد؟

پاسخ آن است که نهادهای حقوقی و اقتصادی حمایت‌کننده از اعطای اعتبار در آن جوامع وجود دارد. به‌عبارت دیگر سازوکارهای حمایت از حقوق اعتباردهنده و حفاظت از حقوق اعتبارگیرنده به درستی در جامعه پیاده شده است. نهادها تاریخ‌مند هستند و ما در اینجا به دنبال ریشه‌ها و تاریخ این نهادسازی در کشور مهد کارت‌های اعتباری هستیم.

ساختار پیشامدرن جوامع حوزه تمدن اروپایی، مبنی بر فئودالیسم بود که در آن مالکیت بر زمین اهمیتی اساسی داشت و طبقه کشاورز، نیمه بردگانی بودند که در زمین‌های ارباب کار می‌کردند. در انگلستان قرن هیجده امتداد یافتن این قاعده، باعث شده بود که اجرای طلب شامل ضبط و تصرف زمین بدهکار نشود مگر اینکه طی قراردادی به‌طور صریح زمینی را وثیقه/رهن طلبی قرار داده باشند. در سال ۱۷۳۲ حکومت بریتانیا قانونی با عنوان Debt Recovery Act تصویب شد که به موجب آن در تمامی مستعمرات آمریکایی، زمین، مستحدثات زمین و بردگان متعلق به بدهکار جهت وصول طلب توسط اعتباردهنده قابل تصرف بودند.

آنچه باعث تفاوت میان آمریکا و اروپا می‌شد، تفاوت در بحث زمین نبود، تفاوت در بحث بردگان بود. و این نقطه ورود به تاریکی است.

سریال دیدنی ریشه­‌ها، زندگی یک آفریقایی که به بردگی به آمریکا برده می‌شود و نوادگان او برای چند نسل پی‌در‌پی را به تصویر می‌کشد، و سریالی سرشار از صحنه­‌ها و دیالوگ‌­های تلخ است. اما واقعیت از آن نیز مهیب‌­تر و زشت‌­تر است. چه فرزندی! چه نوه‌ای! شکل غالب برده‌داری در جنوب آمریکا این گونه بود که مانع ازدواج بردگان با هم می­‌شدند و فرزندان را نزد پدر یا مادر نگه داشته نمی‌شدند. تا مبادا این هم‌خونی باعث حمایت بردگان از یکدیگر در برابر ظلم ارباب شود. به‌عبارت دیگر بردگان در چرخش بودند.

در حوزه‌های تمدنی چین و اروپا، برای هزاران سال، بدنه اصلی جمعیت بردگانی متصل و چسبیده به زمین بودند که به همراه زمین خرید و فروش می‌شدند. در زبان‌های مختلف اسامی متفاوتی را برای این دسته از مردمان به‌کار می‌برند. در زبان فارسی برای اشاره به این نوع از انسان‌های در بند انسانی دیگر بیشتر واژه سرف را بکار می‌برند که واژه‌ای روسی است.

در دنیای جدید اما بازار برده‌فروشی داغ بود و سطح جدیدی از اسارت و بندگی وجود داشت، بردگان نه متصل به اموال غیرمنقول که اموال منقول محسوب می‌شدند.

واژه برده در زبان فارسی قدیمی است اما در سال‌های اخیر معنایی متمایز از غلام و کنیز یافته است و می‌توان آن را برابرنهاد Slave در زبان انگلیسی دانست. در حوزه تمدنی ایران زمین به جز زمان‌هایی بسیار کوتاه و در محدوده‌های کوچک، برده نداشته‌ایم. در عوض در ایران‌زمین غلام و کنیز و چاکر و نوکر و بندک داشته‌ایم که بسیار متفاوت از Slave (برده) هستند.

این افراد اعضای درجه دوم خانوارهای گسترده قدیمی هستند. هم‌چنین ممکن بوده که غلامان مسلح باشند. میزان رسیدگی به این افراد به حدی بود که ممکن بود که ایشان با هزینه ارباب به مکتب رفته و سواد یاد بگیرند. در ایران چند غلام بوده‌اند که به شاهی رسیده‌اند و در آن میان سبکتکین مؤسس سلسله غزنویان مشهور است. در صورت ازدواج فردی آزاد با یک کنیز یا چاکر، فرزند آنها فردی آزاد بود.

بردگان اما هیچ‌گاه مسلح نمی‌شدند، جزئی از خانوار ارباب محسوب نمی‌شدند و فرزند یک زن برده از یک مرد آزاد، برده محسوب می‌شد. مخلص کلام آنکه از نظر حقوقی، بردگان فاقد حق استیفا و حق تمتع هستند که به معنای آنست که نمی‌توانند از هیچ حقی بهره‌مند شوند و هیچ تعهدی را بپذیرند.

به اعتبار بازگردیم؛ در زمان وقوع انقلاب استقلال آمریکا، به‌طور میانگین ۳۶ درصد دارایی‌های یک آمریکایی را برده تشکیل می‌داد. برده یک دارایی سریعا نقدشونده بود و به موجب قانون یک کالای قابل وثیقه­‌سپاری شناخته می‌شد. تشریفات تملیک برده‌ی بدهکار نکول کرده توسط طلبکار سهل و آسان بود و مراسم حراج برده‌ی ضبط شده به سرعت و سهولت در شهرها برگزار می‌شد. جدای از وثیقه‌­سپاری برده، اعتباردهندگان بدون وثیقه نیز می‌توانستند طی عملیات اجرایی وصول طلب خود، بردگان بدهکار را ضبط کنند.

بردگی که در آمریکا به غیر انسانی‌ترین شکل ممکن در جریان بود، مبنای نهادسازی نوینی شد که بعدها پایه‌ای برای اعتباردهی شد. آمریکایی‌ها برای توصیف خود از اصطلاح Credit Nation استفاده می‌کنند و ده‌ها کتاب با این عنوان اصلی تاکنون به چاپ رسیده است. سرعت و سهولت عملیات اجرا (لازم‌الاجرا ساختن) قرارداد و بازیابی زیان اعتباردهنده از محل دارایی‌های اعتبارگیرنده، حتی برای قراردادهای بدون وثیقه، همان نهادسازی است که طی حدود صد سال شکل گرفته و باعث شد که اعتباردهندگان با اطمینان خاطر بیشتری به اعطای اعتبار روی آورند.

طلوع نسل جدید اعتباردهی در آمریکا را سال ۱۸۸۸ می‌دانند. فروشگاه‌های بزرگ تحت عنوان Department Store از چند سال پیش ظهور یافته بودند. این فروشگاه‌ها بزرگ بودند، معمولا محلی به‌صورت پارکینگ داشتند که در آن زمان درشکه و دلیجان و … را می‌شد نگه داشت، طیف وسیعی از کالاها را می­فروختند،‌ این امکان را فراهم می­ساختند که مشتری کالا را از نزدیک دیده و لمس کند و محل خاصی در فروشگاه تحت عنوان Point of Sale (نقطه فروش) وجود داشت که مشتری در آن نقطه باید تسویه و پرداخت را انجام می‌داد.

این فروشگاه‌ها از سال ۱۸۸۸ به بعد بود که جهت از میدان به در کردن فروشگاه‌های کوچک و سنتی به‌طور گسترده‌ای اقدام به ارائه اعتبار کردند. در ابتدای قرن بیستم این فروشگاه‌ها شروع به عرضه‌ی Credit Token‌ کردند. این توکن در اشکال مختلفی بود، مثلا صفحه فلزی که نام فرد اعتبارگیرنده روی آن حک شده بود، یا یک جاکلیدی (دسته کلید) که ورقه‌ای فلزی بدان متصل بود و نام و شماره فرد روی آن درج شده بود، یا کارت‌های مقوایی (کاغذی) که نام و شماره اعتبارگیرنده روی آن چاپ شده بود و دیگر اشکال. در دهه ۱۹۲۰ شارژکارت (Charge Card) صادره توسط فروشگاه‌ها جای خود را در آمریکا باز کرد. شارژ کارت عبارت از کارت اعتباری بود که دارنده آن در طول ماه می‌توانست اعتبار تا سقف تعیین شده را در فروشگاه مصرف کرده و در پایان ماه طی یک مهلت کوتاه بایستی بدهی خود را به‌طور کامل پرداخت می‌کردند.

در نوشتار بعدی یکی دیگر از شاخه‌های تاریخی نظام پرداخت مدرن، یعنی چک مسافرتی را مرور خواهیم کرد.