این یکی از بزرگترین سرقتهای طلا در تاریخ جهان بود؛ سرقتی که در نخستین شلیکهای جنگ داخلی سودان در آوریل ۲۰۲۳ انجام شد.
فهرست مطالب
در حالی که نیروهای شبهنظامی با متحدان سابق خود در ارتش سودان میجنگیدند، پالایشگاه طلای دولتی در خارطوم را تصرف کردند و به بانک مرکزی یورش بردند. دستکم ۱.۵ تن شمش طلا که در آن زمان ۱۰۰ میلیون دلار ارزش داشت، همراه با جواهراتی که از صندوقهای امانات بانکهای تجاری غارت شده بود، به سرقت رفت.
شاهدی که روایتش را سه فرد دیگرِ آشنا با عملیات تأیید کردهاند، میگوید نیروهای شبهنظامی پشتیبانی سریع، طلا را از مرزها عبور دادند؛ از جمله به چاد و سودان جنوبیِ همسایه. نیروهای پشتیبانی سریع دخالت خود را رد میکنند و جزئیات این سرقت محل اختلاف است.
اما مقصد بخش بزرگی از این طلا روشن بود: در فرودگاه بینالمللی پایتخت سودان جنوبی، محمولهها را در هواپیماهایی بار زدند که راهی امارات متحده عربی بودند.
«اماراتیها هواپیماهای باری میفرستادند؛ گاهی غیرنظامی و گاهی نظامی، تا بیایند و طلا را منتقل کنند.»
— یک منبع مطلع
نقش امارات در این ماجرا، جایگاه محوری این کشور خلیج فارس را بهعنوان پایتخت «آفشور» سرمایه آفریقا و اثرگذارترین قدرت خارجی که در دهه گذشته ردپای خود را بر این قاره حک کرده است، برجسته میکند.
این کشور کوچک بیابانی، تحت رهبری حاکم خودکامهاش شیخ محمد بن زاید آل نهیان، مشهور به «امبیزد»، با سرعتی سرگیجهآور سرمایهگذاری، نفوذ و تجهیزات نظامی خود را در سراسر آفریقا گسترش داده است تا تجارت و منابع را برای آینده پس از نفت به خدمت بگیرد.
قدرتنمایی امارات سراسر قاره را دربر میگیرد؛ از بنادر و پروژههای انرژی سبز گرفته تا مزارع صنعتی. این کشور برای تقویت امنیت غذایی خود، میلیونها هکتار زمین کشاورزی را اجاره کرده است. از جمهوری دموکراتیک کنگو تا گینه نیز حقوق بهرهبرداری از معادن را به دست آورده تا مواد معدنی حیاتی لازم برای گذار انرژی و صنایع دفاعی رو به رشد خود را تأمین کند.
سرعت و بلندپروازی امپراتوریخواهانه امارات تحت رهبری محمد بن زاید، سیاستگذاران آفریقایی را غافلگیر کرده است؛ تغییری که میتوان آن را مهمترین جابهجایی ژئوپولیتیکی از زمان آغاز جلب آفریقا از سوی چین در ابتدای هزاره جدید دانست؛ زمانی که پکن ترکیبی از وام، زیرساخت و قراردادهای معدنی را پیشنهاد میکرد.
این تعامل البته بهایی هم دارد. امارات در حال ایجاد نظام پیچیدهای از پیوندهای تجاری، صنعتی و نظامی است که گاهی حاکمیت دولتهای شکننده را تقویت میکند و گاهی آن را تضعیف؛ روشنترین نمونه، سودان جنگزده است.
مقامهای اماراتی با شدت از نقشی دفاع میکنند که به گفته آنان در ایجاد روابط تجاری و تقویت سرمایهگذاری در آفریقا ایفا میکنند.
ندیم قطیش، مدیر رسانهای لبنانی-اماراتی و مشاور سیاستگذاری، میگوید گسترش ردپای امارات در آفریقا بازتاب این دیدگاه است که قاره برای دستورکار پس از نفت این کشور «فوقالعاده مهم» است.
«آفریقا یکی از ریههای نوظهور اقتصاد جهانی است. این قاره در محل تلاقی جنگ سرد آمریکا و چین قرار دارد، بُعدی عربی-اسلامی دارد و امارات نهفقط به سهمی در آینده آفریقا، بلکه به نقشی در تعریف ثبات و شکوفایی آن نیاز دارد. آنچه ابوظبی میسازد یک سبد سرمایهگذاری نیست؛ یک نظام است.»
— ندیم قطیش
اما بسیاری از سیاستمداران آفریقایی که در گذشته با ابوظبی دچار اصطکاک شدهاند، محتاطاند.
«مشکل امارات در اینجا، در آفریقا، بلندپروازی توضیحناپذیر برای کنترل کل منطقه است.»
— یمانه گبرمسکل، وزیر اطلاعرسانی اریتره و دست راست رئیسجمهور خودکامه این کشور، ایزایاس آفورقی؛ کسی که دوست ابوظبی نیست
«این روند با تسلط بر منظومهای از بنادر اقماری در سراسر شرق آفریقا آغاز شد، اما به نظر میرسد به قدرتنمایی بسیار گستردهتر و بهرهبرداری از منابع تبدیل شده است.»
— یمانه گبرمسکل
بنادر؛ نقطه آغاز نفوذ امارات در آفریقا
پیشروی امارات در آفریقا از بنادر آغاز شد.
دیپی ورلد که از تلاش دبی برای تثبیت جایگاه خود بهعنوان قطب تجارت و لجستیک زاده شد، در دهه ۲۰۰۰ نخستین امتیازهای پایانه کانتینری خود در آفریقا را در جیبوتی، ماپوتو و داکار به دست آورد. این غول لجستیکی از آن زمان با تهاجم توسعه یافته و تجارت میان آفریقا، آسیا و خاورمیانه را به قطب خود در جبلعلی دبی پیوند زده است؛ بزرگترین بندر مصنوعی جهان.
دیپی ورلد همراه با شرکت کوچکتر بنادر ابوظبی، که در سال ۲۰۰۶ راهاندازی شد، اکنون در ۱۳ کشور آفریقایی بندر، پایانه داخلی و منطقه آزاد را اداره میکند یا در حال توسعه آنهاست.
این شرکت در سالهای اخیر شبکههای توزیع قدیمی و جاافتادهای، از جمله امپریال لجستیکس در آفریقای جنوبی و Africa FMCG Distribution در نیجریه، را نیز خریده و به این ترتیب در جریان کالا در بیش از ۲۵ کشور آفریقایی نقش یافته است.
گستره فعالیت دیپی ورلد و بنادر ابوظبی در آفریقا
شبکه لجستیکی دیپی ورلد از قطب آن در دبی عبور میکند و تجارت را به حرکت درمیآورد: به گفته صندوق بینالمللی پول، تجارت غیرنفتی میان آفریقا و کشورهای خلیج فارس اکنون از ۱۰۰ میلیارد دلار فراتر رفته و بخش عمده آن مربوط به امارات و عربستان سعودی است.
الئونورا آردماگنی، دانشگاهی ایتالیایی و متخصص خلیج فارس که رویکرد چندوجهی امارات به قاره را دنبال کرده، بنادر را «بردارهای نفوذ در قلب سیاست آفریقایی امارات» توصیف میکند.
اما نفوذ رو به افزایش ابوظبی با پول نقد، یا دستکم وعده آن، نیز پیش میرود. بر پایه برخی برآوردها، امارات در دهه گذشته به بزرگترین منبع سرمایه برای آفریقا تبدیل شده است.
طبق دادههای fDi Markets، پایگاه داده آنلاین فایننشال تایمز که پروژههای سرمایهگذاری مستقیم خارجی فرامرزی را رصد میکند، امارات از سال ۲۰۱۷ سرمایهگذاریهایی به ارزش بیش از ۱۶۸ میلیارد دلار اعلام کرده است؛ هرچند برخی از این ارقام بیش از آنکه نتیجهای واقعبینانه باشند، بیانگر قصد و نیتاند.
پروژههای برنامهریزیشده امارات میتواند آن را به بزرگترین سرمایهگذار آفریقا تبدیل کند
اعلامهای تجمعی سرمایهگذاری مستقیم خارجی گرینفیلد* (میلیارد دلار) از سال ۲۰۰۳
منبع: FT Locations، fDi Markets • *گرینفیلد یعنی زمانی که یک شرکت با ایجاد یک فعالیت فیزیکی جدید در خارج از کشور سرمایهگذاری میکند.
ابزار اجرای بسیاری از این سرمایهگذاریها، شرکت هلدینگ بینالمللی ۲۴۰ میلیارد دلاری، یا IHC، است که ریاست آن را شیخ طحنون بن زاید آل نهیان، مشاور امنیت ملی امارات و برادر محمد بن زاید، بر عهده دارد.
پروژههای این کشور متنوعاند و در سراسر قاره پراکنده شدهاند و اغلب با ارزشگذاریهای عظیم اعلام میشوند: مزرعه بادی ۱۰ میلیارد دلاری در مصر، پالایشگاه نفت ۴ میلیارد دلاری در اوگاندا و بندر ۱.۲ میلیارد دلاری در سنگال.
با این حال، همه سرمایهگذاریهای اعلامشده به مرحله اجرا نمیرسند. در دستکم یک مورد، سرمایهگذاری مشترک ۳۴ میلیارد دلاری هیدروژن سبز در موریتانی، شریک آلمانی به فایننشال تایمز گفت توسعه پروژه بهدلیل تقاضای «چالشبرانگیز» به تأخیر افتاده و سرمایهگذار مورد حمایت امارات از قرارداد خارج شده است.
مقامهای اماراتی میگویند این سرمایهگذاریها نشاندهنده آمادگی این کشور برای حمایت از کشورهای آفریقایی است؛ جاهایی که دیگران ریسکگریزترند. بسیاری از دولتهای آفریقایی از این جریان سرمایه استقبال میکنند؛ دولتهایی که به برآورد بانک توسعه آفریقا، هر سال در مجموع با کسری ۱۳۰ تا ۱۷۰ میلیارد دلاری سرمایهگذاری زیرساختی روبهرو هستند.
«تعامل ما معاملهمحور نیست؛ بلکه ارزشهای مشترک و چشماندازی برای توسعه پایدار و رشد فراگیر آن را هدایت میکند.»
— یک مقام اماراتی در پاسخ به پرسشهای فایننشال تایمز
این مقام رابطه با آفریقا را مبتنی بر «اعتماد متقابل، احترام و چشماندازی مشترک برای آیندهای شکوفاتر برای ملتهایمان» توصیف کرد.
امارات در کشورهای سراسر قاره آفریقا بهشدت سرمایهگذاری میکند
اعلام سرمایهگذاری مستقیم خارجی گرینفیلد، از ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶
۷ میلیارد دلار
مراکش
۹ میلیارد دلار
تونس
۶۶ میلیارد دلار
مصر
۳۴ میلیارد دلار
موریتانی
۱٫۷ میلیارد دلار
سومالیلند
۲۴ میلیارد دلار
آفریقای جنوبی
با این حال، در خود قاره، برخی محافل از انگیزههای امارات و اهرمی که از طریق تجارت، سرمایهگذاری، بدهی و همکاریهای امنیتی غیرشفاف با دولتهایی با درجات متفاوتی از خودکامگی به دست میآورد، نگراناند.
«باید محدودیتهای عاملیت آفریقا را درک کرد. منابعی که [امارات] به کار میگیرد عظیم است.»
— مهاری تادله مارو، دانشگاهی اتیوپیایی و کارشناس باسابقه صلح و امنیت منطقهای
او میگوید افزون بر این، دستودلبازی امارات به شیوههایی فراتر از روابط رسمی با دولتها گسترش مییابد که بیثباتکنندهاند. بهویژه در شاخ آفریقا و شرق این قاره، امارات برای تأمین سلاح و قاچاق طلای غیرقانونی با گروههای مسلح غیردولتی همکاری کرده است. برآوردهای Swissaid نشان میدهد هر سال نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار طلای استخراجشده به شیوه سنتی، بدون اظهار رسمی، از آفریقا به دبی صادر میشود.
در حالی که طلا به یک سو پرواز کرده، سلاحها در جهت مخالف جریان یافتهاند.
در دو سال گذشته، کارشناسان سازمان ملل، سازمانهای اطلاعاتی غربی، متخصصان رهگیری پرواز و گروههای حقوق بشری شواهد گستردهای درباره خطوط تدارکاتی تغذیهکننده جنگ داخلی سودان گرد آوردهاند.
این شواهد شامل باندهای پرواز، پایگاههای نظامی و دریایی در ساحل دریای سرخ و دیگر کشورهای آفریقایی متحد است که ابوظبی برای عملیات پنهانی قاچاق سلاح از آنها استفاده میکند.
امارات با استفاده از این شبکه، نیروهای پشتیبانی سریع سودان را که زمانی تسلیحات سبکی داشتند، به شبهنظامیانی مجهز تبدیل کرده است که پهپادهای پیشرفته، پدافند هوایی و ناوگانی از نفربرهای زرهی در اختیار دارند. سازمان ملل، آمریکا و گروههای حقوق بشری این نیروها را به ارتکاب پاکسازی قومی و نسلکشی علیه گروههای غیرعرب متهم کردهاند.
ابوظبی ترس خود از قدرتگیری نیروهای اسلامگرا در شاخ آفریقا را پنهان نمیکند و با مجموعهای از دولتهای منطقه توافقهای امنیتی دارد. با این حال، به گفته یک سخنگوی امارات: «امارات به هیچیک از طرفهای درگیر جنگ در سودان حمایت نظامی یا مالی ارائه نکرده و نمیکند.»
بسیاری در قاره میان منافع اقتصادی رو به گسترش امارات در منطقه و مداخلهگری نظامی آن ارتباط میبینند.
«برخلاف چین، امارات و بهویژه ابوظبی به شکلی منفی خود را وارد سیاست آفریقا کرده است.»
— یک رهبر ارشد مسلمان در غرب آفریقا که مانند بسیاری از چهرههای عمومی قاره، از ترس پیامدها تمایلی به سخن گفتن علنی نداشت
یکی از روشنترین نمونههای پیوند میان جاهطلبی تجاری و قدرتنمایی، بندر بربره در سومالیلند است.
این بندر از زمان یونانیان باستان موضوع کشمکش امپراتوریها بوده و مدتها بهدلیل قرار گرفتن در یکی از شلوغترین کریدورهای دریایی جهان در خلیج عدن ارزشمند شمرده شده است. ویلاهای عثمانیِ در حال فروریختن، توپهای بریتانیایی در ساحل و باند پرواز ۴.۲ کیلومتری ساختهشده به دست شوروی، گواه منافع قدرتهای امپراتوری گذشتهاند.
در بالای همه اینها، افزودهای جدیدتر سر برآورده است: ردیفی عظیم از جرثقیلهای دروازهای ساحل به کشتی که دیپی ورلد، شرکت لجستیکی چندملیتی متعلق به دولت دبی، در اسکلهها برپا کرده است.
این تجهیزات بخشی از سرمایهگذاری ۴۵۰ میلیون دلاریاند که رویکرد «مزرعه رؤیاها» را دنبال کرده است؛ رویکردی برگرفته از نام فیلم هالیوودی که ابتدا میسازد و امیدوار است تقاضا از راه برسد. امارات افزون بر جرثقیلها، زیرساخت انبارداری را ارتقا داده و بزرگراهی ۲۵۰ کیلومتری ساخته است که بربره را به اتیوپی، همسایه پرشتاب سومالیلند، متصل میکند.
قرارداد ۳۰ ساله دیپی ورلد برای اجاره بندر آبعمیق، همزمان با توافقی غیرشفاف مذاکره شد که کنترل یک پایگاه دریایی و نظامی نزدیک و دسترسی به باند پرواز دوران شوروی را به امارات میداد. تصاویر ماهوارهای اخیر ساخت سنگرها و تأسیسات نظامی اضافی در نزدیکی باند را نشان میدهد.
این چیدمان، رویکرد اماراتی را بهخوبی نشان میدهد. دبی، شریک کوچکتر در فدراسیون امارات، بهعنوان واسطه تجاری سهم خود را به دست میآورد. ابوظبی، محل تمرکز قدرت و دلارهای نفتی، امنیت را مدیریت میکند؛ مسیرهای کشتیرانی را زیر نظر میگیرد و با تهدیدهای منطقهای از جمله دزدان دریایی سومالی، حوثیهای یمن و دیگر گروههای اسلامگرای مسلح مقابله میکند.
در این فرایند، داراییای رو به افول برای قرن بیستویکم احیا شده است. بندر آماده است تا دروازه بازار ۱۲۰ میلیون نفری اتیوپیِ محصور در خشکی باشد. در سال ۲۰۲۳، بانک جهانی و اساندپی گلوبال آن را کارآمدترین بندر در آفریقای زیر صحرا رتبهبندی کردند.
دیپی ورلد متعهد شده ظرفیت بندر را دو برابر کند؛ مشروط بر آنکه سومالیلند بر محدودیتهای ژئوپولیتیکی غلبه کند که تاکنون مانع انتقال تجارت اتیوپی از جیبوتی همسایه شدهاند. تنشهای منطقهای بر سر تلاش مناقشهبرانگیز سومالیلند برای بهرسمیت شناخته شدن بینالمللی بهعنوان کشوری مستقل، که امارات با آن همدل است و اسرائیل از آن حمایت میکند، سد راه است.
«چیزهایی هست که باید سر جای خود قرار بگیرد، اما فقط مسئله زمان است.»
— جوزف اوگوتا، شهروند کنیایی و مدیر منطقه آزاد نزدیک برای دیپی ورلد
اوگوتا پیشنهادهایی را که شرکت را سرپل یک طرح امپراتوری اماراتی میدانند، با خنده رد میکند.
«اینجا قرار نیست نقش واسکو دا گاما را بازی کنیم.»
— جوزف اوگوتا، با اشاره به دریانورد پرتغالی قرن شانزدهم که در مسیرهای دریاییای سفر کرد که آفریقا و آسیا را به بهرهکشی استعماری گشود
قطیش، مشاور سیاستگذاری، میپذیرد که برای امارات «بُعد امنیتی در برخی مکانها با بُعد اقتصادی همپوشانی دارد، اما این یک اشکال در راهبرد است، نه ویژگی آن». او میگوید: «نیروی محرک، توسعه اقتصادی و یکپارچگی زنجیره تأمین است.»
از کشاورزی صنعتی تا معادن؛ گسترش شبکه سرمایهگذاری ابوظبی
با این همه، پژواک گذشته در سراسر آفریقا مایه نگرانی است؛ زیرا گسترش تجاری امارات در زنجیرههای تأمین، اغلب در صنایع استخراجی، تکثیر میشود و نقش این کشور بهعنوان پایتخت آفشور سرمایه قاره رشد میکند.
سودان، مانند اتیوپی، مدتها در مرکز تلاش ابوظبی برای دستیابی به جایگاهی راهبردی در شاخ آفریقا و تجارت دریای سرخ قرار داشته است. پیش از آغاز جنگ داخلی، گروههای اماراتی در حال برنامهریزی بندری جدید در ساحل بودند که لجستیک آن به پهنه وسیعی از زمینهای کشاورزی دره نیل متصل میشد.
یکی از نخستین ورودهای امارات، مزرعه عظیمی در کنار رود نیل در ابوحمد، در شمال سودان، در سال ۲۰۲۰ بود. بخش Food Holding شرکت IHC با ۲۲۵ میلیون دلار سرمایهگذاری، سرمایهگذاری مشترکی را با گروه DAL، یک مجموعه سودانی، برای کشت محصولات در ۱۷۰ هزار جریب زمین راهاندازی کرد. در سال ۲۰۲۲، گروه بنادر ابوظبی سرمایهگذاری ۶ میلیارد دلاری در ابوعمامه، بندری در ساحل دریای سرخ سودان، را اعلام کرد که قرار بود با جادهای ۴۵۰ کیلومتری به زمینهای کشاورزی ابوحمد متصل شود.
جنگ داخلی این برنامهها را برهم زد: دولت نظامی بالفعل سودان در سال ۲۰۲۴، در تلافی حمایت ادعایی امارات از رقیبش، نیروهای پشتیبانی سریع، قرارداد بندر را همراه با مجموعهای از توافقهای دیگر با امارات لغو کرد.
سخنگوی IHC گفت این شرکت دیگر در مزرعه ابوحمد یا هیچیک از پروژههای دیگر خود در سودان دخالتی ندارد. تصاویر ماهوارهای نشان میدهد شرکای آنها کشت محصولات را در زمینهای دایرهای بزرگ، هر یک با قطری نزدیک به یک کیلومتر، ادامه دادهاند؛ هرچند توسعه قطعات جدید پیش از رسیدن به ۷۵۰ قطعه برنامهریزیشده متوقف شده است.
امارات در کشاورزی صنعتی آفریقا سرمایهگذاری گستردهای کرده است
ابوحمد، سودان
سطح زیر کشت فعال، هکتار
تصاویر ماهوارهای هزاران هکتار زمین کشاورزی را در دیگر نقاط دره حاصلخیز نیل سودان نشان میدهد که زمانی تحت کنترل شرکتهای اماراتی بودهاند. اما تحلیل فایننشال تایمز نشان میدهد رشد این مزارع از زمان آغاز جنگ داخلی کند شده است.
همزمان، دهها هزار هکتار مزرعه صنعتی بزرگ و مشابه درست آن سوی مرز شمالی، در دره جدید توشکای مصر، توسعه یافتهاند؛ بسیاری از آنها متعلق به الظاهرهاند، شرکتی که شیخ حمدان بن زاید، برادر کوچکتر محمد بن زاید، آن را تأسیس کرده و ریاستش را بر عهده دارد.
این مزارع در بیابان عمدتاً یونجه، گندم و دیگر محصولات علوفهای تولید میکنند که بیشترشان راهی امارات میشوند.
شرکتهای اماراتی در آنگولا، موریتانی، سودان جنوبی، کنیا و تانزانیا نیز زمین به دست آوردهاند و داراییهای کشاورزی خود را در سراسر قاره متنوع کردهاند.
مزارع صنعتیِ مرتبط با امارات در مصر گسترش یافتهاند…
توشکا
مصر
سطح زیر کشت فعال،
هکتار
۸۰ هزار
۰
۲۰۲۰
۲۵
10km
… در حالی که پروژهها در سودان متوقف ماندهاند
شِندی
سودان
سطح زیر کشت فعال،
هکتار
۴ هزار
جنگ داخلی
۰
۲۰۲۰
۲۵
5km
در بارا
سودان
سطح زیر کشت فعال،
هکتار
۳ هزار
۰
۲۰۲۰
۲۵
5km
در پنج سال گذشته، IHC به یکی از سرمایهگذاران پیشرو در معادن آفریقا نیز تبدیل شده است. این شرکت میلیاردها دلار برای سرمایهگذاری در مس زامبیا، طلای جمهوری دموکراتیک کنگو، اتیوپی و مالی، و سنگآهن موریتانی متعهد شده است. IHC از سال گذشته از طریق داراییهایش در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو، ۷ درصد عرضه جهانی قلع را در کنترل دارد.
سودان؛ جایی که تجارت طلا با جنگ و مداخله نظامی گره خورد
همزمان، برتری دبی بهعنوان بازار جهانی طلای آفریقا همچنان افزایش یافته است.
پیش از آنکه نیروهای پشتیبانی سریع پالایشگاه خارطوم را تصرف کنند، بانک مرکزی سودان نیز در حال افزایش ذخایر طلای خود بود. به گفته مقامهای سابق خارطوم، این ذخایر در اکتبر ۲۰۲۱، زمانی که نیروهای شبهنظامی پشتیبانی سریع با نیروهای مسلح سودان برای سرنگونی دولت انتقالی متحد شدند، به ۷.۲ تن رسیده بود.
در مه جنگ، روایتها درباره سرنوشت این ذخایر از یکدیگر فاصله گرفتهاند؛ همان زمانی که دو جناح درگیر نبرد شدند. اداره غیرنظامی نیروهای پشتیبانی سریع دخالت این گروه در غارتها را رد میکند. سخنگویی ادعا را که شمشها در آن زمان از طریق سودان جنوبی به امارات صادر شدهاند، قاطعانه رد کرد.
یک مقام اماراتی به پرسشهای فایننشال تایمز درباره سرقت پاسخ نداد، اما گفت این کشور «چارچوب نظارتی قدرتمندی برای به حداکثر رساندن امنیت، سلامت و شفافیت هر معامله طلا» ایجاد کرده و در «تمام نقاط ورودی، اجرای کامل مقررات» برقرار است.
این مقام همچنین یادآور شد که در سال ۲۰۲۵، ارزش طلای سودانی عبوری از امارات کمی بیش از یک میلیارد دلار بوده؛ سهمی کوچک از بازار ۳۰۰ میلیارد دلاری امارات.
با این همه، به گفته چندین سازمان پژوهشی، از جمله چتم هاوس که سال گذشته مطالعهای مفصل درباره این موضوع منتشر کرد، طلای صادرشده از سودان به امارات به تأمین مالی جنگ داخلی کمک میکند. بخش بزرگی از تولید سنتی کشور، که Swissaid آن را بیش از ۴۰ تن در سال برآورد میکند، بدون آنکه دولت بهطور رسمی از آن مالیات بگیرد، به دبی قاچاق میشود.
این مقدار شامل طلای معادنی است که الجُنید، شرکت هلدینگ متعلق به خانواده محمد حمدان دقلو، مشهور به حمیدتی و رهبر نیروهای پشتیبانی سریع، کنترل میکند؛ شرکتی که هم وزارت خزانهداری آمریکا و هم بریتانیا آن را تحریم کردهاند.
یک مقام اماراتی در پاسخ به اتهامهای مربوط به قاچاق طلا گفت این کشور در تلاشهای خود برای مبارزه با پولشویی و تقویت تأمین مسئولانه طلا، مطابق «بهترین رویههای بینالمللی» عمل میکند. امارات بهعنوان قطب جهانی تجارت میپذیرد که «شکوفایی باید بر شفافیت و پاسخگویی استوار باشد».
دبی؛ مرکز مالی و پناهگاه سرمایههای آفریقایی
همزمان با گسترش امارات در سراسر آفریقا، نخبگان قاره نیز دبی را به خانه دوم خود تبدیل کردهاند؛ شهری که تناقضهای روابط در حال تحول میان دولت کوچک بیابانی و قاره پهناوری را که میکوشد از آن بهرهبرداری کند، در خود فشرده است.
دبی همزمان یک مرکز واسط تجاری و مالی با موقعیتی مناسب است که تجارت و سرمایهگذاری رسمی با آفریقا از آن هدایت میشود. در سال ۲۰۲۵، ۳۰ هزار و ۴۰۹ شرکت فعال آفریقایی در اتاق بازرگانی دبی ثبت شده بودند.
ریکاردو سوارس دِ اولیویرا، استاد علوم سیاسی در ساینسپو پاریس و نویسنده مطالعهای جدید درباره نقش دبی بهعنوان مرکز آفشور سرمایه آفریقا، میگوید این شهر همچنین مجرایی برای مکیدن ثروت آفریقاست؛ ثروتی که مالیات پایین، محیط نظارتی سهلگیرانه و محرمانگی آن را جذب میکند.
«آفریقا بخشی از داستان دبی است، اما دبی بخش عظیمی از داستان آفریقاست.»
— ریکاردو سوارس دِ اولیویرا
او ادعا میکند با افزایش نظارت بر مراکز مالی کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی، از جمله لندن و ژنو، دبی به شهر مرجع برای پولشویی عواید نامشروع تبدیل شده است.
سخنگوی دولت میگوید امارات «کاملاً از مسئولیتهای خود برای حفاظت از سلامت نظام مالی جهانی آگاه و به آنها متعهد است».
بر پایه برآورد محرمانه یکی از نهادهای توسعهای آفریقا، آفریقاییها در فاصله ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۵ در مجموع ۳۰.۶ میلیارد دلار در املاک دبی سرمایهگذاری کردهاند. یکسوم این مبلغ از نیجریه آمده است.
«آنها جریانهای بزرگی از سرمایه آفریقاییها را جذب کردهاند؛ کسانی که چون نمیتوانند پول را در مراکز استعماری قدیمی بگذارند، اکنون در املاک و چیزهای دیگر در دبی سرمایهگذاری میکنند؛ جایی که میتوانند از کنترلها بگریزند.»
— یکی از مدیران ارشد مالی آفریقا که نخواست نامش فاش شود
به گفته سوارس دِ اولیویرا، بخش بزرگی از این کسبوکار را همان بانکدارانی انجام میدهند که پیشتر در مراکز مالی غربی فعالیت میکردند، اما فرهنگ سهلگیرانهتر دبی نیز آنها را جذب کرده است.
«آنها فقط زرنگاند. اگر این کار را نمیکردند، کسی دیگر آن را انجام داده بود و فرد دیگری هم به انجامش فکر میکرد. پس چرا خودشان نکنند؟»
— بانکدار ارشد آفریقایی
عقبنشینی کمککنندگان غربی از آفریقا خلأیی بر جای گذاشته تا قدرتهای میانی آن را پر کنند. امارات به هیچوجه تنها نیست: ترکیه، عربستان سعودی، قطر و دیگران وارد میدان شدهاند و رقابت شدت میگیرد.
اما در میان این قدرتهای میانی، کشور خلیج فارس فعالترین بوده است.
«امارات در بسیاری از کشورهای آفریقایی، هم در سطح دولت و هم با بازیگران دیگر، ائتلافهای مهمی را تثبیت کرده است. آنها نشان دادهاند که در سازگاری با پویاییهای در حال تغییر بسیار انعطافپذیرند.»
— الئونورا آردماگنی، پژوهشگر ایتالیایی
تازهترین چالش امارات، بسته شدن تنگه هرمز به دست ایران است که بندر کلیدی جبلعلی دیپی ورلد، سنگ بنای شبکه لجستیکی جهانی امارات، را منزوی کرده است. با این حال، تحلیلگران ارزیابی میکنند حتی با جنگی در آستانه خانه، بلندپروازی امارات در قاره آفریقا ادامه خواهد یافت.
افزون بر این، مهاری تادله مارو، دانشگاهی اتیوپیایی، استدلال میکند نفوذ امارات بر قدرتهای غربی ــ که از اتحاد مشترک با اسرائیل و دشمنی با گروههای اسلامگرا، همراه با سرمایهگذاری دلارهای نفتی و لابیگری تهاجمی انباشته شده ــ به این کشور امکان داده است «در آفریقا هرطور میخواهد عمل کند».
مهاری تادله مارو، مانند بسیاری از دانشگاهیان، فعالان و پژوهشگران دیگر، امیدوار است شرکتیگرایی نظامیشدهای که فصل آغازین ورود امارات به آفریقا را مشخص کرده، در آینده تعدیل شود.
«امارات یک قدرت میانی است که هنجارهای تعامل را رعایت نمیکند.»
— مهاری تادله مارو
او معمایی را پیش روی رهبران آفریقایی میگذارد: «موضوع این است که رفتارشان را مهار کنید… و در عین حال سرمایهگذاریشان را بگیرید.»
«آنها همسایه ما هستند. درگیر خواهند بود. اما چگونه میتوان منافع را برای کشورها، نه برای افراد یا کلاهبرداران، به حداکثر رساند؟»
— مهاری تادله مارو
این دومین گزارش از مجموعهای درباره امارات متحده عربی است.
- بخش اول: خاورمیانهای جدید
- بخش دوم: گسترش در آفریقا
- بخش سوم: فتح واشنگتن
- بخش چهارم: شبکههای پنهان
- بخش پنجم: جنگ در سودان
