نقشه تجارت جهان؛ هر کشور بیشترین وارداتش را از کجا تأمین می‌کند؟

اگر مرزهای سیاسی را کنار بگذاریم و کشورها را بر اساس مهم‌ترین مبدأ وارداتشان رنگ کنیم، نقشه‌ای متفاوت از اقتصاد جهان شکل می‌گیرد؛ نقشه‌ای که در آن چین بر بخش بزرگی از آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین سایه انداخته، آلمان در قلب شبکه تجارت اروپا قرار گرفته و ایالات متحده همچنان مهم‌ترین تأمین‌کننده بسیاری از اقتصادهای قاره آمریکا است. داده‌های سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد چین به‌تنهایی بزرگ‌ترین مبدأ واردات کالا برای حدود ۴۰ درصد کشورهای جهان بوده است.

تجارت جهانی فقط با رتبه‌بندی بزرگ‌ترین صادرکنندگان و واردکنندگان قابل توضیح نیست. یکی از راه‌های دیدن ساختار واقعی تجارت، این است که برای هر کشور یک سؤال ساده بپرسیم: «بیشترین کالایی که از خارج می‌خرد، از کدام کشور می‌آید؟»

نقشه «بزرگ‌ترین مبدأ واردات هر کشور» پاسخی تصویری به همین سؤال می‌دهد. در این محاسبه، ارزش واردات کالایی هر کشور از شرکای مختلف مقایسه می‌شود و کشوری که بیشترین سهم را دارد به‌عنوان مبدأ اصلی واردات مشخص می‌شود. بنابراین این نقشه درباره کالاها است و خدماتی مانند نرم‌افزار، گردشگری یا خدمات مالی را شامل نمی‌شود. ارزش واردات نیز بر مبنای CIF محاسبه می‌شود؛ یعنی علاوه بر قیمت کالا، هزینه حمل و بیمه تا مرز کشور واردکننده نیز در آن منظور شده است.

مهم‌ترین ویژگی نقشه، وسعت نفوذ تجاری چین است. در سال ۲۰۲۴ چین بزرگ‌ترین تأمین‌کننده کالای وارداتی برای حدود ۴۰ درصد کشورهای جهان بود. این موقعیت تقریباً سراسر آسیا، بخش بزرگی از آفریقا و آمریکای لاتین و حتی شماری از کشورهای اروپایی را در بر می‌گیرد. گسترش این شبکه نتیجه دو دهه رشد ظرفیت صنعتی چین و ادغام هرچه بیشتر این کشور در زنجیره‌های تأمین جهانی است.

در مقابل، الگوهای منطقه‌ای همچنان بسیار قدرتمندند. نزدیکی جغرافیایی، هزینه حمل‌ونقل، توافق‌های تجاری و زنجیره‌های تولید فرامرزی باعث می‌شود کشورهای همسایه در بسیاری از نقاط جهان شرکای اصلی یکدیگر باقی بمانند. در اروپا، آلمان یکی از مهم‌ترین مراکز شبکه تأمین منطقه است و در آمریکای شمالی نیز پیوندهای تجاری ایالات متحده، کانادا و مکزیک همچنان نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

این نقشه در عین حال تفاوت میان «بزرگ‌ترین مبدأ واردات» و «میزان وابستگی» را نشان نمی‌دهد. قرار گرفتن یک کشور به‌عنوان تأمین‌کننده شماره یک لزوماً به این معنی نیست که اکثریت واردات کشور مقصد از آن مبدأ تأمین می‌شود؛ ممکن است سهم بزرگ‌ترین تأمین‌کننده تنها اندکی بیشتر از رقبای بعدی باشد. با این حال، کنار هم قرار دادن همه کشورها تصویری روشن از مراکز قدرت در زنجیره تأمین جهانی به دست می‌دهد.

آنچه بیش از همه در این تصویر دیده می‌شود، تغییر مرکز ثقل تجارت جهانی است. داده‌های چند دهه گذشته نشان می‌دهد چین به‌خصوص در کشورهای با درآمد کم و متوسط به یکی از مهم‌ترین گره‌های تجاری جهان تبدیل شده و در بسیاری از بازارها جای ایالات متحده را به‌عنوان اصلی‌ترین مبدأ کالاهای وارداتی گرفته است.