اختلال خدمات مایکروسافت در روزهای ۱۲ و ۱۳ نوامبر ۲۰۲۶، فعالیت شماری از سازمانها را در نقاط مختلف جهان با مشکل روبهرو کرد. شرکتهایی که برای مکاتبات و اجرای فرایندهای کاری به این خدمات وابسته بودند، ناچار شدند از مسیرهای ارتباطی دیگری استفاده کنند. به گزارش رویترز، شرکت بیمه آویوا برای ارتباطات مربوط به اعلام نتایج مالی، شمارههای تلفن جایگزین اعلام کرد و برای انتقال فایلهای ضبطشده از بلوتوث استفاده کرد. مدیرعامل شرکت نیز گفت حدود دو هفته پیش از رخداد، سناریوی اختلالی مشابه را در سامانههای حیاتی تمرین کرده بودند.
این رخداد توجه مؤسساتی مانند گارتنر، فارستر، Control Risks و Infotech را به وابستگی سازمانها به ارائهدهندگان بزرگ فناوری جلب کرد. تحلیلهای آنها بر تمرکز وابستگیها، مدیریت تأمینکنندگان، مسیرهای جایگزین و بازیابی خدمات متمرکز بود. در این مقاله، این دیدگاهها با استفاده از چارچوب پژوهشی Deep Blue Radar (DBR)، توسعهیافته در خانه تکنوکراتها، بررسی شدهاند تا پیامدهای مدیریتی رخداد برای تداوم کسبوکار روشنتر شود.
اختلال در خدمات Microsoft 365
اختلال روزهای ۱۲ و ۱۳ نوامبر، دسترسی به Exchange Online و ایمیل از طریق Outlook را مختل کرد و برخی قابلیتهای وابسته در Teams ،SharePointو Copilot را نیز تحت تأثیر قرار داد. بااینحال، تمام خدمات این محصولات متوقف نشدند و قابلیتهایی که به بخش آسیبدیده وابستگی نداشتند، همچنان فعال بودند.
بخوانید: تداوم کسبوکار بر چه چیزی استوار است؟
بر اساس توضیحات اولیه و بهروزشده مایکروسافت، جابهجایی ترافیک هنگام نگهداری و ارتقای شبکه، نقصی پنهان را در سامانههای مسئول برقراری اتصال امن آشکار کرد. در نتیجه، درخواستهای اتصال در صف پردازش انباشته شدند و سرورهای آسیبدیده، پس از اشباع ظرفیت پردازشی، دیگر قادر به پذیرش اتصالهای جدید نبودند. مایکروسافت اعلام کرد بررسی علت ریشهای ادامه دارد و گزارش تفصیلی پس از تکمیل تحقیقات منتشر خواهد شد.
این توضیحات چگونگی بروز اختلال را تا حدی روشن میکنند، اما برای قضاوت درباره کفایت کنترلهای فنی و امکان پیشگیری از رخداد، شواهد بیشتری لازم است. سازمانهای استفادهکننده نیز در زمان اختلال با مسئلۀ دیگری روبهرو بودند: کدام فعالیتها را میتوان موقتاً متوقف کرد و ادامه کدام خدمات ضروری است؟ پاسخ به این پرسش، به شناخت وابستگیهای فناوری و اولویتهای عملیاتی سازمان نیاز داشت.
وابستگیهای مشترک میان خدمات فناوری
استفاده از خدمات یکپارچه فناوری، مدیریت کاربران و نگهداری سامانهها را سادهتر میکند و میتواند هزینههای سازمان را کاهش دهد. بااینحال، تمرکز چند خدمت ضروری نزد یک ارائهدهنده، وابستگیهایی ایجاد میکند که پیامدهای آن هنگام اختلال آشکار میشود.
بخوانید: وقتی آینده قابل پیشبینی نیست، کسبوکارها چگونه به فعالیت خود ادامه میدهند؟
فارستر در تحلیل ۱۳ نوامبر خود، این مسئله را از منظر تمرکز تأمینکنندگان بررسی کرد. بهگفته این مؤسسه، قیمت مناسب بستههای خدماتی، یکپارچگی و سهولت استفاده باعث شدهاند سازمانها ابزارهای بهرهوری، مدیریت هویت، امنیت و زیرساخت را نزد تعداد محدودی از ارائهدهندگان تجمیع کنند.
Control Risks نیز در مقالهای با عنوان «اختلال مایکروسافت؛ وابستگیای که طی دههها شکل گرفته است»، توضیح میدهد که چنین وابستگیهایی معمولاً بهتدریج ایجاد میشوند. تصمیمهایی که هرکدام بهتنهایی مناسب به نظر میرسند، ممکن است در مجموع بخش بزرگی از فعالیت سازمان را به زیرساختهایی مشترک وابسته کنند.
برای مثال، ایمیل، تقویم، فضای ذخیرهسازی و ابزارهای همکاری ممکن است از دید کاربران خدماتی جداگانه باشند، اما برای ورود کاربران یا برقراری ارتباط به سامانهای مشترک متکی باشند. در چنین وضعیتی، داشتن چند نرمافزار مختلف به معنای استقلال عملیاتی نیست. فارستر توصیه میکند سازمانها برای قابلیتهای مهم، گزینههای جایگزین در نظر بگیرند و امکان انتقال فعالیتهای ضروری به محیطهای دیگر را بررسی کنند. البته استفاده از تأمینکننده متفاوت برای تمام نرمافزارها نیز لزوماً مناسب نیست و میتواند هزینه و پیچیدگی بیشتری ایجاد کند.
بخوانید: چرا تداوم همیشه به معنای بازیابی وضعیت قبلی نیست
گارتنر در خلاصه عمومی گزارش ۱۳ نوامبر خود، بر نقش مدیران خرید و تأمین فناوری تأکید کرده است. اهمیت عملیاتی و ارزش قراردادهای مایکروسافت برای بسیاری از سازمانها، بررسی تعهدات قراردادی، مسئولیت ارائهدهنده و گزینههای ادامه فعالیت را ضروری میکند. این برداشت تحلیلی از موضوع گزارش گارتنر است و نباید آن را جزئیاتی از متن کامل و غیرعمومی گزارش تلقی کرد.
در چارچوب DBR، الگوی «کنترل تمرکز طرف سوم و چهارم» در حوزه «تأمین و وابستگیهای بیرونی»، به شناسایی وابستگیهای حیاتی به ارائهدهندگان مستقیم و تأمینکنندگان آنها میپردازد. الگوی «معماری بقاپذیر ماژولار» در حوزه «سامانهها و معماری دیجیتال» نیز بر طراحی قابلیتهایی تأکید دارد که خرابی و بازیابی بخشهای مختلف آنها تا حد امکان مستقل باشد. این الگوها برای بررسی وابستگیهای مشترک کاربرد دارند، اما اطلاعات عمومی موجود برای ارزیابی قطعی معماری مایکروسافت کافی نیست.
اولویتبندی خدمات حیاتی
هنگام اختلال، توقف همه فعالیتهای سازمان پیامد یکسانی ندارد. ممکن است چند ساعت تأخیر در مکاتبات داخلی قابلتحمل باشد، اما همین وقفه در ثبت درخواست فوری مشتری یا تأیید معامله، مشکلات جدی ایجاد کند. بنابراین، پیش از انتخاب مسیر جایگزین باید مشخص شود کدام خدمات باید ادامه پیدا کنند، چه مدت وقفه در آنها قابلتحمل است و در شرایط اضطراری باید با چه سطحی از ظرفیت ارائه شوند.
Control Risks بر تعیین فعالیتهای حیاتی، شناخت وابستگیهای آنها و مشخصکردن حداقل سطح قابلقبول خدمت تأکید میکند. برای هر خدمت باید روشن باشد که ارائه آن به چه افراد، سامانهها، اطلاعات و تأمینکنندگانی وابسته است.
برای مثال، هنگام قطع ایمیل، پاسخگویی به درخواستهای فوری ممکن است به یک کانال ارتباطی دیگر، دسترسی به اطلاعات مشتری و حضور کارکنانی نیاز داشته باشد که اختیار رسیدگی دارند.
در چارچوب DBR، الگوی «تحمل اثر و نگاشت خدمت حیاتی» در حوزه «خدمات، عملیات و مشتری»، میزان وقفۀ قابلتحمل، حداقل سطح خدمت و منابع ضروری برای ادامۀ آن را بررسی میکند. نتیجه این بررسی، مبنایی برای اولویتبندی اقدامات و تخصیص منابع محدود سازمان هنگام اختلال فراهم میآورد.
ادامه فعالیت با مسیرهای ارتباطی جایگزین
در جریان اختلال مایکروسافت، برخی سازمانها ارتباطات ضروری خود را از مسیرهای دیگری ادامه دادند. به گزارش رویترز، یورونکست، اپراتور چند بورس اروپایی، از شرکتها خواست بهجای ایمیل از تلفن استفاده کنند و برای حفظ محرمانگی، هویت تماسگیرندگان را بررسی میکرد. مرسک نیز مشتریان را برای پیگیری امور فوری به تماس تلفنی هدایت کرد و در یک شرکت مالی تایوانی، تأیید برخی معاملات از ایمیل به فکس منتقل شد.
این راهکارها امکان ادامه بخشی از ارتباطات را فراهم کردند، اما کارایی آنها به ظرفیت پاسخگویی و کنترلهای اجرایی وابسته است. مرکز تماس ممکن است برای درخواستهای فوری مناسب باشد، اما نتواند حجم معمول مکاتبات را پوشش دهد. همچنین در خدمات مالی، تماس تلفنی بهتنهایی برای تأیید معامله کافی نیست و باید اعتبار درخواستها و نحوه ثبت عملیات مشخص باشد.
شرکت Crisis24 نیز از مشتریان خواست امور فوری را تلفنی پیگیری کنند و در صورت دریافتنکردن تأیید برای ایمیلهای ضروری، از رسیدن درخواست از طریق تلفن مطمئن شوند. این شرکت همزمان دربارۀ پیامهای جعلی بازیابی خدمات و سرقت اطلاعات ورود هشدار داد .
MitKat Advisory نیز در هشدار ۱۳ نوامبر، تأخیر در ارتباطات، تأییدها، صورتحسابها و اعلانهای خودکار را از پیامدهای احتمالی اختلال دانست و نسبت به فیشینگ و تماسهای پشتیبانی جعلی هشدار داد. این موارد، ریسکهای اعلامشده در اطلاعیهها هستند و لزوماً وقوع همه آنها را تأیید نمیکنند.
در چارچوب DBR، الگوی «مسیر جایگزین چندکاناله» به حفظ دسترسی مشتری به خدمات ضروری از کانالهای دیگر میپردازد. الگوی «مسیر دستی و حالت خدمت محدود» نیز چگونگی ادامۀ فعالیت بدون اتکا به سامانههای خودکار را بررسی میکند. در هر دو حالت، باید حدود اختیار کارکنان، شیوۀ ثبت عملیات و نحوۀ انتقال و تطبیق اطلاعات موقت پس از بازیابی سامانهها مشخص باشد.
سنجش آمادگی در شرایط واقعی
وجود برنامه تداوم کسبوکار یا تعیین مسیر جایگزین، بهتنهایی نشاندهنده آمادگی سازمان نیست. این راهکارها باید در شرایطی نزدیک به واقعیت آزمایش شوند تا ظرفیت پاسخگویی و مشکلات احتمالی آنها مشخص شود.
تجربه آویوا از این نظر قابلتوجه است. مدیرعامل شرکت اعلام کرد که حدود دو هفته پیش از اختلال مایکروسافت، سناریویی مشابه را در سامانههای حیاتی تمرین کرده بودند. اگرچه اطلاعات منتشرشده برای ارزیابی کیفیت تمرین و تأثیر آن بر واکنش شرکت کافی نیست، این نمونه اهمیت آزمودن برنامههای تداوم را یادآوری میکند.
برای مثال، اگر سازمان هنگام قطع ایمیل ارتباطات را به تلفن منتقل کند، آزمایش این روش با چند درخواست محدود نمیتواند ظرفیت پاسخگویی به حجم بالای تماسها را مشخص کند. کمبود کارکنان، تأخیر در تصمیمگیری، ازدحام درخواستها و خطا در ثبت اطلاعات ممکن است تنها هنگام اجرای گستردۀ مسیر جایگزین آشکار شوند.
در چارچوب DBR، دو الگوی «آزمون سناریوهای شدید اما باورپذیر» و «آزمون بار واقعی مسیر جایگزین» در حوزۀ «پایش، آزمون و اطمینانبخشی»، برای بررسی چنین شرایطی به کار میروند. نتایج آزمون باید ظرفیت پاسخگویی، کیفیت خدمت و کاستیهای اجرایی را روشن کنند. برای اصلاح هر کاستی نیز لازم است مسئول و موعد پیگیری تعیین شود. البته موفقیت یک تمرین فقط دربارۀ شرایط بررسیشده معتبر است و نمیتوان آن را نشانۀ آمادگی در برابر تمام اختلالهای احتمالی دانست.
بازیابی عملیات پس از رفع اختلال
بازگشت دسترسی به سامانهها لزوماً به معنای بازیابی کامل فعالیت سازمان نیست. ممکن است در طول اختلال، درخواستهایی ثبت نشده باشند، انجام تعهدات به تعویق افتاده باشد یا اطلاعات در فایلها و مسیرهای موقت نگهداری شده باشند. رسیدگی به این موارد پس از رفع مشکل فنی نیز ادامه پیدا میکند.
در گزارش وضعیت مایکروسافت که در ۱۵ نوامبر بررسی شد، رخداد «بازیابیشده» ثبت شده بود. بااینحال، سازمانهای استفادهکننده باید فرایندهای خود را جداگانه بررسی کنند. انتقال اطلاعات موقت به سامانههای اصلی، شناسایی درخواستهای تکراری، پیگیری کارهای عقبافتاده و بررسی صحت اطلاعات، از اقدامات ضروری این مرحله است.
مؤسسه Infotech در بیانیه ۱۳ نوامبر از مدیران فناوری خواست پیش از اعلام بازگشت به وضعیت عادی، بازیابی فرایندهای حیاتی، ارتباط میان سامانهها و کنترلهای امنیتی را بررسی کنند. ممکن است سامانه دوباره در دسترس باشد، اما کارکنان هنوز نتوانند به درخواستهای معوق رسیدگی کنند یا اطلاعات ثبتشده در زمان اختلال نیازمند تطبیق باشد. ازاینرو، بازیابی به هماهنگی تیمهای فناوری و واحدهای عملیاتی نیاز دارد و زمانی کامل میشود که صحت اطلاعات، وضعیت تعهدات و ظرفیت ارائۀ خدمات تأیید شده باشد.
درسهای مدیریتی رخداد
اختلال مایکروسافت نشان داد که وابستگی به زیرساختهای مشترک فناوری میتواند ارتباط با مشتریان و اجرای فرایندهای ضروری را تحت تأثیر قرار دهد. تحلیلهای گارتنر، فارستر، Control Risks و Infotech نیز از زوایای مختلف به مدیریت این وابستگیها، تأمینکنندگان و بازیابی خدمات پرداختهاند.
بررسی این تجربهها با چارچوب DBR از شناخت وابستگیهای یک خدمت حیاتی آغاز میشود. سازمان باید بداند ارائه آن به چه منابعی وابسته است، چه مدت وقفه را تحمل میکند و کدام مسیر جایگزین میتواند حداقل خدمت ضروری را حفظ کند. آزمودن این مسیر و برنامهریزی برای انتقال اطلاعات و رسیدگی به کارهای معوق نیز بخش دیگری از آمادگی سازمان است.
برای ارزیابی آمادگی، باید مشخص باشد کدام خدمات هنگام اختلال ادامه پیدا میکنند، مسیرهای جایگزین چه ظرفیتی دارند و بازگشت فعالیتها به وضعیت عادی چگونه انجام میشود. پاسخ به این پرسشها زمانی قابلاتکاست که بر بررسی وابستگیها و نتایج آزمونهای عملی استوار باشد.
در خانه تکنوکراتها، مطالعه چنین رخدادهایی بخشی از پژوهش درباره شرایط حفظ کارکردهای حیاتی سازمان است؛ پژوهشی که با بررسی شواهد و گفتوگو با مدیران و متخصصان ادامه پیدا میکند.
علاقهمندان برای آشنایی بیشتر با این رویکرد به تداوم و مواجهه کسبوکارها با شرایط عدمقطعیت، میتوانند به وبسایت خانه تکنوکراتها و کانال آپارت مراجعه کنند.