پوریا نجفی، فعال حوزه فناوری و پرداخت / اختلال اخیر در خدمات سه بانک بزرگ کشور، صرفنظر از منشأ دقیق آن، بار دیگر این واقعیت را آشکار کرد که نظام بانکی ایران دیگر تنها یک مجموعه از شعب، سامانههای پرداخت یا نرمافزارهای بانکی نیست، بلکه یکی از حیاتیترین زیرساختهای کشور است که زندگی روزمره میلیونها شهروند، فعالیت کسبوکارها، تجارت، خدمات دولت، بازار سرمایه و زنجیره پرداخت کشور به پایداری آن وابسته است.
در چنین شرایطی، طبیعی است که هرگونه اختلال، حتی اگر محدود و موقت باشد، نگرانی عمومی ایجاد کند،اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، نحوه تحلیل این رخداد است.
بررسی یک حادثه در این سطح، نیازمند مستندات فنی، تحلیل امنیتی، بررسی لاگها، تحلیل ترافیک، ارزیابی سامانههای امنیتی و گزارش رسمی تیمهای تخصصی است، نه برداشتهای شتابزده یا روایتهایی که تنها بر پایه گمانهزنی در فضای مجازی شکل میگیرند.
تابآوری، مهمتر از مصونیت کامل
در ادبیات امنیت سایبری، هیچ سازمانی مصون از حادثه نیست هیچ بانک امن تری وجود ندارد، تنها شبکه ها میتوانند امن تر باشند.
پیشرفتهترین بانکهای جهان، بزرگترین شرکتهای فناوری و حتی دولتها نیز بارها هدف حملات پیچیده سایبری قرار گرفتهاند، معیار اصلی موفقیت، وقوع یا عدم وقوع حادثه نیست، بلکه سرعت تشخیص، مهار، بازیابی و بازگشت به شرایط پایدار است.
به همین دلیل، مفهوم «تابآوری سایبری» امروز جایگزین نگاه سنتی «امنیت مطلق» شده است. تابآوری یعنی سازمان بتواند حتی در شرایط بحران نیز خدمات حیاتی خود را با کمترین اختلال ادامه دهد، خسارت را کنترل کند، مسیرهای جایگزین را فعال سازد و اعتماد کاربران را حفظ کند.
برای صنعت بانکداری، تابآوری تنها به معنای وجود تجهیزات پشتیبان نیست، بلکه مجموعهای از معماری مراکز داده، سایتهای جایگزین، سامانههای Disaster Recovery، تیمهای واکنش سریع، مانورهای دورهای، فرآیندهای بازیابی، مدیریت ریسک و تصمیمگیری لحظهای را در بر میگیرد.
زیرساختی که سالها زیر فشار تحریم توسعه یافته است و با پایش و دقت بسیار بالا به روز شد.
یکی از واقعیتهایی که معمولاً در تحلیلهای عمومی نادیده گرفته میشود، تأثیر تحریمهای فناوری بر صنعت بانکداری کشور است.
در سالهای گذشته، بسیاری از تولیدکنندگان تجهیزات مراکز داده، سامانههای ذخیرهسازی، تجهیزات امنیت شبکه، تجهیزات رمزنگاری، HSMها، نرمافزارهای تخصصی و حتی خدمات پشتیبانی رسمی، همکاری خود را با ایران متوقف کردهاند، این محدودیتها صرفا به خرید تجهیزات ختم نمیشود، بلکه دریافت بهروزرسانیهای امنیتی، تمدید قراردادهای پشتیبانی، تأمین قطعات یدکی و مهاجرت به نسلهای جدید فناوری را نیز با چالش مواجه کرده است.
با وجود این محدودیتها، شبکه بانکی کشور طی سالهای اخیر توانسته میلیونها تراکنش روزانه را با ضریب دسترسپذیری بسیار بالا مدیریت کند، موضوعی که حاصل سالها سرمایهگذاری، تجربه و تلاش شبانه روزی متخصصان این حوزه است.
نقش شرکت خدمات انفورماتیک در مدیریت بحران
در روزهای اخیر، نقش شرکت خدمات انفورماتیک بیش از هر زمان دیگری نمایان شد.
این شرکت، به عنوان یکی از مهمترین بازیگران زیرساخت پرداخت و بانکداری کشور، علاوه بر توسعه و نگهداری بخش قابل توجهی از سامانههای حیاتی، مسئولیت پشتیبانی از بسیاری از سرویسهای کلیدی را نیز بر عهده دارد.
در شرایط بحران، فعالیت این مجموعه به انتشار اطلاعیه محدود نمیشود، دهها تیم تخصصی در حوزههای شبکه، امنیت، زیرساخت، پایگاه داده، سامانههای پرداخت، مراکز داده، عملیات، مانیتورینگ، تحلیل رخداد، بازیابی خدمات و پشتیبانی، بهصورت شبانهروزی درگیر شناسایی منشأ اختلال، جلوگیری از گسترش آن، بازگرداندن سرویسها و پایدارسازی سامانهها هستند.
چنین فعالیتهایی معمولا از دید افکار عمومی پنهان میماند، زیرا کاربران تنها نتیجه نهایی را مشاهده میکنند، اما پشت هر ساعت بازیابی سرویس، صدها ساعت کار تخصصی، تصمیمگیری لحظهای و هماهنگی میان تیمهای مختلف قرار دارد.
البته تأکید بر تلاش متخصصان، به معنای نادیده گرفتن ضرورت بررسی نقاط ضعف نیست، هر رخداد بزرگ باید به فرصتی برای بازنگری در معماری امنیت، فرآیندهای عملیاتی، برنامههای تداوم کسبوکار و سرمایهگذاری در زیرساخت تبدیل شود.
مدیریت ریسک، مهمتر از مدیریت بحران
بحران زمانی آغاز نمیشود که سامانه از دسترس خارج میشود، بحران از زمانی آغاز میشود که سازمان برای چنین روزی برنامه نداشته باشد.
مدیریت ریسک در بانکداری مدرن، تنها به پیشگیری از حادثه محدود نیست، سناریونویسی، تحلیل تهدیدها، ارزیابی ریسک، مانورهای دورهای، ایجاد مسیرهای جایگزین، تمرین بازیابی، آموزش نیروهای عملیاتی و بازنگری مستمر در معماری امنیتی، بخشی از چرخه دائمی مدیریت ریسک محسوب میشوند.
رخداد اخیر نیز میتواند به عنوان فرصتی برای تقویت همین چرخه مورد استفاده قرار گیرد، چرخهای که هدف آن کاهش احتمال تکرار و افزایش سرعت بازیابی است.
اعتماد عمومی، سرمایهای که باید حفظ شود
بزرگترین دارایی نظام بانکی، ساختمانها یا تجهیزات آن نیست، اعتماد مردم است.
در فضای امروز، انتشار یک شایعه در شبکههای اجتماعی میتواند در چند دقیقه بیش از خود حادثه به اعتبار یک بانک آسیب وارد کند ،به همین دلیل، اطلاعرسانی دقیق، شفاف، مستمر و مبتنی بر واقعیت، بخشی جداییناپذیر از مدیریت بحران است.
کاربران انتظار ندارند هیچگاه اختلالی رخ ندهد، اما انتظار دارند در صورت وقوع حادثه، اطلاعات صحیح، زمان تقریبی بازیابی، اقدامات انجامشده و وضعیت خدمات را بهصورت شفاف دریافت کنند.
بازسازی اعتماد، صرفا با بازگشت سامانهها محقق نمیشود، بلکه نیازمند پاسخگویی، شفافیت و ارائه تصویری روشن از اقدامات اصلاحی آینده است.
پرهیز از سیاسیسازی رخدادهای فنی
یکی از آسیبهای جدی در رخدادهای اخیر، تلاش برخی جریانها برای نسبت دادن فوری حادثه به موضوعات سیاسی یا ارائه تحلیلهای بدون پشتوانه فنی بود.
اختلال در یک سامانه بانکی، میتواند دلایل متعددی داشته باشد، از حملات پیچیده سایبری گرفته تا اشکالات نرمافزاری، خطاهای عملیاتی، مشکلات زیرساختی یا ترکیبی از چند عامل. تعیین علت نهایی، نیازمند بررسیهای تخصصی است و نباید پیش از انتشار گزارشهای رسمی، نتیجهگیری قطعی انجام داد.
سیاسیسازی مسائل فنی، نهتنها کمکی به حل مسئله نمیکند، بلکه فضای تصمیمگیری کارشناسی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و اعتماد عمومی را کاهش میدهد.
مسیر آینده
رخداد اخیر را نباید صرفا یک اختلال مقطعی تلقی کرد، بلکه باید آن را هشداری برای سرمایهگذاری بیشتر در امنیت سایبری و تابآوری زیرساختهای حیاتی کشور دانست.
نوسازی تجهیزات، توسعه مراکز داده پشتیبان، افزایش تنوع زیرساخت، سرمایهگذاری در فناوریهای بومی، آموزش نیروهای متخصص، اجرای مانورهای منظم، ارتقای سامانههای پایش و پاسخ به رخداد، تقویت همکاری میان بانک مرکزی، بانکها و شرکتهای زیرساختی، و کاهش اثر تحریمها بر زنجیره تأمین فناوری، از مهمترین اقداماتی است که میتواند امنیت و پایداری شبکه بانکی کشور را در سالهای آینده تضمین کند.
در نهایت، آنچه از این رخداد باقی خواهد ماند، نه صرفا چند ساعت اختلال، بلکه میزان آمادگی نظام بانکی برای یادگیری از این تجربه، اصلاح فرآیندها، تقویت تابآوری و حفظ اعتماد میلیونها مشتری خواهد بود. هر بحران، اگر با نگاه کارشناسی مدیریت شود، میتواند به نقطه آغاز تحول و ارتقای زیرساختهای حیاتی کشور تبدیل شود.
