حکمرانی هوش مصنوعی در ایران

پیمان قاسم زاده، محقق حوزه فراگیری مالی / کافی است واژه «هوش مصنوعی» را در رسانه‌های داخلی جست‌وجو کنید تا با سرخط خبر‌های زیر مواجه شوید؛

• تصویب طرح ملی هوش مصنوعی در مجلس.
• افتتاح سازمان ملی هوش مصنوعی.
• تشکیل ستاد ملی هوش مصنوعی برای جبران عقب‌ماندگی‌ها در کشور.
• ابهام در بودجه سازمان ملی هوش مصنوعی.
• ساختمان سازمان ملی هوش مصنوعی به اجاره می‌رسد!

با پیشرفت فناوری هوش مصنوعی و عیان شدن چالش‌های اساسی که همراه با این پیشرفت‌ها می‌آید، دولت‌ها در سراسر جهان به فکر حکمرانی و تدوین قوانینی افتادند تا ضمن بهره‌مندی هر چه بیشتر از این فناوری، ضرر و زیان‌هایش را کاهش دهند. ایران نیز از این قائده مستثنی نیست و در این سال‌ها اقداماتی انجام داده است. اما پرسش اساسی قبل از هر اقدام این است که اقدام درست چیست؟ و آیا اصلا لازم است اقداماتی صورت گیرد؟

حکمرانی هوش مصنوعی در سایه بحران انرژی

در سال گذشته (2025) قراردادی 300 میلیارد دلاری میان اوپن‌ای‌آی (Open AI) و اوراکل (Oracle) منعقد شد که طبق مفاد این قرارداد، اوپن‌ای‌آی سرورهای مربوط به یادگیری هوش مصنوعی خود را به سامانه ابری اوراکل انتقال دهد. این قرارداد که به مدت 5 سال منعقد شده است، از سال 2027 شروع می‌شود و تخمین زده می‌شود که اوراکل به 4.5 گیگاوات انرژی الکتریسیته نیاز دارد تا بتواند به مفاد این قرارداد متعهد بماند.

در همین زمان بود که مجله اکونومیست نیز در ستون شومپیتر هفته‌نامه 30 آگوست خود، مقاله‌ای درباره چالش‌های کمبود برق در ایالات متحده آمریکا به علت مصرف بالای مراکز داده منتشر کرد. طبق این مقاله، تخمین زده می‌شود که در سال 2026 تقاضای برق در آمریکا در حوزه هوش مصنوعی، 25 گیگاوات افزایش پیدا می‌کند و حتی مجموعه‌هایی نظیر آلفابت و متا به فکر تأسیس مراکز تولید انرژی برق خود افتادند.

تمامی این اتفاقات در حالی رخ داد که ایران در همان سال (1404) طبق گزارش‌های متعدد با 32 گیگاوات کسری انرژی مواجه بود. بدیهی است، اولین پرسشی که در این وضعیت مطرح می‌شود، این است که آیا لازم است حاکمیت و دولت اقدامی برای حمایت از توسعه هوش مصنوعی انجام دهند، یا بهتر است فعلا تمرکز خود را برای رفع بحران‌های انرژی بگذارند و هوش مصنوعی را به حال خود رها کنند؟

در حالی که پاسخ عامیانه به این پرسش، «بودنش بهتر از نبودنش» است، اما برخی از صاحب‌نظران، هوش مصنوعی را در این وضعیت به سیبی تشبیه می‌کنند که فرد یا سازمانی در زمانی، گازی از آن زده و سپس رها کرده است. این سیب پس از مدتی دچار گندیدگی، کرم و بوی تعفن می‌شود، به طوری که کسی دیگر حاضر به نزدیک شدن به آن نیست، در حالی که اگر از همان ابتدا آن سیب دست نخورده باقی می‌ماند، امکان بهره‌مندی کامل از آن در آینده توسط دیگر افراد و سازمان‌ها بود.

سازمان جدید، وظایف قدیم

با افتتاح سازمان ملی هوش مصنوعی، پرسش‌ها و شائبه‌هایی درباره وظایف این سازمان شکل گرفت. در حالی که برخی معتقد بودند که وظایف و مأموریت‌های این سازمان، بدیل و متناسب با نیازهای روز هستند، برخی دیگر معتقد بودند که این سازمان در حال موازی‌کاری و انجام وظایفی است که از قبل به سایر نهادها و سازمان‌ها محول شده است.‌‍

در طول این سالیان، نهادها و سازمان‌های زیادی در ایران، از سطح یک وزارتخانه تا تشکلی صنفی کوچک شکل گرفته است که هر کدام وظیفه‌ای مشخص اما کلی دارند. توقع می‌رود که این نهاد و سازمان‌ها اهداف، وظایف و راهبردهایشان را در طول زمان با اقتضاهای زمانه منطبق کنند.

به عنوان مثال، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری که متولی اصلی تولید و نشر علم و دانش در کشور از طریق دانشگاه‌ها و مؤسسات پژوهشی و آموزشی است، می‌بایست اهداف و پروژه‌های خودش را با توجه به نیازها و چالش‌های روز ایران، روندهای فناوری، محدودیت‌های موجود و… منطبق کند.

حال با ظهور فناوری جدیدی نظیر هوش مصنوعی، آیا لازم است تا مجدد سازمان یا نهادی جدید تأسیس شود، یا اینکه سازمان و نهادهای موجود، خود را به‌روز و تطبیق دهند؟ آیا تأسس نهادی جدید منجر به موازی‌سازی و عدم هماهنگی نمی‌شود؟ در صورتی که برای هوش مصنوعی، استثنا قائل شده‌اید، در چه مواقعی مجدد این استثنا را قائل می‌شوید؟ اگر به ازای هر مسئله نظیر هوش مصنوعی، بحران آبی و… نهاد و سازمانی جدید تشکیل شود، آن موقع فلسفه وجودی سازمان‌ها و نهادهای اولیه دیگر چیست؟

کارشناسان زیادی تلاش کردند تا به این پرسش‌ها پاسخ دهند. این کشمکش‌ها و مسائلی نظیر ابهامات بودجه اختصاص یافته، منجر شد تا برخی کارشناسان راه‌حل را در شورا و کارگروه‌هایی بدانند که تنها وظیفه هماهنگی میان این نهادها را دارد. هرچند که بسیاری هنوز به پرسش قبل، یعنی «آیا اصلا اقدامی لازم است، صورت گیرد؟» فکر می‌کنند.

نهادها و سازمان‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی در ایران

در ادامه لیستی از انواع نهادها و سازمان‌ها ارائه می‌شود که در داخل کشور در حوزه هوش مصنوعی فعالیت می‌کنند.

منظور از فعالیت مستقیم و غیرمستقیم در این گزارش به این معنا است که آیا نهاد مذکور به طور خاص در حوزه هوش مصنوعی فعالیت می‌کند (به عنوان مثال، سازمان ملی هوش مصنوعی) یا تنها به مواردی می‌پردازد که به طور خاص به حوزه فعالیتش مرتبط می‌شود (به عنوان مثال، رصد تهدیدهای از جانب هوش مصنوعی توسط شورای امنیت ملی)

وضعیت فعال یا غیرفعال بودن این نهادها، مربوط به نگارش این یادداشت است و ممکن است در آینده تغییر یابد.

حکمرانی هوش مصنوعی در سایر کشورها

برای تصمیم‌گیری بهتر، بررسی این که سایر کشورها چه راهبردی را اتخاذ کردند، می‌تواند مفید باشد. در حال حاضر 4 رویکرد کلی در جهان مورد استفاده است؛

• نهاد متمرکز و مقدر: در این مدل، نهاد یا سازمانی مستقل و مقتدر تأسیس می‌شود که وظایف مختلف اعم از قانون‌گذاری، هماهنگی و… را به عهده می‌گیرد. به عنوان مثال، در کشور عربستان سازمان داده و هوش مصنوعی (SDAIA) با همین هدف تأسیس شد.
• شورای هماهنگی: در این مدل، کارگروه یا شوراهایی جهت هماهنگی‌های لازم میان وزارتخانه‌ها و نهادهای مربوطه برای همسوسازی سیاست‌های ایجاد می‌شود. این شوراها معمولاً در سطح کلان و میان نهادهایی نظیر وزارتخانه، مجلس و… صورت می‌گیرد. به عنوان مثال، در آلمان شورای مشترک میان 3 وزارتخانه‌ اقتصاد، کار و آموزش جهت هماهنگی و حفظ رقابت‌پذیری صنعت آلمان ایجاد شده است.
• شوراهای مشورتی خبرگان: در این مدل، شوراها در سطح خردتری فعالیت می‌کنند و به دنبال تجمیع نظر خبرگان مختلف از دانشگاه‌ها و صنعت جهت ارائه مشاوره هستند. این شوراها معمولاً دارای قدرت عملی نیستند. به عنوان مثال، در بریتانیا مرکز اخلاق و نوآوری داده‌ها (CDEI)جهت ارائه مشاوره به دولت تأسیس شده است.
• دفاتر تخصصی: در این مدل، یکی از نهادهای موجود نظیر وزارتخانه‌ به عنوان متولی اصلی در این حوزه انتخاب می‌شود و معمولا به این صورت است که معاونت یا واحدی جدید در این نهاد تأسیس می‌شود. به عنوان مثال، در ترکیه دفتر تحول دیجیتال ریاست جمهوری، مسئول انتشار استراتژی‌های ملی، تدوین چارچوب و مقررات، ایجاد هماهنگی و… است.

در ادامه لیستی اجمالی از فعالیت برخی کشورها ارائه می‌شود.

در این یادداشت به مسئله حکمرانی هوش مصنوعی در ایران پرداختیم، چالش‌های مختلف را مطرح کردیم و در نهایت به پرسش‌هایی اساسی رسیدیم. اما نباید فراموش کنیم که حکمرانی هوش مصنوعی یک هدف نیست، بلکه مسیری است ممتد، که در نهایت به هدف پیشرفت و اعتلای ایران منجر می‌شود. پرسش‌های مطرح شده باید بارها بررسی شوند و هر دفعه پاسخی جدید و مقتضی زمانه ارائه شود.