عملکرد ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵ به بیش از ۴۰۰ همت رسیده است؛ اما بررسی ترکیب این رقم نشان می‌دهد رشد ابزارهای اعتباری در شبکه بانکی به شکل یکسان میان روش‌های مختلف توزیع نشده است. نزدیک به سه‌چهارم این عملکرد به برات الکترونیکی اختصاص دارد و سه ابزار دیگر، یعنی اوراق گام، کارت رفاهی متصل به اوراق گام و فاکتورینگ، در مجموع حدود یک‌چهارم آن را تشکیل می‌دهند.
بررسی آمار منتشرشده از سوی بانک مرکزی در ۲۳ آبان ۱۴۰۵ نشان می‌دهد ارزش عملکرد چهار ابزار تأمین مالی زنجیره تولید طی هفت ماه ابتدایی سال به حدود ۴۰۰.۳ همت رسیده است. این رقم در مدت مشابه سال ۱۴۰۴ حدود ۳۴.۴ همت بود؛ بنابراین مجموع عملکرد ثبت‌شده در یک سال حدود ۳۶۵.۹ همت افزایش یافته و به ۱۱.۶ برابر دوره مشابه سال گذشته رسیده است.
بااین‌حال، رشد پرشتاب مجموع عملکرد، تمام تصویر را نشان نمی‌دهد. سهم بالای برات الکترونیکی، فاصله قابل‌توجه سایر ابزارها با سهمیه تعیین‌شده و اختلاف میزان استفاده از ابزارهای مختلف، از ویژگی‌های مهم این آمار است.
بخوانید: SCF ایران زیر ذره‌بین آمار تازه بانک مرکزی؛ جهش ۱۲ برابری با محوریت برات الکترونیکی
از ۴۰۰ همت عملکرد، ۲۹۷ همت به برات الکترونیکی اختصاص داشت
براساس گزارش عملکرد ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید بانک مرکزی، برات الکترونیکی با عملکرد حدود ۲۹۷.۵ همت، بیشترین سهم را در میان چهار ابزار مورد بررسی داشته است.
این رقم معادل ۷۴.۳ درصد مجموع عملکرد هفت‌ماهه است. به بیان دیگر، از هر ۱۰۰ تومان عملکرد ثبت‌شده در این چهار ابزار، بیش از ۷۴ تومان به برات الکترونیکی مربوط بوده است.
در مدت مشابه سال ۱۴۰۴، عملکرد این ابزار حدود ۱۶.۶ همت بود. مقایسه دو دوره نشان می‌دهد ارزش برات‌های الکترونیکی صادرشده حدود ۱۷.۹ برابر شده و رشد ۱۶۸۷.۷ درصدی را ثبت کرده است.
برات الکترونیکی زنجیره تولید از ابتدای سال ۱۴۰۴ عملیاتی شده و امکان انتقال کامل یا بخشی از اعتبار را میان حلقه‌های مختلف زنجیره فراهم می‌کند. براساس توضیحات بانک مرکزی، از این ابزار در تسویه معاملات حوزه‌هایی مانند فولاد، دام و طیور، خودرو، محصولات پالایشگاهی، لوازم خانگی، برق و الکترونیک و صنایع غذایی استفاده شده است.
همچنین زیرساخت استفاده از برات الکترونیکی برای تسویه معاملات اعتباری بورس کالا و بورس انرژی فراهم شده است.
ترکیب این ارقام نشان می‌دهد برات الکترونیکی و اوراق گام روی‌هم حدود ۹۴.۲ درصد عملکرد ابزارهای بررسی‌شده را در اختیار دارند. در مقابل، سهم مجموع کارت رفاهی و فاکتورینگ به کمتر از شش درصد می‌رسد.
این توزیع نشان می‌دهد گسترش استفاده از ابزارهای زنجیره‌ای، دست‌کم از نظر ارزش ثبت‌شده، بیشتر بر دو ابزار اصلی متمرکز بوده است.
بخوانید: از ۹ هزار همت تسهیلات بانکی، سهم سرمایه در گردش به ۶۵ درصد رسید
اوراق گام؛ نزدیک به ۲۰ درصد عملکرد و ۱۹ بانک فعال
اوراق گواهی اعتبار مولد یا گام، دومین ابزار بزرگ تأمین مالی زنجیره تولید در گزارش بانک مرکزی است.
براساس توضیحات این نهاد، عملکرد اوراق گام در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵ از ۷۹ همت فراتر رفته و نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۳۶۶ درصد افزایش یافته است. این رقم نزدیک به یک‌پنجم مجموع عملکرد چهار ابزار مورد بررسی را تشکیل می‌دهد.
بانک مرکزی اعلام کرده است که ۱۹ بانک در شبکه بانکی کشور در زمینه صدور اوراق گام فعال هستند.
این ابزار در بخش‌هایی مانند خودروسازی، لوازم خانگی، صنایع غذایی، دارو و درمان، بازرگانی و صنایع فلزی به کار گرفته شده است.
یکی از کاربردهای دیگر اوراق گام، استفاده از آن در فرایند تأمین و فروش ارز برای واردکنندگان دارو و تجهیزات پزشکی است. به گفته بانک مرکزی، ارزش عملکرد تأمین ارز در قبال پذیرش اوراق گام از آغاز اجرای مصوبات مربوط تا پایان مهر ۱۴۰۵ به حدود ۷.۸ همت رسیده است.
این رقم، برخلاف آمار عملکرد هفت‌ماهه اوراق گام، مربوط به دوره‌ای از آغاز اجرای مصوبات تا پایان مهر است و نباید به‌عنوان یک سرفصل مستقل به مجموع ۴۰۰ همت اضافه شود.
از ۳۴ همت تا ۴۰۰ همت؛ کدام ابزار جلو افتاد؟
دو سال را انتخاب کنید تا رتبه و طول نوارهای چهار ابزار عوض شود. مبالغ، عملکرد تجمعی هفت ماه نخست هر سال‌اند.
* ملاحظه داده‌ای: در تصویر جدول بانک مرکزی، رقم هفت‌ماهه اوراق گام برای ۱۴۰۵ برابر ۷۰٫۶۲ همت ثبت شده است. رقم ۷۹٫۶۲ همت در نمودار از تطبیق جمع کل و رشد اعلام‌شده بازسازی شده و هنوز رقم تأییدشده رسمی نیست. با رقم درج‌شده در جدول، جمع چهار ردیف ۳۹۱٫۲۹ همت می‌شود؛ ۹ همت کمتر از جمع اعلامی ۴۰۰٫۲۹ همت.
کارت رفاهی؛ رشد سریع از مبنایی کوچک
کارت رفاهی متصل به اوراق گام از نظر درصد رشد، یکی از شاخص‌های قابل‌توجه گزارش است. عملکرد این ابزار در هفت ماه نخست ۱۴۰۵ به حدود ۱۸ همت رسیده؛ درحالی‌که در مدت مشابه سال گذشته تنها حدود ۶۵۰ میلیارد تومان ثبت شده بود.
بنابراین، ارزش عملکرد کارت رفاهی به حدود ۲۷.۸ برابر دوره مشابه رسیده و افزایش ۲۶۷۵.۴ درصدی را تجربه کرده است.
با وجود این رشد، سهم کارت رفاهی از کل عملکرد چهار ابزار تنها حدود ۴.۵ درصد است. این تفاوت نشان می‌دهد بالا بودن نرخ رشد لزوماً به معنای سهم بزرگ یک ابزار از کل بازار نیست؛ به‌ویژه زمانی که حجم اولیه آن کوچک بوده باشد.
کارت رفاهی متصل به اوراق گام با هدف ایجاد ارتباط میان خرید اعتباری خانوار و تأمین مالی زنجیره تولید طراحی شده است. بانک مرکزی این ابزار را در چارچوب روش‌های خرید اکنون، پرداخت بعداً (BNPL) معرفی می‌کند.
براساس گزارش بانک مرکزی، چهار بانک این ابزار را تجاری‌سازی کرده‌اند و ۱۰ بانک دیگر در مرحله نهایی‌سازی و آزمون‌های فنی قرار دارند.
نکته مهم آن است که در جدول منتشرشده، عملکرد هفت‌ماهه کارت رفاهی صرفاً مربوط به بانک رفاه کارگران اعلام شده است. ازاین‌رو، نمی‌توان رقم ۱۸ همت را بدون بررسی دامنه پوشش داده‌ها، عملکرد تمام بانک‌های دارای این خدمت دانست.
کدام ابزار از هدف هفت‌ماهه جلو زد؟
چهار ابزار، چهار سهمیه متفاوت؛ در این مقایسه می‌توان «درصد تحقق هدف متناسب با زمان» و «سهمیه سالانه» را جداگانه مشاهده کرد.
در این نما، طول هر نوار نسبت به هدف متناسب با هفت ماه نمایش داده شده است. مقدار بالاتر از ۱۰۰٪ در نوار تا مرز کامل نمایش داده می‌شود و مازاد آن کنار عدد مشخص است. درصد اوراق گام مبنای متفاوتی دارد.در این نما، نوارها صرفاً اندازه سهمیه ابلاغی کل سال را نشان می‌دهند. مقیاس طول نوارها براساس بزرگ‌ترین سهمیه، یعنی ۴۵۰ همت است؛ درصدهای تحقق در این نما مبنای اندازه نوار نیستند.
فاکتورینگ؛ کمترین سهم در میان چهار ابزار
فاکتورینگ یا پذیرش مطالبات قراردادی با عملکرد حدود ۵.۲ همت، کمترین سهم را در تأمین مالی زنجیره تولید داشته است. این رقم تنها ۱.۳ درصد از مجموع عملکرد ابزارهای مورد بررسی را تشکیل می‌دهد.
براساس توضیحات بانک مرکزی، پذیرش مطالبات قراردادی در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۵ در بانک‌های ملت، رفاه کارگران، صنعت و معدن و توسعه تعاون انجام شده است.
فاکتورینگ به تأمین‌کنندگان و پیمانکاران امکان می‌دهد مطالبات قراردادی خود از کارفرمایان را براساس ضوابط مشخص به نهادهای مالی واگذار کنند و از این طریق، منابع موردنیاز فعالیت اقتصادی خود را تأمین کنند.
بانک مرکزی توسعه این ابزار را به تکمیل زیرساخت‌های فنی و اطلاعاتی، ارتباط برخط سامانه‌های وزارت امور اقتصادی و دارایی با شبکه بانکی و بهبود فرایندهای پذیرش مطالبات وابسته دانسته است.
در جدول بانک مرکزی، عملکرد فاکتورینگ در دوره مشابه سال ۱۴۰۴ صفر ثبت شده است؛ بنابراین محاسبه نرخ رشد درصدی برای آن بر پایه این دو رقم امکان‌پذیر نیست.
عملکرد ابزارها چقدر با سهمیه سالانه فاصله دارد؟
بانک مرکزی برای چهار ابزار تأمین مالی زنجیره تولید در سال ۱۴۰۵ مجموعاً ۸۷۰ همت سهمیه تعیین کرده است. از این میزان، ۴۵۰ همت به برات الکترونیکی، ۲۲۰ همت به اوراق گام، ۱۳۰ همت به کارت رفاهی و ۷۰ همت به فاکتورینگ اختصاص دارد.
با سپری‌شدن هفت ماه از سال، عملکرد ۴۰۰.۳ همتی معادل ۴۶ درصد سهمیه کل سالانه است. بااین‌حال، بانک مرکزی شاخص دیگری را با عنوان «درصد تحقق متناسب با مدت سپری‌شده» گزارش می‌کند که در آن سهمیه سالانه متناسب با هفت ماه تعدیل می‌شود. براساس این شاخص، مجموع عملکرد ابزارها به ۷۸.۹ درصد هدف متناسب با زمان رسیده است.
برات الکترونیکی تنها ابزاری است که در جدول بانک مرکزی عملکرد آن از هدف متناسب با هفت ماه فراتر رفته است. در مقابل، درصد تحقق متناسب با زمان برای کارت رفاهی و فاکتورینگ به‌ترتیب کمتر از یک‌چهارم و نزدیک به یک‌هشتم ثبت شده است.
این اختلاف نشان می‌دهد توسعه ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید از نظر دستیابی به اهداف تعیین‌شده نیز یکدست نبوده است.
مهرماه به‌تنهایی نزدیک به یک‌چهارم عملکرد هفت‌ماهه را تشکیل داد
جزئیات ماهانه جدول بانک مرکزی نشان می‌دهد عملکرد چهار ابزار تأمین مالی زنجیره تولید در مهر ۱۴۰۵ به ۹۷.۱ همت رسیده است. این رقم در مهر سال قبل حدود ۹ همت بود و رشد ۹۸۰.۲ درصدی را نشان می‌دهد.
مهر ۱۴۰۵ به‌تنهایی حدود ۲۴.۳ درصد کل عملکرد ثبت‌شده طی هفت ماه نخست سال را به خود اختصاص داده است.
بر این اساس، عملکرد تجمیعی شش ماه نخست سال حدود ۳۰۳.۲ همت بوده و با اضافه‌شدن عملکرد مهر، به ۴۰۰.۳ همت رسیده است.
تمرکز نزدیک به یک‌چهارم عملکرد هفت‌ماهه در ماه مهر، سهم بالای این ماه را در آمار تجمعی نشان می‌دهد؛ بااین‌حال، برای ارزیابی پایداری این روند و تشخیص تغییرات فصلی، به داده‌های ماهانه بیشتری نیاز است.
رشد ابزارهای اعتباری چه چیزی را نشان می‌دهد؟
تأمین مالی زنجیره تولید در مقایسه با تسهیلات نقدی متعارف، بر گردش اعتبار در معاملات و تعهدات میان حلقه‌های اقتصادی تکیه دارد.
بانک مرکزی توسعه ابزارهایی مانند برات الکترونیکی، اوراق گام و فاکتورینگ را راهی برای کاهش وابستگی بنگاه‌ها به دریافت مستقیم تسهیلات نقدی و بهبود تخصیص منابع معرفی کرده است.
بااین‌حال، رقم ۴۰۰.۳ همت نشان‌دهنده ارزش عملکرد ثبت‌شده چهار ابزار اعتباری است و لزوماً معادل تزریق همین میزان منابع نقدی جدید به بنگاه‌ها یا افزایش تولید نیست.
از سوی دیگر، داده‌های منتشرشده اطلاعات کافی درباره تعداد بنگاه‌های استفاده‌کننده، دفعات انتقال اعتبار در زنجیره، میزان وصول تعهدات یا اثر ابزارها بر هزینه تأمین مالی ارائه نمی‌کنند.
بررسی آمار هفت‌ماهه نشان می‌دهد توسعه ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید از نظر حجم ثبت‌شده شتاب گرفته، اما این رشد عمدتاً در برات الکترونیکی متمرکز بوده است. در مقابل، فاکتورینگ و کارت رفاهی همچنان سهم محدودی از مجموع عملکرد دارند.
پرسش مهم برای ارزیابی ادامه این مسیر آن است که افزایش ارزش ابزارهای اعتباری تا چه اندازه با گسترش تعداد استفاده‌کنندگان، تسهیل گردش مطالبات و کاهش هزینه واقعی تأمین مالی بنگاه‌ها همراه شده است؛ موضوعی که برای پاسخ به آن، داده‌های تفصیلی بیشتری از عملکرد شبکه بانکی لازم است.
