محمدامین مودی، مدیر تیم اقتصادی شرکت مشاوره بانا / از هر ۱۰۰ تومان هزینه‌کرد در بازار خرده‌فروشی ایران، نزدیک به ۹۰ تومان سهم خانوارهاست. بر اساس برآوردهای سال ۱۴۰۳، خانوارهای ایرانی با ۱٬۶۶۳٫۵ هزار میلیارد تومان هزینه‌کرد، بزرگ‌ترین سهم را از بازار ۱٬۸۵۷٫۷ هزار میلیارد تومانی خرده‌فروشی در اختیار دارند. این وابستگی گسترده، قدرت خرید و رفتار مصرفی خانوارها را به یکی از عوامل تعیین‌کننده تحولات بازار تبدیل کرده است؛ بااین‌حال، افزایش مخارج شرکت‌ها و گسترش بازار سازمانی نشان می‌دهد که فرصت‌های رشد خرده‌فروشی تنها به مصرف خانوار محدود نمی‌شود.
بازار خرده‌فروشی ایران در سال ۱۴۰۳ حجمی نزدیک به ۱۸۵۸ همت (هزار میلیارد تومان) را نشان می‌دهد. رقمی که در نگاه اول خیره‌کننده به نظر می‌رسد، اما وقتی لایه‌های زیرین آن را ورق می‌زنیم، با یک واقعیت روشن روبه‌رو می‌شویم: همه اجزای این بازار از یک جنس نیست. بر اساس گزارش جامع تجارت الکترونیک ایران که با همکاری انجمن تجارت الکترونیک تهران و شرکت مشاوره بانا تهیه شده است، بخش عمده این هزینه‌کرد مستقیماً از سوی خانوارها انجام می‌شود و شرکت‌ها، اصناف، دولت و تعاونی‌ها سهم کوچک‌تری از اندازه بازار خرده‌فروشی را در اختیار دارند؛ بنابراین می‌توان گفت که تصویر بازار خرده‌فروشی ایران ترکیبی از یک بازیگر بسیار بزرگ، یعنی خانوار، و چند بازار کوچک‌تر اما رو به رشد، یا همان بازار سازمانی، است. همین ترکیب باعث می‌شود یک استراتژی واحد توسعه کسب‌وکار برای همه پلتفرم‌های خرده‌فروشی مناسب نباشد. برای برخی، مسئله اصلی گرفتن سهم بیشتری از سبد مصرف خانوار است؛ برای برخی دیگر، فرصت اصلی می‌تواند در بازاری باشد که در آمار کل بازار کوچک‌تر به نظر می‌رسد، اما با سرعت بیشتری در حال گسترش است.
بخوانید: گزارش تعاملی «تجارت الکترونیک ایران» منتشر شد
آمارهای ارائه شده در گزارش تجارت الکترونیک خرده‌فروشی ۱۴۰۳ روایت روشنی دارند؛ در سال ۱۴۰۳ خانوارهای ایرانی با ۱۶۶۳.۵ همت هزینه‌کرد، حدود ۹۰ درصد از کل بازار خرده‌فروشی را قبضه کردند. در سوی مقابل، شرکت‌ها با ۱۲۴ همت، اصناف با ۴۴.۲ همت، دولت با ۱۷ همت و تعاونی‌ها با حدود ۹ همت در رتبه‌های بعدی ایستاده‌اند. به زبان ساده، از هر ۱۰۰ تومانی که در این بازار خرج می‌شود، حدود ۹۰ تومان مستقیماً از جیب مصرف‌کننده نهایی بیرون می‌آید. این یعنی نبض اصلی خرده‌فروشی کشور همچنان در دست خانوارهاست و هرگونه نوسان در قدرت خرید یا رفتار مصرفی آنها، بلافاصله چشم‌انداز فروش کسبوکارها را تغییر می‌دهد.
بخوانید: گزارش تجارت الکترونیکی ایران در سال ۱۴۰۴
به همین دلیل، هر عاملی که قدرت خرید یا الگوی مصرف خانوار را تغییر دهد، می‌تواند مستقیماً به این بازار منتقل شود. کاهش قدرت خرید در نتیجه تورم، تحریم‌ها و افت درآمد حقیقی می‌تواند خانوار را به سمت کاهش خرید، تعویق خریدهای غیرضروری یا جایگزین کردن کالاهای ارزان‌تر سوق دهد؛ بنابراین تغییرات بازار خرده‌فروشی را نمی‌توان صرفاً از سمت عرضه یا تعداد فروشگاه‌ها توضیح داد؛ هر تغییری در درآمد حقیقی، سیاست‌های حمایتی، محدودیت‌های تجاری و قیمت کالاهای مصرفی می‌تواند اندازه و ترکیب تقاضای خانوار و در نهایت مسیر رشد کل بازار خرده‌فروشی را تغییر دهد.
میزان کل خرده‌فروشی به تفکیک بخش‌های اصلی
سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ | واحد: هزار میلیارد تومان (همت)
| بخش / سال | ۱۳۹۷ | ۱۳۹۸ | ۱۳۹۹ | ۱۴۰۰ | ۱۴۰۱ | ۱۴۰۲ | ۱۴۰۳ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| خانوار | ۱۲۳٫۸ | ۲۱۴٫۳ | ۳۸۸٫۶ | ۶۰۹٫۰ | ۸۳۹٫۷ | ۱۲۷۶٫۲ | ۱۶۶۳٫۵ |
| تعاونی‌ها | ۹٫۲ | ۹٫۳ | ۱۱٫۵ | ۱۲٫۷ | ۱۴٫۳ | ۸٫۹ | ۹٫۰ |
| اصناف | ۳٫۸ | ۹٫۳ | ۱۳٫۷ | ۲۳٫۳ | ۲۸٫۱ | ۳۸ | ۴۴٫۲ |
| شرکت‌ها | ۶٫۹ | ۱۲٫۴ | ۱۹٫۹ | ۳۸٫۹ | ۵۰٫۳ | ۷۵٫۹ | ۱۲۴٫۰ |
| دولت | ۰٫۸ | ۲٫۱ | ۴٫۹ | ۵٫۵ | ۹٫۷ | ۱۲٫۹ | ۱۷٫۰ |
| مجموع | ۱۴۴٫۵ | ۲۴۷٫۴ | ۴۳۸٫۶ | ۶۸۹٫۴ | ۹۴۲٫۱ | ۱۴۱۱٫۹ | ۱۸۵۷٫۷ |
با این حال، کوچک‌تر بودن دیگر بازارها به معنای بی‌اهمیت بودن آنها نیست. مخارج شرکت‌ها در فاصله سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ از ۶٫۹ همت به ۱۲۴ همت رسیده است. این افزایش نشان می‌دهد در کنار بازار بزرگ مصرف‌کننده، یک بازار سازمانی قابل توجه نیز در حال شکل‌گیری است. برای کسب‌وکارهایی که بازار هدفشان سازمان‌هاست، این بخش اهمیت حیاتی دارد، هرچند در مقایسه با غولِ بازار خانوار کوچک به نظر برسد.
رشد کل بازار در نگاه اول بسیار بالا به نظر می‌رسد. مجموع مخارج خرده‌فروشی از ۱۴۴٫۵ همت در سال ۱۳۹۷ به ۱۸۵۷٫۷ همت در سال ۱۴۰۳ رسیده است. اما این افزایش را نباید الزاماً به معنای بزرگ‌تر شدن بازار دانست. بخش مهمی از این رشد، ناشی از افزایش سطح عمومی قیمت‌هاست. بنابراین برای فهم اینکه آیا واقعاً مقدار کالا و خدمات بیشتری خریداری شده یا صرفاً همان کالاها با قیمت بالاتری خریداری شده‌اند، باید اثر تورم از این رشد جدا شود.
مخارج کل خرده‌فروشی به تفکیک بخش‌ها
سال‌های ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ | واحد: هزار میلیارد تومان (همت)
با وجود این، آنچه در طول این سال‌ها کمتر تغییر کرده، جایگاه خانوارها در ساختار بازار است. حتی با افزایش سهم و اندازه خریدهای شرکت‌ها و سایر بخش‌ها، خانوارها همچنان فاصله زیادی با سایر گروه‌ها دارند. این موضوع یک پیام روشن برای کسب‌وکارهای خرده‌فروشی دارد: در بازاری با چنین ساختاری، شناخت مصرف‌کننده، قدرت خرید او و تغییرات رفتار مصرفی همچنان مهم‌ترین متغیر برای تصمیم‌گیری درباره بازار است. در عین حال، رشد سریع‌تر برخی بخش‌های غیرخانواری نشان می‌دهد که تمام فرصت‌های بازار در سبد مصرف خانوار خلاصه نمی‌شود. برای برخی کسبوکارها، بازار سازمانی می‌تواند یک مسیر متفاوت برای رشد است؛ بازاری که شاید از نظر اندازه با بازار خانوار قابل مقایسه نباشد، اما مشتریان بزرگ‌تر، سفارش‌های متمرکزتر و در برخی موارد جریان تقاضای قابل پیش‌بینی‌تری ایجاد می‌کند.
