مرکز توسعه تجارت الکترونیکی گزارش سالانه تجارت الکترونیکی ایران در سال ۱۴۰۴ را منتشر کرده است؛ گزارشی ۱۱۲ صفحه‌ای که علاوه بر اندازه بازار، وضعیت زیرساخت، پرداخت، اینماد، تأمین مالی، لجستیک، رفتار کسبوکارها و چالش‌های این حوزه را بررسی می‌کند. بر اساس جمع‌بندی اصلی گزارش، ارزش کل معاملات تجارت الکترونیکی در سال ۱۴۰۴ به ۸۲۰۴ هزار میلیارد تومان و تعداد معاملات به حدود ۵.۳ میلیارد تراکنش رسیده است. متوسط مبلغ هر معامله نیز یک میلیون و ۵۵۰ هزار تومان اعلام شده است. در بخش «سال ۱۴۰۴ در یک نگاه»، رشد ارزش معاملات ۴۹ درصد، رشد تعداد معاملات ۱۲ درصد و رشد متوسط مبلغ هر خرید ۳۳ درصد اعلام شده است.
با این حال، افزایش ۴۹ درصدی ارزش معاملات را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه رشد واقعی بازار دانست. خود گزارش نرخ تورم سال ۱۴۰۴ را ۴۸.۳ درصد در نظر گرفته و نتیجه گرفته که ارزش معاملات در مجموع تقریباً همپای تورم حرکت کرده است. در مقابل، عملکرد ماه‌های عادی نشان می‌دهد در نبود دوره‌های بحرانی، ظرفیت رشد بازار بالاتر بوده است.
سال ۱۴۰۴ در یک نگاه
| بخش | شاخص | مقدار در سال ۱۴۰۴ | تغییر و جزئیات |
|---|---|---|---|
| زیرساخت | ضریب نفوذ اینترنت | ۱۵۶.۸ درصد | رشد ۲۲.۸ درصدی نسبت به سال قبل |
| زیرساخت | ضریب نفوذ تلفن همراه | ۱۹۵ درصد | رشد ۵ درصدی نسبت به سال قبل |
| زیرساخت | گواهی‌های امضای الکترونیکی صادرشده | ۱۰.۸ میلیون گواهی |
رشد ۶۱ درصدی
سهم بخش خصوصی ۶۹ درصد و بخش عمومی ۳۱ درصد |
| عملکرد تجارت الکترونیکی | ارزش کل معاملات | ۸٬۲۰۴ هزار میلیارد تومان | رشد ۴۹ درصدی نسبت به سال قبل |
| عملکرد تجارت الکترونیکی | میانگین مبلغ هر خرید | ۱٬۵۵۰٬۰۰۰ تومان | رشد ۳۳ درصدی نسبت به سال قبل |
| عملکرد تجارت الکترونیکی | تعداد کل معاملات | ۵.۳ میلیارد تراکنش | رشد ۱۲ درصدی نسبت به سال قبل |
سه دوره بحرانی سرعت تجارت الکترونیکی را گرفت
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش، بررسی اثر وقایع سال ۱۴۰۴ بر خرید اینترنتی است. در خرداد و تیر و هم‌زمان با جنگ ۱۲روزه، رشد تعداد تراکنش‌ها به‌ترتیب به ۷ و ۴ درصد کاهش یافت. در دی‌ماه نیز رشد تعداد تراکنش‌ها محدود شد و در اسفند هر دو شاخص وارد محدوده منفی شدند؛ تعداد تراکنش‌ها ۶ درصد و ارزش آنها ۸ درصد نسبت به اسفند سال قبل کاهش یافت.
افت اسفند از این جهت اهمیت بیشتری دارد که این ماه معمولاً یکی از دوره‌های اصلی کمپین‌های فروش پایان سال است. ارزش خریدهای اینترنتی در اسفند از ۴۹۳ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۳ به ۴۵۱ هزار میلیارد تومان در سال ۱۴۰۴ رسید. گزارش این کاهش را مستقیماً به شرایط جنگی و اختلال زیرساخت ارتباطی نسبت می‌دهد.
مرکز توسعه تجارت الکترونیکی برآورد کرده که اگر سه بازه بحرانی سال حذف می‌شدند، متوسط رشد ارزش معاملات در ماه‌های عادی به بیش از ۶۰ درصد و رشد تعداد معاملات به بیش از ۱۵ درصد می‌رسید و رشد ارزش معاملات در کل سال می‌توانست از ۷۰ درصد عبور کند. این عدد البته یک برآورد خلاف‌واقع گزارش است و نباید با رشد محقق‌شده بازار اشتباه گرفته شود.
رشد تجارت الکترونیکی زیر سایه سه دوره بحرانی
بازار در ماه‌های عادی رشد بالاتری داشت، اما جنگ، ناآرامی و اختلال اینترنت مسیر معاملات را تغییر داد.
سه نقطه فشار بر بازار
رشد ارزش: ۴۷٪
ارزش معاملات: ۸٪−
۵۷۳۴ همت از معاملات از درگاه اینترنتی انجام شد
از مجموع ۸۲۰۴ همت ارزش برآوردشده تجارت الکترونیکی، ۵۷۳۴ همت مربوط به تراکنش‌های خرید از طریق درگاه‌های پرداخت اینترنتی و ۲۴۷۰ همت مربوط به پرداخت در محل و سایر شیوه‌های پرداخت بوده است.
در اینجا یک نکته روش‌شناختی مهم وجود دارد: رقم مربوط به درگاه‌های پرداخت اینترنتی از داده‌های بانک مرکزی به دست آمده، اما برای پرداخت در محل، کارت‌به‌کارت، واریز به حساب و روش‌های مشابه داده مستقیم وجود نداشته و مرکز تتا این بخش را بر اساس نمونه‌گیری و تخمین سهم این روش‌ها برآورد کرده است. بنابراین کل عدد ۸۲۰۴ همت صرفاً حاصل جمع تراکنش‌های ثبت‌شده در شبکه پرداخت نیست. طبق همین گزارش، سهم ارزش تجارت الکترونیکی از مجموع ارزش معاملات شبکه شاپرک نیز در سال ۱۴۰۴ به ۳۳ درصد رسیده است.
ارزش معاملات تجارت الکترونیکی به ۸۲۰۴ همت رسید
ترکیب روش‌های پرداخت و روند رشد ارزش معاملات از سال ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴
روند ارزش معاملات تجارت الکترونیکی
ارقام بر حسب هزار میلیارد تومان
خرید اینترنتی سریع‌تر از خرید با کارت‌خوان رشد کرد
داده‌های شاپرک نشان می‌دهد تعداد کل تراکنش‌های خرید در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۶ درصد افزایش یافته است. رشد تعداد خریدهای انجام‌شده با پایانه فروشگاهی فقط ۲ درصد بوده، در حالی که تعداد تراکنش‌های خرید از طریق درگاه اینترنتی ۱۲ درصد افزایش یافته است.
این اختلاف نشان می‌دهد در سطح تعداد تراکنش‌ها، خرید اینترنتی سریع‌تر از خرید مبتنی بر کارت‌خوان رشد کرده است؛ هرچند شوک‌های ارتباطی و سیاسی همچنان می‌توانند این روند را در مدت کوتاهی معکوس کنند.
رشد خرید اینترنتی شش برابر پایانه‌های فروش بود
مقایسه سهم تعدادی تراکنش‌های خرید اینترنتی و پایانه‌های فروش در شبکه شاپرک
تأمین مالی پاشنه آشیل کسب‌وکارهای آنلاین
نتایج پرسشنامه گزارش نشان می‌دهد ۹۴ درصد کسب‌وکارهای مورد بررسی از سرمایه شخصی استفاده می‌کنند. سهم سرمایه‌گذاری شتاب‌دهنده‌ها و سایر سرمایه‌گذاران خصوصی فقط ۲.۳ درصد، تأمین مالی جمعی ۲ درصد و سرمایه‌گذاری دولتی ۱.۷ درصد بوده است.
مرکز تتا این وضعیت را نشانه خوداتکایی کسبوکارها توصیف کرده، اما از زاویه تأمین مالی می‌توان این آمار را نشانه محدودبودن دسترسی تجارت الکترونیکی به سرمایه بیرونی نیز دانست؛ برداشتی که با نتایج بخش چالش‌های کسبوکارها همخوان است.
طبق پرسشنامه، «بازار و فروش» با سهم ۲۷ درصدی بزرگ‌ترین چالش کسب‌وکارهای این حوزه است و «تأمین مالی» با ۲۵.۵ درصد و «مشکلات زیرساختی» با ۲۱.۶ درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در مجموع، این سه حوزه بیش از ۷۴ درصد از چالش‌های گزارش‌شده را تشکیل می‌دهند.
۹۴ درصد کسبوکارها با سرمایه شخصی تأمین مالی می‌شوند
ترکیب روش‌های تأمین سرمایه در کسب‌وکارهای تجارت الکترونیکی
سهم روش‌های تأمین سرمایه
شبکه‌های اجتماعی مهم‌ترین کانال مکمل فروش هستند
فقط ۱۷ درصد کسب‌وکارهای پاسخ‌دهنده اعلام کرده‌اند صرفاً از وب‌سایت برای عرضه کالا یا خدمات استفاده می‌کنند. در میان کانال‌های مکمل، شبکه‌های اجتماعی با ۷۷.۱ درصد و پیام‌رسان‌ها با ۶۲.۶ درصد بیشترین استفاده را دارند. تلفن با ۴۳.۱ درصد، پیامک با ۳۱.۸ درصد، ایمیل با ۱۸.۶ درصد و اپلیکیشن اختصاصی با ۵.۳ درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.
این ارقام یک نکته مهم دارند: ۷۷.۱ درصد به معنای جایگزین‌شدن شبکه اجتماعی با وب‌سایت نیست؛ این پرسش درباره کانال‌های مکمل در کنار وب‌سایت بوده و پاسخ‌دهندگان نیز امکان انتخاب چند گزینه داشته‌اند. بنابراین وابستگی بالای کسبوکارها به شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها بیش از هر چیز اهمیت دسترسی پایدار به این کانال‌ها را نشان می‌دهد.
شبکه‌های اجتماعی؛ پراستفاده‌ترین کانال مکمل فروش آنلاین
سهم رسانه‌های مکمل در معرفی، عرضه و تبلیغ محصول در کنار وب‌سایت
درگاه پرداخت اینترنتی روش غالب دریافت پول است
در بخش روش‌های دریافت وجه، ۶۳.۲ درصد کسبوکارها درگاه پرداخت اینترنتی را مهم‌ترین روش دریافت پول اعلام کرده‌اند. واریز بانکی شامل کارت‌به‌کارت، حواله و چک ۲۴.۱ درصد، پرداخت در محل به نماینده کسب‌وکار ۸.۶ درصد و پرداخت به مأمور پست ۴.۱ درصد سهم داشته است.
در بخش لجستیک نیز شرکت ملی پست با سهم ۳۸.۳ درصدی مهم‌ترین روش ارسال کالا بوده است. شرکت‌های پست خصوصی ۱۹.۴ درصد، شبکه توزیع خود کسب‌وکار ۱۴.۳ درصد، پیک خصوصی ۱۴.۲ درصد و باربری بین‌شهری ۱۳.۸ درصد سهم داشته‌اند.
ببینید: گزارش تجارت الکترونیک ایران (نسخه یک)
فروش اقساطی هنوز برای بیشتر کسبوکارها حاشیه‌ای است
با وجود گسترش لندتک و خدمات خرید اعتباری، داده‌های گزارش نشان می‌دهد فروش اقساطی هنوز برای بخش بزرگی از کسب‌وکارهای آنلاین سهم محدودی دارد. ۷۹.۳ درصد پاسخ‌دهندگان گفته‌اند کمتر از ۲۰ درصد فروششان از طریق همکاری با تسهیلات‌یارها و به‌صورت اقساطی انجام می‌شود. فقط ۵.۸ درصد کسبوکارها اعلام کرده‌اند بیش از ۷۰ درصد فروش آنها اقساطی است. این آمار نشان می‌دهد خدمات اعتباری اگرچه در بخشی از بازار به عنصر مهم فروش تبدیل شده‌اند، هنوز در سطح کل کسب‌وکارهای مورد بررسی به مدل غالب فروش تبدیل نشده‌اند.
فروش اقساطی هنوز سهم محدودی از فروش آنلاین دارد
سهم فروش اقساطی کسبوکارها در همکاری با تسهیلات‌یارها
سهم فروش اقساطی از کل فروش
بیش از ۴۰۲ هزار اینماد فعال؛ تهران میزبان ۴۰ درصد آنهاست
تعداد اینمادهای فعال تا پایان سال ۱۴۰۴ به ۴۰۲ هزار و ۷۴ مورد رسیده که ۳۱ درصد بیشتر از سال قبل است.
تهران با ۱۵۹ هزار و ۸۹۳ اینماد فعال، حدود ۴۰ درصد کل اینمادهای کشور را در اختیار دارد. پس از تهران، اصفهان و خراسان رضوی قرار گرفته‌اند. این تمرکز نشان می‌دهد حتی در بازاری که از نظر نظری محدودیت جغرافیایی کمتری دارد، محل استقرار رسمی کسب‌وکارهای آنلاین همچنان به‌شدت متمرکز است.
گزارش همچنین نشان می‌دهد ۶۷ درصد اینمادهای فعال مربوط به فروش کالا، ۳۱ درصد مربوط به خدمات و ۲ درصد فعال در هر دو حوزه هستند. در اینمادهای صادرشده در سال ۱۴۰۴، سهم فروش کالا حتی به ۷۱ درصد رسیده است.
ببینید: گزارش تجارت الکترونیک ایران (نسخه دو) منتشر شد
صدور اینماد هم از بحران‌های سال اثر گرفت
تأثیر بحران‌ها فقط در حجم خرید دیده نمی‌شود. در خرداد و تیر ۱۴۰۴، رشد صدور اینماد تقریباً متوقف شد و در دی، بهمن و اسفند تعداد اینمادهای جدید نسبت به مدت مشابه سال قبل به‌ترتیب ۳۳، ۲۲ و ۷۴ درصد کاهش یافت.
این افت در فروردین ۱۴۰۵ نیز ادامه داشت، اما گزارش از افزایش سریع صدور اینماد در اردیبهشت خبر می‌دهد؛ موضوعی که مرکز تتا آن را نشانه توان بازیابی بازار پس از کاهش نااطمینانی تفسیر کرده است.
کسب‌وکارهای آنلاین ایران عمدتاً جوان‌اند
۵۷.۱ درصد کسب‌وکارهای دارای اینماد بین یک تا چهار سال سابقه فعالیت دارند و ۲۵.۵ درصد کمتر از یک سال عمر دارند. تنها ۴.۳ درصد آنها بیش از هشت سال سابقه دارند.
از نظر سنی نیز گروه ۳۰ تا ۴۰ سال با سهم ۴۰.۷ درصدی بزرگ‌ترین گروه صاحبان کسب‌وکارهای آنلاین است؛ پس از آن گروه ۲۰ تا ۳۰ سال با ۲۵.۸ درصد و گروه ۴۰ تا ۵۰ سال با ۲۲.۱ درصد قرار دارند.
سهم زنان از صاحبان واحدهای دارای اینماد فعال در سال ۱۴۰۴ به ۲۳ درصد رسیده است؛ در حالی که زنان ۲۹ درصد اینمادهای جدید صادرشده در همین سال را دریافت کرده‌اند. این تفاوت می‌تواند نشان دهد سهم زنان در میان ورودی‌های جدید بازار بیشتر از سهم آنها در کل موجودی کسب‌وکارهاست.
نزدیک به نیمی از کسبوکارها مستقیماً آنلاین متولد شده‌اند
۴۷.۷ درصد کسب‌وکارهای پاسخ‌دهنده گفته‌اند بدون سابقه فروشگاه فیزیکی وارد تجارت الکترونیکی شده‌اند. ۴۴.۷ درصد پیش از ورود به فروش آنلاین فروشگاه فیزیکی داشته‌اند و ۷.۶ درصد نیز پس از آغاز فعالیت آنلاین، فروشگاه فیزیکی راه‌اندازی کرده‌اند. در عین حال فقط ۳۲.۳ درصد کسبوکارها در کنار وب‌سایت خود با بازارگاه‌های اینترنتی همکاری دارند و ۶۷.۷ درصد هنوز وارد این مدل نشده‌اند.
۳۰ هزار شکایت و نرخ حل‌وفصل ۷۲ درصدی
در سال ۱۴۰۴ مجموعاً ۳۰ هزار و ۱۹۸ شکایت در سامانه هوشمند رسیدگی به شکایات تجارت الکترونیکی ثبت شده و ۷۲.۱ درصد آنها حل‌وفصل شده‌اند. پرسشنامه گزارش همچنین نشان می‌دهد سامانه اینماد با سهم ۴۱.۷ درصدی اصلی‌ترین مسیر ثبت شکایت کاربران بوده و پس از آن سایت‌های واسطی مانند ترب با ۲۷.۸ درصد قرار گرفته‌اند.
بازار و فروش، بزرگ‌ترین چالش کسب‌وکارهای آنلاین
سهم چالش‌های اصلی اعلام‌شده از سوی کسب‌وکارهای تجارت الکترونیکی
رتبه‌بندی چالش‌های اصلی
۸۱ درصد کسبوکارها از کاهش هزینه با فروش اینترنتی می‌گویند
یکی از داده‌های کمتر دیده‌شده گزارش این است که ۸۱.۴ درصد کسب‌وکارهای پاسخ‌دهنده گفته‌اند فروش اینترنتی حداقل ۲۰ درصد از هزینه‌هایشان را در مقایسه با فروش فیزیکی کاهش داده است. ۳۳.۸ درصد کاهش هزینه بین ۲۰ تا ۴۰ درصد، ۲۵.۷ درصد کاهش ۴۰ تا ۷۰ درصد و ۲۱.۹ درصد کاهش بیش از ۷۰ درصد را گزارش کرده‌اند. در مقابل، متوسط نرخ بازگشت کالا به‌دلیل نارضایتی مشتری ۷.۸ درصد اعلام شده و ۶۷.۵ درصد کسبوکارها نیز گفته‌اند کمتر از ۲۰ درصد سفارش‌های آنها نیمه‌کاره رها می‌شود.
زیرساخت رشد کرده، اما فاصله کیفی باقی است
در بخش زیرساخت، ضریب نفوذ اینترنت پهن‌باند ۱۵۶.۸ درصد، ضریب نفوذ تلفن همراه حدود ۱۹۵ درصد و تعداد گواهی‌های امضای الکترونیکی صادرشده در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۰.۸ میلیون فقره گزارش شده است. تعداد گواهی‌ها نسبت به سال قبل ۶۱ درصد افزایش یافته و ۶۹ درصد آنها توسط مراکز خصوصی صادر شده‌اند.
در عین حال، گزارش شاخص آمادگی شبکه، ایران را با امتیاز ۴۳.۲۵ از ۱۰۰ در رتبه ۸۴ جهان قرار داده است. همچنین متوسط سرعت دانلود اینترنت همراه ایران ۵۷.۲۳ مگابیت بر ثانیه اعلام شده، در حالی که متوسط جهانی در داده مورد استفاده گزارش ۱۰۹.۲۹ مگابیت بر ثانیه بوده است. این فاصله نشان می‌دهد افزایش ضریب نفوذ لزوماً به معنای کیفیت هم‌سطح با متوسط جهانی نیست.
