در مهرماه ۱۴۰۵، از مجموع ۱۱ میلیون و ۱۱۶ هزار و ۸۲۷ کارتخوان فروشگاهی فعال سیستمی در شبکه شاپرک، دو میلیون و ۱۰ هزار و ۱۶۸ دستگاه هیچ تراکنش مالی ثبت نکرده‌اند. به عبارت دیگر، نزدیک به یک‌پنجم کارتخوان‌هایی که در شبکه پرداخت وضعیت فعال داشته‌اند، در طول این ماه برای انجام تراکنش مالی استفاده نشده‌اند.
بررسی راه پرداخت از داده‌های گزارش اقتصادی شماره ۱۳۶ شاپرک نشان می‌دهد که سهم کارتخوان‌های فاقد تراکنش مالی در شبکه به ۱۸.۰۸ درصد رسیده است؛ نسبتی که در شهریورماه ۱۸.۰۱ درصد بود. تعداد این دستگاه‌ها در مهر ۰.۸۳ درصد افزایش یافته، درحالی‌که تعداد کل کارتخوان‌های فعال سیستمی نسبت به ماه قبل ۰.۴۳ درصد بیشتر شده است.
این اعداد یک پرسش مهم را درباره شبکه پرداخت کشور مطرح می‌کنند: آیا افزایش تعداد کارتخوان‌ها لزوماً به معنای افزایش استفاده از آنها و جذب تراکنش بیشتر است؟
کارتخوان فعال لزوماً کارتخوان تراکنش‌دار نیست
برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت. در گزارش شاپرک، «کارتخوان فعال سیستمی» دستگاهی است که از نظر فنی امکان انجام تراکنش دارد و وضعیت آن در سامانه شاپرک فعال ثبت شده است؛ اما فعال بودن سیستمی به این معنا نیست که دستگاه حتماً در طول ماه تراکنش مالی داشته است.
از خرداد ۱۴۰۵ نیز تعریف کارتخوان فاقد تراکنش در گزارش‌های شاپرک تغییر کرده است. براساس تعریف جدید، دستگاهی که در ماه مورد بررسی هیچ تراکنش مالی ثبت نکند، در این گروه قرار می‌گیرد. بنابراین آمار مهرماه را باید براساس همین تعریف خواند و در مقایسه با دوره‌های قبل از خرداد به تغییر روش محاسبه توجه کرد.
طبق داده‌های مهرماه، از بیش از ۱۱.۱ میلیون کارتخوان فعال سیستمی، حدود ۹.۱ میلیون دستگاه تراکنش‌دار بوده‌اند. این فاصله نشان می‌دهد که تعداد دستگاه‌های ثبت‌شده در شبکه، به‌تنهایی تصویر کاملی از میزان استفاده از ظرفیت پرداخت کشور ارائه نمی‌دهد.
سهم از کارتخوان‌ها با سهم از تراکنش‌ها برابر نیست
مقایسه عملکرد ۱۲ شرکت ارائه‌دهنده خدمات پرداخت (PSP) نیز نشان می‌دهد اندازه شبکه کارتخوان هر شرکت الزاماً با سهم آن از تراکنش‌های کارتخوانی تناسب مستقیم ندارد.
برای مثال، پرداخت نوین آرین در مهرماه ۱۷.۲۱ درصد کارتخوان‌های فروشگاهی فعال سیستمی کشور را در اختیار داشته و سهم آن از تعداد تراکنش‌های کارتخوانی ۱۲.۳۳ درصد بوده است. در همین ماه، به‌پرداخت ملت با سهم ۱۴.۰۶ درصدی از تعداد کارتخوان‌ها، ۲۰.۷۰ درصد تراکنش‌های این ابزار را پردازش کرده است.
تفاوت مشابهی در مقیاس‌های دیگر نیز دیده می‌شود. فراپردازان آروند امید با در اختیار داشتن ۲.۴۳ درصد کارتخوان‌های فعال سیستمی، سهمی معادل ۸.۶۰ درصد از تعداد تراکنش‌های کارتخوانی داشته است. در مقابل، شرکت‌هایی مانند تجارت الکترونیک پارسیان و پرداخت الکترونیک سامان نیز سهمی از تراکنش‌ها بالاتر از سهم خود از تعداد دستگاه‌ها ثبت کرده‌اند.
این اختلاف‌ها به‌خودی‌خود نشان‌دهنده ضعف یا برتری مطلق یک شرکت نیستند؛ بلکه بیانگر تفاوت میان سهم شرکت‌ها از زیرساخت کارتخوان و سهم آنها از تراکنش‌های ثبت‌شده هستند.
✦ به زبان ساده کارتخوان بیشتر یعنی تراکنش بیشتر؟ سهم از کارتخوان‌ها و سهم از تراکنش‌ها چه تفاوتی دارند؟ با یک مثال ببینیم. دیدن مثال واقعی
با حفظ نسبت‌های واقعی مهرماه، سهم به‌پرداخت ملت حدود ۱۴ کارتخوان و ۲۱ تراکنش خواهد بود.
البته این عدد به‌تنهایی کیفیت خدمات یا عملکرد کلی شرکت را مشخص نمی‌کند.
شاخص اثربخشی چه چیزی را نشان می‌دهد؟
شاپرک برای بررسی این تفاوت، از شاخصی به نام «اثربخشی کارتخوان فروشگاهی» استفاده می‌کند. این شاخص از تقسیم سهم یک شرکت از تعداد تراکنش‌های کارتخوانی بر سهم همان شرکت از تعداد کارتخوان‌ها به دست می‌آید.
اگر شاخص اثربخشی برابر یک باشد، یعنی سهم شرکت از تراکنش‌ها با سهم آن از کارتخوان‌ها برابر است. عدد بالاتر از یک نشان می‌دهد شرکت نسبت به سهم دستگاه‌های خود، سهم بیشتری از تراکنش‌ها جذب کرده است. عدد کمتر از یک نیز به معنای کمتر بودن سهم تراکنش‌ها نسبت به سهم کارتخوان‌هاست.
در مهرماه، چهار شرکت فراپردازان آروند امید، به‌پرداخت ملت، پرداخت الکترونیک سامان و تجارت الکترونیک پارسیان در شاخص اثربخشی کارتخوان‌های فعال سیستمی عددی بالاتر از یک داشته‌اند. سایر شرکت‌ها در این شاخص کمتر از یک بوده‌اند.
این شاخص برای مقایسه نسبت سهم دستگاه و تراکنش مفید است؛ بااین‌حال، همه ابعاد عملکرد یک شرکت از جمله کیفیت خدمات، وضعیت پذیرندگان، گستردگی جغرافیایی فعالیت یا هزینه‌های عملیاتی را نشان نمی‌دهد.
کارتخوان بیشتر، تراکنش بیشتر؟
روی نام هر شرکت یا نقطه‌های نمودار بزنید و تفاوت سهم کارتخوان‌ها، سهم تراکنش‌ها و میزان استفاده از شبکه را ببینید.
آسان پرداخت پرشین
نمودار تعاملی ۱۲ شرکت
هر نقطه یک شرکت است. می‌توانید روی نقطه‌ها بزنید تا اطلاعات همان شرکت در بالا نمایش داده شود.
روش خواندن نمودار: محور افقی سهم از کارتخوان‌ها و محور عمودی سهم از تراکنش‌هاست.
نقطه‌های بالای خط مورب، سهم بیشتری از تراکنش‌ها نسبت به سهم کارتخوان‌ها دارند؛ نقاط پایین خط عکس این وضعیت را نشان می‌دهند.
چرا درصد کارتخوان‌های بدون تراکنش، همه ماجرا نیست؟
یکی از نکات مهم این داده‌ها، تفاوت میان دو شاخص «کارتخوان فاقد تراکنش» و «اثربخشی» است.
برای نمونه، ۱۹.۳۹ درصد کارتخوان‌های فعال سیستمی فراپردازان آروند امید در مهرماه فاقد تراکنش مالی بوده‌اند؛ بااین‌حال، شاخص اثربخشی این شرکت به ۳.۵۴۱ رسیده است. این موضوع نشان می‌دهد که وجود دستگاه‌های بدون تراکنش، لزوماً مانع ثبت سهم بالاتر از تراکنش‌ها نسبت به سهم کارتخوان‌ها نمی‌شود.
در شاخص دیگری که شاپرک صرفاً بر اساس کارتخوان‌های تراکنش‌دار محاسبه می‌کند نیز اثربخشی این شرکت ۳.۵۹۸ ثبت شده است. در این محاسبه، دستگاه‌های فاقد تراکنش از مبنای سنجش کنار گذاشته می‌شوند تا نسبت سهم تراکنش‌ها به دستگاه‌هایی که واقعاً تراکنش داشته‌اند بررسی شود.
داده‌های سایر شرکت‌ها نیز نشان می‌دهد این دو شاخص باید در کنار هم بررسی شوند. درصد کارتخوان‌های فاقد تراکنش درباره میزان استفاده‌نشدن از بخشی از شبکه اطلاعات می‌دهد، درحالی‌که شاخص اثربخشی، نسبت سهم دستگاه‌های یک شرکت به سهم تراکنش‌های آن را بیان می‌کند. هیچ‌کدام به‌تنهایی برای ارزیابی همه‌جانبه عملکرد شرکت کافی نیست.
بخوانید: همزمان با رشد یک‌درصدی ارزش ریالی تراکنش‌های شاپرک در مهر، تعداد آنها ۳.۱ درصد کاهش یافت
وضعیت شرکت‌ها نسبت به شهریور چه تغییری کرده است؟
مقایسه داده‌های شهریور و مهر نشان می‌دهد نسبت کارتخوان‌های فاقد تراکنش مالی در هفت شرکت کاهش یافته و در پنج شرکت افزایش داشته است.
در شبکه به‌پرداخت ملت، این نسبت از ۷.۱۳ درصد در شهریور به ۶.۱۱ درصد در مهر رسیده است. برای پرداخت الکترونیک سداد نیز شاخص از ۱۴.۵۸ به ۱۳.۴۴ درصد و برای تجارت الکترونیک پارسیان از ۱۴.۸۰ به ۱۳.۹۷ درصد کاهش یافته است.
در فراپردازان آروند امید نیز سهم کارتخوان‌های فاقد تراکنش از ۲۰.۸۳ درصد به ۱۹.۳۹ درصد رسیده است. همزمان، شاخص اثربخشی کارتخوان‌های فعال سیستمی این شرکت از ۳.۳۶۷ به ۳.۵۴۱ افزایش یافته است.
در سوی دیگر، سهم کارتخوان‌های فاقد تراکنش مالی فن‌آوا کارت از ۴۳.۸۴ درصد در شهریور به ۴۶.۹۲ درصد در مهر رسیده است. این شاخص برای الکترونیک کارت دماوند نیز از ۳۸.۶۲ به ۴۱ درصد افزایش یافته است.
البته تغییر این نسبت می‌تواند هم از تغییر تعداد دستگاه‌های بدون تراکنش و هم از تغییر تعداد کل کارتخوان‌های فعال سیستمی هر شرکت تأثیر بگیرد. بنابراین افزایش یا کاهش درصدها، بدون بررسی اجزای تشکیل‌دهنده شاخص، به‌تنهایی علت تغییر عملکرد را مشخص نمی‌کند.
چرا بخشی از شبکه کارتخوان کشور بدون تراکنش مانده است؟
شاپرک در توضیح این مسئله، به شیوه توزیع و تأمین کارتخوان در ایران اشاره کرده است. در این گزارش آمده که ارائه دستگاه و برخی خدمات پشتیبانی به پذیرندگان از طریق سازوکارهای مرتبط با بانک‌ها، زمینه استفاده از چند کارتخوان در یک فروشگاه را فراهم کرده است.
همچنین گزارش به نقش قراردادهای شرکت‌های پرداخت با بانک‌ها در توسعه شبکه کارتخوان اشاره می‌کند. بااین‌حال، این توضیحات به ساختار کلی بازار مربوط است و داده‌های منتشرشده به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که هر یک از دو میلیون کارتخوان فاقد تراکنش، دقیقاً به چه دلیل در مهرماه استفاده نشده‌اند.
اطلاعاتی مانند وضعیت فعالیت کسب‌وکار پذیرنده، تعداد دستگاه‌های مستقر در هر فروشگاه، مدت زمان بدون تراکنش بودن هر دستگاه و هزینه نگهداری شبکه می‌تواند تصویر دقیق‌تری ارائه کند؛ اما این جزئیات در جدول‌های مورد بررسی وجود ندارد.
اندازه شبکه تنها یکی از معیارهای بررسی عملکرد است
داده‌های مهرماه شاپرک نشان می‌دهد شبکه کارتخوان کشور را نمی‌توان فقط با شمار دستگاه‌های فعال سیستمی ارزیابی کرد. برخی شرکت‌ها سهم بالاتری از تعداد کارتخوان‌ها دارند، برخی نسبت بیشتری از تراکنش‌ها را پردازش می‌کنند و نسبت دستگاه‌های فاقد تراکنش نیز در شبکه شرکت‌ها یکسان نیست.
کنار هم گذاشتن این شاخص‌ها، تصویری دقیق‌تر از تفاوت الگوی استفاده از کارتخوان‌ها ارائه می‌کند؛ اما برای پاسخ قطعی به اینکه چرا این تفاوت‌ها ایجاد شده‌اند، باید اطلاعات بیشتری درباره ترکیب پذیرندگان، محل استقرار دستگاه‌ها و مدل فعالیت شرکت‌ها در اختیار داشت.
در مجموع، مهم‌ترین نکته گزارش مهرماه شاپرک این است که توسعه کمی شبکه و میزان استفاده از ظرفیت آن دو موضوع متفاوت‌اند. بررسی همزمان سهم کارتخوان‌ها، سهم تراکنش‌ها و روند دستگاه‌های فاقد تراکنش می‌تواند مبنای دقیق‌تری برای شناخت وضعیت شبکه پرداخت کشور فراهم کند.
