مبادله پایاپای که یکی از قدیمیترین شیوههای مبادله در تاریخ بشر به شمار میرود، اینبار در قالب یک اپلیکیشن به اقتصاد دیجیتال بازگشته است. افزایش هزینههای زندگی، تورم و نااطمینانی اقتصادی باعث شده است گروهی از کاربران بهدنبال راههایی برای دریافت خدمات بدون استفاده مستقیم از پول باشند.
فناوری در این میان به ابزاری برای بازآفرینی همان الگوی قدیمی تبدیل شده است. نسل جدیدی از پلتفرمهای اقتصاد مشارکتی تلاش میکنند بهجای پول، زمان، دانش و مهارت افراد را به وسیله مبادله تبدیل کنند. کاری که پیشتر در قالب ردوبدلکردن کالا یا کمک میان دوستان و همسایگان انجام میشد، اکنون در یک بازار دیجیتال سازمانیافته صورت میگیرد.
در این مدل، کاربران بهجای پرداخت پول برای دریافت یک خدمت، چیزی را که خودشان میدانند یا میتوانند انجام دهند در اختیار دیگران قرار میدهند. برای نمونه، یک متخصص امور مالیاتی میتواند در تنظیم اظهارنامه مالیاتی به کاربری کمک کند و در مقابل، از اعتبار زمانی بهدستآمده برای شرکت در کلاس آشپزی استفاده کند. فردی که در حوزه هوش مصنوعی تجربه دارد نیز میتواند دانش خود را ارائه دهد و بعدتر از فرد دیگری برای برنامهریزی یک سفر کمک بگیرد.
لازم نیست مبادله میان دو نفر بهصورت مستقیم و همزمان انجام شود. کاربر میتواند به یک عضو جامعه خدمت ارائه کند، اعتبار زمانی دریافت کند و این اعتبار را برای دریافت خدمتی کاملاً متفاوت از عضو دیگری به کار گیرد.
زمان بهعنوان واحد مبادله
اپلیکیشن اسپانیایی ساکو (SACO) بر همین مبنا طراحی شده است. این پلتفرم که از سوی کازوهیرو تاجیما پوزو (Kazuhiro Tajima Pozo) و یورنچ سانسو (Llorenç Sansó) راهاندازی شده، بازاری برای مبادله خدمات و مهارتهاست که در آن پول واحد اصلی معامله نیست و خدمات برحسب دقیقه ارزشگذاری میشوند.
کاربران در ساکو میتوانند مهارتی را که در اختیار دارند، از آموزش زبان و موسیقی گرفته تا طراحی گرافیک، مشاوره مالیاتی، آشپزی، ورزش، برنامهریزی سفر و کار با ابزارهای هوش مصنوعی، بهعنوان یک خدمت عرضه کنند.
هر بار که فردی خدمتی ارائه میدهد، اعتبار او در پلتفرم برحسب دقیقه افزایش مییابد. این دقایق بعداً برای دریافت خدمات سایر اعضای جامعه مصرف میشوند. برای مثال، فردی ممکن است با آموزش زبان انگلیسی اعتبار زمانی به دست آورد و از همان اعتبار برای یادگیری پیانو استفاده کند.
براساس توضیحات وبسایت رسمی ساکو، ارائهدهندگان خدمات میتوانند ارزش خدمت خود را برحسب دقیقه تعیین کنند؛ بنابراین الزاماً یک ساعت خدمت یک فرد با یک ساعت خدمت فرد دیگر برابر نیست. تجربه، میزان تقاضا، زمان موردنیاز و ارزشی که بازار برای آن خدمت در نظر میگیرد، میتواند بر قیمتگذاری زمانی اثر بگذارد.
بهاینترتیب، ساکو بیش از آنکه یک سامانه تهاتر مستقیم باشد، نوعی بازار خدمات با واحد حساب زمانی است. فروشنده بهجای پول، دقیقه دریافت میکند و خریدار نیز هزینه خدمت را از موجودی زمانی خود میپردازد.
تبدیل مهارتهای پنهان به اعتبار
ایده اصلی این پلتفرم بر این فرض استوار است که تقریباً هر فردی مهارتی دارد که میتواند برای دیگران مفید باشد. بااینحال، بسیاری از این مهارتها هرگز به درآمد یا ارزش اقتصادی تبدیل نمیشوند؛ زیرا افراد خود را متخصص نمیدانند، از عرضه تواناییهایشان خجالت میکشند یا ابزار سادهای برای معرفی آنها در اختیار ندارند.
کازوهیرو تاجیما، روانپزشک و یکی از بنیانگذاران ساکو، معتقد است بسیاری از مردم تواناییهایی دارند که ارزش آنها را نادیده میگیرند یا بهدلیل ترس و تردید برایشان ارزش اقتصادی ایجاد نمیکنند. ساکو تلاش میکند این ظرفیتهای استفادهنشده را به اعتباری تبدیل کند که امکان دسترسی به خدمات دیگر را فراهم میآورد.
در این مدل، هدف لزوماً ایجاد درآمد نیست. دانش و تجربه به یک دارایی قابلمبادله تبدیل میشوند و فرد میتواند بدون پرداخت مستقیم پول، از خدمات دیگران استفاده کند.
مبادله پایاپای هیچگاه بهطور کامل از اقتصاد حذف نشده است، اما معمولاً در دورههای بحران و دشواری اقتصادی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد. افزایش هزینهها و تلاش خانوارها برای مدیریت بهتر منابع، جذابیت مدلهایی را افزایش میدهد که دسترسی به خدمات را نه فقط به قدرت خرید، بلکه به تواناییها و مشارکت افراد وابسته میکنند.
این رویکرد با مفاهیم اقتصاد مشارکتی و اقتصاد چرخشی نیز همراستاست؛ اقتصادهایی که بر اشتراک منابع، استفاده دوباره از ظرفیتهای موجود و فعالکردن داراییها یا تواناییهای بلااستفاده تأکید دارند.
اعتماد؛ مسئله اصلی بازار خدمات بدون پول
هر پلتفرمی که میان افراد ناشناس برای ارائه و دریافت خدمات ارتباط برقرار میکند، با مسئله اعتماد روبهروست. ساکو برای کاهش این مشکل از سازوکار امتیازدهی و ارزیابی کاربران استفاده میکند؛ مدلی که در بسیاری از بازارگاههای آنلاین و پلتفرمهای اقتصاد مشارکتی به کار گرفته میشود.
کاربران پس از دریافت خدمت میتوانند تجربه خود را ثبت کنند و عملکرد ارائهدهنده را ارزیابی کنند. بهاینترتیب، سابقه فعالیت و اعتبار اجتماعی هر فرد به یکی از معیارهای انتخاب ارائهدهندگان خدمات تبدیل میشود.
بااینحال، تبدیل زمان به واحد مبادله پرسشهایی را نیز درباره نحوه ارزشگذاری مهارتهای متفاوت ایجاد میکند. ارزش اقتصادی یک ساعت مشاوره تخصصی، آموزش زبان، خدمات ورزشی یا کمک در انجام امور روزمره لزوماً یکسان نیست. واگذاری قیمتگذاری به کاربران و شکلگیری عرضه و تقاضا درون پلتفرم، راهکاری است که ساکو برای مواجهه با این تفاوت در نظر گرفته است.
اقتصاد انسانی در عصر هوش مصنوعی
رشد چنین پلتفرمهایی فقط نتیجه فشارهای اقتصادی نیست و میتواند نشانهای از تمایل کاربران به حفظ ارتباطات انسانی در دوره گسترش هوش مصنوعی باشد.
ابزارهایی مانند چتجیپیتی و دستیارهای مجازی میتوانند در مدت کوتاهی به بسیاری از پرسشها پاسخ دهند؛ اما تجربه عملی، شناخت شرایط شخصی کاربر و یادگیری مستقیم از یک انسان را نمیتوان در همه حوزهها بهطور کامل با هوش مصنوعی جایگزین کرد.
بنیانگذاران ساکو معتقدند مبادله مهارتها علاوه بر کاهش نیاز به پرداخت پول، میتواند به ایجاد روابط اجتماعی تازه و شناسایی تواناییهایی کمک کند که معمولاً در بازار رسمی کار دیده نمیشوند. در چنین مدلی، فناوری جای رابطه انسانی را نمیگیرد، بلکه زیرساختی برای پیدا کردن افراد، ایجاد اعتماد و تسویه مبادلات میان آنها فراهم میکند.
بازگشت مبادله پایاپای در قالب یک اپلیکیشن نشان میدهد برخی از قدیمیترین ایدههای اقتصادی میتوانند با کمک فناوری دیجیتال دوباره به جریان بیفتند. در این بازار، پول، اسکناس و کارت بانکی کنار گذاشته میشوند و زمان، تجربه و دانش افراد نقش وسیله مبادله را بر عهده میگیرند.
