پایگاه خبری راه پرداخت دارای مجوز به شماره ۷۴۵۷۲ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخشی از «شبکه عصر تراکنش» است. راه پرداخت فعالیت خود را از دوم اردیبهشتماه ۱۳۹۰ شروع کرده و اکنون پرمخاطبترین رسانه ایران در زمینه فناوریهای مالی، بانکداری و پرداخت و استارتآپهای فینتک است.
عصر تراکنش ۱۰۱؛ سید کمال انصاری، قائممقام گروه فنآوا / اکوسیستم فناوریهای مالی ایران از بیرون پویا و متنوع به نظر میرسد؛ استارتاپهای متعدد، رویدادهای تخصصی و بازیگرانی که از تحول دیجیتال سخن میگویند. با این حال، نگاهی دقیقتر نشان میدهد که این پویایی بیش از آنکه ریشهدار باشد، متکی بر هیجانهای مقطعی و یا رفتارهای نمایشی است. بسیاری از فینتکهای ایرانی در سرویس و خدمات شبیه و یکسان هستند و عملاً جامعه هدفی مشترک را به فراخور رنگ ولعاب تبلیغاتشان، بین خود دست به دست میکنند که متأسفانه در فضای نبود نوآوری، استارتاپهای نوپا و جدید پس از دورهای کوتاه از دیدهشدن، یا بهطور کامل از بازار حذف میشوند یا در مقیاسی محدود و بدون اثرگذاری معنادار به فعالیت خود ادامه میدهند.
این وضعیت را میتوان نوعی «موجزدگی» در اکوسیستم فینتک ایران دانست؛ نتیجه چنین رویکردی، خلق نوآوریهایی را سبب میشود که در واقع نوآوری نیستند و متأسفانه هیج وقت به بلوغ عملیاتی و اقتصادی نمیرسند.
نوآوری نمایشی؛ تقلید بهجای مسئلهمحوری
یکی از ریشههای اصلی این وضعیت، گسترش نوآوری نمایشی است. فینتکها به جای تمرکز بر مسائل بومی و حل گرههای ساختاری، نسخههایی مشابه از رقبای فعال در بازار داخل و یا مدلهای موفق جهانی را بازتولید میکنند؛ بدون آنکه الزامات زیرساختی، اقتصادی و تقاضای بازار را در نظر بگیرند. این تقلید سطحی باعث میشود بسیاری از کسبوکارها نهتنها مزیت رقابتی نداشته باشند، بلکه در یک بازار شلوغ، یک شکل و همسان گم شوند.
نمونه روشن این رویکرد، ورود گسترده به حوزه «BNPL» است. در مدت کوتاهی، بازیگران متعدد با مدلهایی مشابه هم وارد بازار شدند. بدون سامانه اعتبارسنجی یکپارچه و در شرایط تورمی با نرخ سودهایی که با واقعیت اقتصادی ایران ناسازگارند و نتیجه آن، تغییر مسیر به سمت وامدهیهای پرریسک یا ارائه خدمات سطحی و تکراری را سبب شده است.
همچنین این موجزدگی باعث میشود سرمایه و زمان زیادی صرف پروژههایی شود که هیچگاه به بلوغ نمیرسند و اغلب فرصت توسعه مدلهای بومی و خلاقانه از دست میرود. وقتی تمرکز از خلق ارزش پایدار به افزایش تعداد کاربران و دیدهشدن رسانهای تغییر میکند، نوآوری جای خود را به رقابتی سطحی میدهد که مزیت رقابتی واقعی در آن بهسختی شکل میگیرد.
دره مرگ سرمایه؛ توقف در مسیر رشد
چالش دوم، گرفتار شدن فینتکها در «دره مرگ سرمایه» است؛ مرحلهای میان نمونه اولیه و رسیدن به مقیاس اقتصادی. اکوسیستم ایران در مراحل ابتدایی با وفور شتابدهندهها و حمایتهای محدود مواجه است، اما در مرحله رشد، کمبود سرمایهگذاران خطرپذیر واقعی محسوس است.
سرمایهگذاران نهادی اغلب ترجیح میدهند راهحلهای آماده و کمریسک را خریداری کنند تا مشارکت در رشد پرریسک یک استارتاپ. این شکاف سرمایهای، فینتکها را در چرخهای از هزینههای بالا و درآمد محدود گرفتار میکند و آنها را به مدلهای کوتاهمدت و ناپایدار سوق میدهد. بسیاری از استارتاپها در این مرحله مجبور به کاهش نیرو یا تغییر مدل کسبوکار میشوند و حتی آنهایی که تا این مرحله پیش رفتهاند، نمیتوانند از مزایای اقتصادی خود بهرهمند شوند.
بنبست راه خروج؛ فرسایش انگیزه نوآوری
عامل سوم، بنبست مسیرهای خروج است. یک اکوسیستم سالم نیازمند سازوکارهای شفاف ادغام و تملیک و مسیر قابلدسترس عرضه اولیه سهام است. در ایران، فرایندهای ادغام و تملیک به دلیل موانع حقوقی و اداری محدود، عرضه اولیه پیچیده و عدم بلوغ مدلهای همکاری دستنیافتنی است.
در چنین شرایطی، بسیاری از بنیانگذاران و نیروهای متخصص، تنها مسیر خروج مؤثر را مهاجرت میبینند؛ مسیری که به تضعیف تدریجی سرمایه انسانی داخلی میانجامد. این خروج سرمایه انسانی و تجربههای عملی باعث میشود هر بار که اکوسیستم رشد میکند، دوباره با کمبود نیروی متخصص و ریسک بالای شکست مواجه شود.
بلوغ یا موجزدگی؛ معمای فینتک ایران
موجزدگی در فینتک ایران نشانه کمبود ایده یا استعداد نیست، بلکه نشانه بلوغنیافتگی اکوسیستم است. آینده این صنعت به کسانی تعلق دارد که به جای دنبالکردن موجها، مسائل ساختاری و زیرساختی را حل کنند؛ از توسعه سامانههای اعتبارسنجی مناسب گرفته تا مدلهای تأمین مالی زنجیرهای و حمایت سرمایهای بلندمدت.
در غیر این صورت، فینتک ایران نه با یک شکست ناگهانی، بلکه با عادیشدن بیاثری و هدررفت منابع انسانی و مالی، فرصت نوآوری واقعی را از دست خواهد داد. اکنون زمان بازنگری در ساختارهای حمایتی، سرمایهگذاری استراتژیک و تمرکز بر حل مسائل واقعی اقتصاد دیجیتال ایران است، تا نوآوری به مرحله بلوغ برسد و این صنعت بتواند به رشد پایدار دست یابد.