پایگاه خبری راه پرداخت دارای مجوز به شماره ۷۴۵۷۲ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخشی از «شبکه عصر تراکنش» است. راه پرداخت فعالیت خود را از دوم اردیبهشتماه ۱۳۹۰ شروع کرده و اکنون پرمخاطبترین رسانه ایران در زمینه فناوریهای مالی، بانکداری و پرداخت و استارتآپهای فینتک است.
وحید صیامی، کارشناس بانکی / در قسمت اول راجع به تولد خدمات تأمین مالی زنجیرهای در ایران و شکلگیری انحراف در مسیر رشد آن گفتیم. برای اینکه سنگ محک معتبری از جهت انتقاداتی که به وضعیت موجود خواهم کرد، ارائه نمایم، برخی از مباحث اساسی در زمینه تأمین مالی زنجیرهای مطرح شده و خواهند شد. در این راستا در قسمت اول نوشتار به فقدان اندیشه و اقدام در زمینه طراحی و استقرار چیدمان نهادی مناسب برای بازیگران بازار پرداخته شده و سپس وضعیت بحران اعتباری در ایران بهعنوان یک عامل منحرفکننده در شناسایی خدماتی که با عنوان تأمین مالی زنجیرهای در حال ارائه بوده و میزان موفقیتی که ادعا میکنند، مطرح شد.
در قسمت دوم، تأمین مالی زنجیرهای تبارشناسی شده و ذکر شد که SCF زیرمجموعهای از خدمات تأمین مالی تجاری است. تعریف این خدمات ارائه شده و تاکید شد که «تأمین مالی تجاری» تفاوتهای بنیادین با «تأمین مالی بنگاه» در بانکداری مرسوم دارد؛ بدین ترتیب یکی از مهمترین دلایل فاصله گرفتن خدمات در حال ارائه در کشور با تأمین مالی زنجیرهای بدست داده شد.
مدیریت ریسک اعتباری در تأمین مالی تجاری
درون هر بانک گاوصندوقی از پول و انبارهای از ریسک وجود دارد. موجودیت بانک بر مبنای جذب ریسک از پایگاه مشتریان خود است. با انجام هر تراکنش بانکها ریسکهایی که مرتبط با آن تراکنش وجود دارد را جذب کرده و به انباره خود افزوده و اقدام به مدیریت ریسک میکنند. قیمتگذاری محصولات بانکی مرتبط با هزینهکرد بانکها برای مدیریت ریسکهایی که در ذات آن محصول وجود دارد، است. تخصص اصلی بانکها برخاسته از توانمندی آنها در شناسایی، سنجش و مدیریت ریسک و پیامدهای برخواسته از تحقق ریسک است. (دستنامه بانکداری آکسفورد، ۲۰۰۷)
تعریف ریسک اعتباری در بانکداری مرسوم
تخصص اصلی بانکها جذب سپرده از سرمایهگذاران و اعطای وام به متقاضیان وجوه است. بانک در قبال سپردههای جذبشده، پرداخت سود و اصل آن را تعهد میکند؛ در حالیکه نکول وامگیرندگان بانک را در معرض وامهای پرداخت نشده قرار میدهد.
ریسک نکول عدم قطعیت درباره رفتار طرف قرارداد با بانک است که طرف قرارداد (Counterparty) نتواند (قصور) یا نخواهد (تقصیر) تعهدات خود در قبال بانک را انجام دهد.
مدیریت ریسک اعتباری در بانکداری مرسوم
طرفهای قرارداد بانکها را در معرض دو دسته زیان قرار میدهند: زیانهای مورد انتظار و زیانهای پیشبینی نشده و مدیریت ریسک بانک هر دو دسته را باید دربرگیرد.
زیانهای پیشبینینشده در صورت وقوع توسط سرمایه بانک (بطور خاص بخشی از سرمایه که بدان سرمایه اقتصادی یا سرمایه ریسک میگویند) جذب میشود، بدین نحو که بانک بخشی از سرمایه خود را صرف جبران آن مینماید. زیانهای مورد انتظار در عملیات اعتباری بانک (استراتژی، تصمیمات مربوط به وامها، قیمتگذاری و …) منعکس شده تا درآمد حاصل از فعالیتهای اعتباری بانک آن را پوشش دهد.
الگوی کلی مدیریت ریسک اعتباری در بانکها، توسط ناظر جهانی عملیات بانکداری (کمیته بازل) معرفی شده و بر اساس متن کمیته بازل بانکها باید.
یک استراتژی ریسک اعتباری را طراحی کنند، تا خطمشیها و روالهای مورد نیازی که برای راهبری این فعالیتها در سازمان مستقر میشوند و هدایت فعالیتهای مرتبط با اعتبار، در راستای مقاصد بانک در زمینه اعتبارات باشد. طرح استراتژی به ویژه باید شامل خطمشیهایی برای سازوکار ارزیابی (شناسایی، اندازهگیری، آنالیز، ارزشیابی)، پایش، ثبت و گزارشگری و علاج ریسک (کنترل، سبکسازی، پوشش، انتقال و …) باشد.
به همین منظور سامانه مدیریت ریسک اعتباری در بانک بایستی بهکار گرفته شود. بحث اصلی در این سامانه، مدلسازی مدیریت ریسک است، که طی آن سازوکار ارزیابی ریسک اعتباری با اتکا بر دادههای ورودی و جمعآوری شده از منابع مختلف و انجام محاسبات مختلف به منظور دستیابی به احتمال نکول وامگیرنده و زیان مورد انتظار صورت میپذیرد.
سازوکار ارزیابی ریسک اعتباری در بانکداری مرسوم
طرح استراتژی ریسک اعتباری را میتوان همچون یک زنجیره ارزش در نظر گرفت. بر این اساس اولین قسمت از این زنجیره ارزش ریسک، سازوکار ارزیابی (Assessment) ریسک اعتباری است که خود مجموعهای از فرایندها و شامل جزئیات مختلف است.
بخش اول سازوکار ارزیابی ریسک اعتباری، فرایندی است که به وسیله آن بانکها با استفاده از اطلاعات حال و گذشته متقاضی، احتمال نکول (عدم بازپرداخت وام) توسط وی را ارزیابی میکنند. این بخش از ارزیابی ریسک در قالب اعتبارسنجی (Credit Scoring) یا رتبهبندی اعتباری (Credit Rating) طراحی میشود.
ماحصل اعتبارسنجی/رتبهبندی اعتباری برای تصمیمات مدیریت ریسک در بانک و برای دایره اعتبارات بانک در جهت تصمیمات مربوط به تخصیص وام به مشتریان معتبر، راهنمایی و دانش ارزشمندی فراهم میکند. سازوکار ارزیابی ریسک اعتباری همچنین دربردارنده فرایندی است که ضمانتها و وثایق مورد نیاز برای اعطای وام به مشتریان را بر اساس نمره/رتبه اعتباری آنها تنظیم میکند و از سختگیری و سهلگیری بیمورد نسبت به متقاضیان جلوگیری میکند.
مدلسازی و محاسبات و گزارشگری مالی ریسک اعتباری
بهمنظور ثبت ریسکهای اعتباری و گزارشگری آن، ریسک اعتباری با تخمینی از زیان مورد انتظار برای وام (ها) در یک دوره خاص (مطابق با دوره زمانی گزارشگری مالی) کمّیسازی و بهصورت پارامتری با یکای ریال تعیین میشود.
محاسبات مربوط به زیان مورد انتظار، بهمنظور لحاظ کردن سه عامل زیر در دفاتر بانک است: ریسک برخواسته از وامگیرنده، ریسک برخواسته از محصول اعتباری ارائه شده و زمان سپری شده (تاریخ پرداخت وام تا تاریخ گزارشگری).
بر این منظور، زیان مورد انتظار (EL (Expected Loss)) از حاصل ضرب سه پارامتر زیر به دست میآید:
- احتمال نکول(PD (Probability of Default)): نشان دهنده درستنمایی (احتمال) این است که متعهد، تعهدات خود مبنی بر بازپرداخت(ها) وام در زمان(های) تعیینشده را انجام ندهد.
- اکسپوژر در زمان نکول (EAD (Exposure at Default)): وقوع رخداد نکول از جانب مشتری، برای بانک پیامد به همراه دارد. اکسپوژر اندازه آن پیامد است؛ این پارامتر برآورد شده و بسته به نوع محصول اعتباری نیازمند محاسبات ساده تا پیچیده است.
- زیان تحقق یافته از نکول (LGD (Loss of Given Default)): وقوع نکول باعث اکسپوژر ریسک در بانک میشود؛ بانک سیاستهایی را برای کاهش اکسپوژر (زیانی که در معرض آن قرار گرفته است) تدارک دیده و میبیند. این پارامتر زیان وارده در نهایت کار را نمایندگی میکند. لذا LGD به صورت درصدی از EAD بیان میشود. مفهوم مکمل آن نرخ بازیابی (نرخ بازیابی = 100%- LGD) است. LGD به عوامل متعددی شامل علاج ریسک و بهطور خاص به نوع نکول و نحوه حلوفصل آن بستگی دارد.
تعریف ریسک اعتباری در تأمین مالی تجاری
در پهنه معاملات تجاری بینبنگاهی، حاصل انجام فرایند تأمین و تدارک توسط بنگاه خریدار، یا انجام فرایند بازاریابی و دریافت سفارشات توسط بنگاه فروشنده، قراردادی تجاری بین دو بنگاه منعقد میشود که بدان قرارداد پایه میگویند.
ممکن است خریدار یا فروشنده برای طرف مقابل در قرارداد تجاری، اعتبار تجاری (Trade Credit) فراهم کنند.
ممکن است یکی از طرفین معامله به شخص ثالث (بانک و هر تأمینمالیکننده دیگری) مراجعه و تسهیلات اعتباری (Credit Facility) تقاضا نماید، که به وی کلاینت اطلاق میشود.
بهطور عام در قراردادها/معاملات تجاری ریسک نکول، عدم قطعیت در ارتباط با توانایی [و تمایل] کلاینت یا خریدار [نهایی] برای پرداخت دیون و تعهدات در زمانی است که سررسید میشوند.
در وضعیت استفاده از اعتبارات تجاری نظیر معاملات حساب باز، اکسپوژر ریسک نکول متوجه فروشنده بوده و شخص ثالثی بهعنوان تأمینمالیکننده وجود ندارد.
در تأمین مالی تجاری از نوع تأمین مالی اعتبارات تجاری(Trade Credit Financing) نکول کلاینت میتواند در نتیجه ناتوان شدن خریدار نهایی در پرداخت صورتحسابها باشد که منبع اصلی بازپرداخت برای تأمینمالیکننده بهشمار میروند.
در تأمین مالی تجاری (Trade Finance) از نوع بکارگیری محصولات استاندارد، نظیر اعتبار اسنادی، ضمانتنامه، آوالایز برات، ریسک نکول میتواند عبارت از ناتوان شدن کلاینت در پرداخت جبرانی بابت پرداختهای صورت پذیرفته توسط بانک در ارتباط با این محصولات باشد.
با توجه به توضیحات فوق، ریسک اعتباری بهعنوان احتمال وقوع زیان ناشی از این که یک فروشنده قادر نشود پرداخت مابهازای کالا/خدماتی را برای خریدار [نهایی] تأمین کرده را وصول یا بازیابی کند و شکست/ناتوانی کلاینت در بازپرداخت به تأمینمالیکننده تعریف میشود.
مدیریت ریسک اعتباری در تأمین مالی تجاری
در صورت ارائه خدمات تأمین مالی تجاری توسط یک مؤسسه مالی، طرح استراتژی مدیریت ریسک تدوین شده توسط هیئت مدیره آن، باید دربردارنده بیزنسلاین تأمین مالی تجاری مؤسسه باشد.
الگوی کلی و معماری مدیریت ریسک اعتباری برای تأمین مالی تجاری و تأمین مالی بنگاهها در بانکداری مرسوم یکسان هستند.
مدلسازی و محاسبات و گزارشگری مالی ریسک اعتباری در تأمین مالی تجاری
گزارشگری مالی ریسک اعتباری برای تأمین مالی تجاری اغلب با همان پارامترهای اساسی مورد استفاده در گزارشگری مالی ریسک اعتباری در بانکداری مرسوم صورت میپذیرد. ولیکن، در تأمین مالی تجاری از رویکرد متفاوتی برای ارزیابی احتمال نکول و مدلسازی ریسک اعتباری استفاده میشود. دادههای مورد استفاده متفاوت بوده و همچنین دامنه و محدوده کاربرد متفاوتی مدنظر است.
در بانکداری مرسوم در ایران، بانکها در مدیریت ریسک اعتباری از «رویکرد مدلهای تجربی مبتنی بر داده» استفاده میکنند؛ اگرچه همچنان در برخی از بانکها، برخی از تصمیمات اعتباری خارج از این رویکرد اتخاذ میشوند. مفاهیمی نظیر رتبه اعتباری، شرکت اعتبارسنجی ایرانیان، دریافت سوابق اعتباری بیشتر از سایر منابع درون این رویکرد مطرح هستند.
در مقابل در بانکداری تأمین مالی تجاری، اغلب بانکها در مدیریت ریسک اعتباری از «رویکرد قضاوتی (کیفی)» با کمک گرفتن از سیستمهای خبره بهره میگیرند. در این رویکرد طیف وسیعی از عوامل کیفی و کمی مورد تجزیه و تحلیل قرار میگیرند، و عوامل ریسک با استفاده از رویکردهای مبتنی بر تخصص تجمیع میشوند. یک طرح ارزیابی قضاوتی شناختهشده «5c Analysis» است که در تأمین مالی مرسوم بکار رفته و پنج جنبه اصلی از وامگیرنده را ارزیابی میکند. (Character, Capacity, Capital, Collateral, Conditions)
سیستمهای قضاوتی معمولاً از یک چارچوب کاملاً دقیق، ساختاریافته و سیستماتیک پیروی میکنند. رویکردهای قضاوتی، علاوه بر مفید بودنشان در رسیدگی به موارد خاص، میتوانند بینش عمیقتری در مورد پروندههای پیچیده ارائه دهند، و قادر به تفسیر صحیح اطلاعات بدون ساختار از منابع مختلف به شیوهای هستند که از دیدگاه تجاری و مالی منطقی به نظر میرسد.
در یک کتاب از کتب مشهور و مرجع در زمینه تأمین مالی تجاری، در ارتباط با ارزشیابی کلاینت ۱۳ سنجه را بکار گرفته و ارزیابی ریسک اعتباری را بر اساس ۱۹ عامل مختلف پیکربندی کرده است. امیدوارم در آینده طی سندی مستقل این مدل را شرح دهم. در اینجا تنها به شمار محدودی از تفاوتها در مدیریت ریسک اعتباری تأمین مالی تجاری اشاره میکنیم:
- در تأمین مالی تجاری بنا به ماهیت کسبوکار، توانایی تشخیص زودهنگام افزایش احتمال نکول، کاهش ردهبندی اعتباری کلاینت (مشتری) به نسبت بانکداری مرسوم بیشتر فراهم است.
- در تأمین مالی مرسوم، استمرار عملکرد مطلوب بنگاه وامگیرنده، منشاء بازپرداخت تسهیلات است؛ در تأمین مالی تجاری، Means of Repayment (محل و منشاء بازپرداخت تسهیلات ارائه شده) جریان نقدی حاصل از معامله تجاری معینی است. در دستهای از محصولات تأمین مالی تجاری منشاء بازپرداخت تحت تاثیر ریسک نکول نه کلاینت (مشتری بانک) که طرف معامله با کلاینت است.
- در تأمین مالی مرسوم بنگاهها، ارزیابی ریسک اعتباری بنگاه وامگیرنده، به دنبال شناسایی توانمندی بنگاه در ایجاد جریان درآمدی کافی بهصورت عام جهت پرداخت مطالبات اعتباردهندگان، بهره بدهیها و بازپرداخت به تأمینمالیکننده (بانک) بوده و در اصطلاح مقیاس تحلیل ترازنامه بنگاه است. در تأمین مالی تجاری ارزیابی کلاینت به دنبال شناسایی توانمندی کلاینت در انجام تعهداتش در ارتباط با قرارداد تجاری معین متناسب با نیازمندیهای خریدار نهایی است.
- در دستهای از محصولات تأمین مالی تجاری، دریافتنیهای کلاینت مرتبط با معاملهای که تأمین مالی شده است، در حساب بانک وصول میشود و این موضوع به بانک این قدرت را میدهد که طلب خود را بهعنوان یک طلب مقدم در بالاترین درجه وصول کند؛ این موضوع بهطور بنیادی ریسک اعتباری را تحت تأثیر قرار میدهد.
- در تأمین مالی بنگاهها به روش مرسوم، وجوه حاصل از تسهیلات در اختیار بنگاه قرار میگیرد تا وی به انتخاب خود آنها را در هر محلی مصرف کند. در تأمین مالی تجاری، بانک کنترلهای لازم را بکار میبندد تا وجوه صرفا در ارتباط با یک معامله تجاری مشخص مصرف شوند.
- در تأمین مالی مرسوم، وجوه در سطح کل ترازنامه بنگاه مصرف میشوند؛ در تأمین مالی تجاری وجوه با اعمال کنترلهای بانک صرف اجرای تعهدات مربوط به یک معامله معین شده و درآمد حاصل شده از معامله ابتدا توسط بانک تصرف شده و تنها بعد از کسر بازپرداخت تسهیلات باقیمانده در اختیار بنگاه قرار میگیرد. اصطلاحا بر جریان نقدینگی مرتبط با معامله حصاری کشیده شده (Ring-fenced away from client) و از دسترس کلاینت خارج میشود.
- در تأمین مالی مرسوم بنگاه، ارائه تسهیلات (به استثنای خط اعتباری) همزمان با ایفای تعهد توسط بانک، قرار دادن وجوه در دسترس بنگاه و خروج منابع است؛ دستهای از خدمات تأمین مالی تجاری به شکل Unfunded بوده و بانک یک تعهد معلق (زیرخط) را برعهده گرفته که در بسیاری از موارد منجر به بالفعل شدن تعهد و پرداخت وجهی توسط بانک نمیشود.
- در تأمین مالی مرسوم بنگاهها، کاهش میزان فروش، سقوط قیمت محصولات بنگاه در بازار، از دست رفتن سودآوری بنگاه رخدادهایی بسیار اثرگذار بر ریسک اعتباری بنگاه هستند. در تأمین مالی تجاری چنین ریسکهای وجود ندارند، تنها سقوط قیمتها میتواند مقداری ریسک نکول توسط خریدار نهایی را افزایش دهد.
بحث را درباره مدیریت ریسک اعتباری در تأمین مالی تجاری و تفاوتهای آن با تأمین مالی مرسوم بنگاهها (نظیر تسهیلات سرمایه در گردش) در قسمت چهارم نوشتار ادامه میدهیم.