در هفتههای اخیر، برخی فعالان رسانهای و مدیران صفحات اینستاگرامی از کاهش غیرمنتظره تعداد دنبالکنندگان خود خبر دادهاند؛ اتفاقی که در مواردی به ریزش دهها هزار فالور منجر شده است. با این حال آنچه این موضوع را به یک پرسش جدی تبدیل میکند، تفاوت معنادار میان صفحات مختلف است؛ بهطوری که برخی صفحات تقریباً بدون تغییر باقی ماندهاند و برخی دیگر بخش بزرگی از مخاطبان خود را از دست دادهاند.
در یکی از نمونههای قابل توجه، یک صفحه فعال در صنعت مالی و بانکی که پیش از جنگ حدود ۱۵۰ هزار دنبالکننده داشت، پس از بازگشت اینترنت با کمتر از ۱۰ هزار دنبالکننده مواجه شده است؛ افتی بیش از ۹۰ درصد که بهسختی میتوان آن را صرفاً نتیجه تغییر رفتار کاربران یا پیامدهای قطعی اینترنت دانست.
در روزهای نخست پس از مشاهده این ریزش، برخی این فرضیه را مطرح کردند که محدودیتهای اینترنتی و کاهش دسترسی کاربران ایرانی به شبکههای اجتماعی بینالمللی باعث حذف یا غیرفعال شدن بخشی از حسابهای کاربری شده است. از این منظر، کاهش تعداد دنبالکنندگان میتواند یکی از پیامدهای غیرمستقیم جنگ و اختلالات ارتباطی باشد.
اما بررسی وضعیت صفحات مشابه، این فرضیه را با ابهامهای جدی مواجه میکند. بسیاری از رسانهها، کسبوکارها و صفحات فعال در حوزههای مالی، بانکی و فناوری، جامعه مخاطب تقریباً مشابهی دارند و بخش قابل توجهی از دنبالکنندگان آنها مشترک هستند. اگر علت اصلی این اتفاق حذف کاربران ایرانی یا کاهش دسترسی آنها به اینستاگرام بود، انتظار میرفت آثار آن در بخش گستردهای از صفحات فارسیزبان دیده شود. با این حال گزارشها و مشاهدات موجود نشان میدهد بسیاری از این صفحات تغییر محسوسی در تعداد دنبالکنندگان خود تجربه نکردهاند و دستکم با ریزشهایی در این ابعاد مواجه نشدهاند.
همین موضوع باعث شده فرضیه دیگری بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد؛ اینکه بخش قابل توجهی از دنبالکنندگان برخی صفحات، حسابهای غیرفعال، کمکیفیت یا غیرواقعی بودهاند و در جریان یکی از پاکسازیهای اینستاگرام از فهرست مخاطبان آنها حذف شدهاند. به زبان سادهتر دست صفحاتی که فالورهای فیک و غیرواقعی داشتند رو شد!
اینستاگرام در سالهای اخیر بارها اقدام به حذف حسابهای جعلی، رباتی و غیرفعال کرده است. چنین اقداماتی معمولاً تأثیر محدودی بر صفحاتی دارد که مخاطبان آنها عمدتاً واقعی و فعال هستند، اما میتواند برای صفحاتی که بخشی از رشد آنها بر پایه حسابهای کمکیفیت یا غیرواقعی شکل گرفته، نتایج قابل توجهی به همراه داشته باشد. اما حذف فالورهای غیرفعال یا فیک چیزی است که هر روز در اینستاگرام در جریان است و مدیران صفحات با کمک ابزارهای پولی این فرصت را دارند به صورت روزانه یا هفتگی، فالورهای حذف شده را با فالورهای فیک جدید جایگزین کنند و این چرخه باطل را ادامه دهند و کسی هم متوجه هیچ تغییر خاصی نمیشود! این اتفاق فقط زمانی خودش را به طور عیان نشان میدهد که دو ماه قطعی اینترنت فرصت جبران فالورهای غیرواقعی را از مدیران این صفحات بگیرد!
از همین رو برخی کارشناسان حوزه شبکههای اجتماعی معتقدند افت بیش از ۹۰ درصدی دنبالکنندگان یک صفحه، بیش از آنکه نشانه خروج کاربران واقعی باشد، میتواند نشانهای از حذف گسترده حسابهایی باشد که پیشتر در آمار مخاطبان صفحه ثبت شده بودند اما نقش مؤثری در تعاملات آن نداشتند.
البته بدون دسترسی به دادههای داخلی متا و اینستاگرام نمیتوان درباره علت این اتفاق با قطعیت اظهارنظر کرد. با این حال مقایسه روند صفحات مختلف نشان میدهد فرضیه حذف فالورهای غیرواقعی در حال حاضر از وزن تحلیلی بیشتری نسبت به سناریوی حذف گسترده کاربران ایرانی برخوردار است.
آنچه این ماجرا بار دیگر یادآوری میکند، محدودیت یکی از رایجترین معیارهای سنجش موفقیت در شبکههای اجتماعی است؛ تعداد دنبالکنندگان. عددی که اگرچه در نگاه اول نشانهای از نفوذ و اثرگذاری به نظر میرسد، اما در عمل همیشه بازتابدهنده مخاطبان واقعی نیست. گاهی یک پاکسازی ساده کافی است تا فاصله میان «فالور» و «مخاطب» آشکار شود.
