آثار جنگ معمولاً با تصاویر ویرانی ساختمانها و زیرساختها به یاد آورده میشود؛ اما پیامدهای آن تنها به خسارتهای فیزیکی محدود نمیشود و میتواند در قالب آلودگی هوا، تخریب اکوسیستمها، تولید حجم گستردهای از پسماند و نخاله، آسیب به منابع آب و خاک و افزایش ریسکهای اقتصادی، سالها پس از پایان درگیریها ادامه پیدا کند.
در همین چارچوب، کمیسیون انرژی و محیطزیست اتاق تهران با همکاری سازمان حفاظت محیطزیست، نشست تخصصی «پیامدهای زیستمحیطی جنگ و تابآوری بنگاههای اقتصادی؛ مسئولیت بخش خصوصی در دوران گذار» را با حضور مسئولان سازمان حفاظت محیطزیست، نمایندگان مجلس، مدیران شهری و فعالان بخش خصوصی برگزار کرد. در این نشست، ابعاد مختلف اثرات جنگ بر محیطزیست، اقتصاد و الزامات بازسازی و تابآوری مورد بررسی قرار گرفت.
احیای اکوسیستمها باید در قلب بازسازی قرار گیرد
سعید تاجیک، رئیس کمیسیون انرژی و محیطزیست اتاق تهران، با اشاره به مفهوم «اکوساید» یا نابودی گسترده محیطزیست در جریان جنگها گفت خسارتهای زیستمحیطی معمولاً کمتر از تلفات انسانی دیده میشوند، اما آثار آنها در بسیاری موارد ماندگارتر است.
او با استناد به برآوردهای بینالمللی اعلام کرد: «جنگ ۱۲ روزه حدود ۵ میلیون تن گاز گلخانهای تولید کرده که معادل انتشار سالانه یک میلیون خودرو، مصرف برق حدود ۷۰۰ هزار خانه و یا نابودی حدود ۸۰ میلیون درخت است.»
به گفته تاجیک، در دوره بازسازی نباید تنها به جبران خسارتهای فیزیکی توجه کرد بلکه احیای اکوسیستمهای آسیبدیده باید بهعنوان بخشی از برنامه رسمی بازسازی تعریف شود، نه یک اقدام جانبی یا تکمیلی.
تخریب محیطزیست به یک ریسک اقتصادی تبدیل شده است
محمود نجفیعرب، رئیس اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به وضعیت بلندمدت محیطزیست ایران گفت: «محیطزیست کشور فقط در جنگ آسیب ندیده، بلکه از سال ۱۳۵۷ تاکنون تحت فشار مداوم قرار داشته است؛ کاهش پوشش جنگلی، فرسایش خاک، افت منابع آب و بیابانزایی نشان میدهد ما با یک روند تدریجی و انباشته تخریب روبهرو هستیم.»
او با بیان اینکه این روند به یک مسئله صرفاً زیستمحیطی محدود نمیشود، تأکید کرد تخریب سرزمین امروز مستقیماً به یک ریسک اقتصادی و تولیدی تبدیل شده و هزینه آب، انرژی، کشاورزی و سرمایهگذاری را افزایش داده است.
نجفیعرب در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به پارک ملی لار گفت: «پارک ملی لار عملاً به دلیل چرای دام و بهرهبرداری ناپایدار دچار تخریب جدی شده و فرسایش خاک در آن به حدی رسیده که حتی بر کیفیت منابع آبی تهران اثر گذاشته است.»
او با اشاره به قوانین موجود در حفاظت از پارکهای ملی افزود اجرای دقیق ممنوعیت ورود دام، توقف بهرهبرداری مخرب و اصلاح الگوی استفاده از این مناطق باید در اولویت قرار گیرد.
در بخش راهکارها، رئیس اتاق بازرگانی تهران پیشنهاد کرد: «تدوین گزارش ریسک سرزمین برای بنگاههای اقتصادی، شفافسازی دادههای محیطزیستی، تشکیل کارگروه مشترک با نهادهای محیطزیستی، و حرکت به سمت سرمایهگذاری سبز و احیای مرتع و آبخیزداری در دستور کار قرار گیرد.»
او همچنین تأکید کرد توسعه اکوتوریسم در پارکهای ملی میتواند جایگزین بهرهبرداری مخرب شود و همزمان درآمد پایدار برای حفاظت از این مناطق ایجاد کند.
جنایتهای زیستمحیطی جنگ باید پیگیری شود
پیمان فلسفی، نایبرئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، با اشاره به خسارتهای ناشی از حملات به زیرساختهای انرژی و صنعتی گفت: «آثار زیستمحیطی جنگ نباید در سایه خسارتهای انسانی و اقتصادی نادیده گرفته شود.»
او آلودگی هوا، خاک و منابع آبی ناشی از حملات به تأسیسات انرژی را از مهمترین پیامدهای جنگ دانست و خواستار مستندسازی و پیگیری حقوقی این خسارتها در مجامع بینالمللی شد.
زیرساختهای پرخطر باید از شهرها خارج شوند
علی نصیری، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، با اشاره به گستردگی حملات در جنگ ۱۲ روزه گفت: «تمامی ۲۲ منطقه تهران تحت تأثیر این حملات قرار گرفتند و هیچ منطقهای از پیامدهای آن مصون نماند.»
به گفته او، منطقه ۴ با حدود ۹۰ مورد اصابت بیشترین آسیب را تجربه کرد و پس از آن مناطق ۲۱ و یک قرار داشتند.
او با اشاره به اقدامات امدادی انجامشده پس از حملات گفت بیش از ۹ هزار نفر از شهروندان آسیبدیده در ۴۶ هتل و مجتمع اقامتی اسکان داده شدند و روند بازسازی همچنان ادامه دارد. نصیری همچنین از آسیبدیدگی ۵۰ هزار و ۸۴۹ واحد مسکونی خبر داد و گفت بخش عمده این واحدها تنها نیازمند تعمیرات جزئی بودهاند، اما ۴۵۵ واحد به مقاومسازی و بیش از ۲ هزار واحد به تخریب و نوسازی کامل نیاز دارند.
نصیری یکی از مهمترین پیامدهای زیستمحیطی جنگ را افزایش حجم نخالهها و پسماندهای ساختمانی دانست و گفت مدیریت این حجم از آوار، در کنار ضرورت نگهداری موقت بخشی از آنها برای تعیین تکلیف اموال و اسناد شهروندان، به یکی از چالشهای جدید پایتخت تبدیل شده است.
رئیس سازمان مدیریت بحران تهران بخش مهمی از سخنان خود را به زیرساختهای انرژی اختصاص داد و گفت هر سه انبار نفت اصلی تهران شامل انبار نفت ری، انبار نفت شهران و انبار نفت سوهانک مورد اصابت قرار گرفتند. او با اشاره به اینکه برای انبار نفت شهران سالها جلسات کارشناسی برگزار شده و حتی یک «ماتریس ۳۵ بندی» برای مدیریت ریسک آن تدوین شده بود، گفت همین اقدامات باعث شد آتشسوزی شهران سریعتر از دو انبار دیگر کنترل شود.
او همچنین از حجم بالای سوخت درگیر در این حادثه سخن گفت و با اشاره به وجود حدود ۱۹.۵ میلیون لیتر سوخت در مخازن آسیبدیده، خواستار تصمیمگیری جدی برای انتقال تأسیسات پرخطر از مناطق متراکم شهری شد. به گفته او، انبار نفت شهران زمانی در خارج از محدوده شهر قرار داشت اما توسعه شهری باعث شده امروز در قلب مناطق مسکونی تهران قرار گیرد و ادامه فعالیت آن تهدیدی جدی برای محیطزیست و امنیت شهروندان باشد.
نصیری در ادامه به پیامدهای زیستمحیطی جنگ اشاره کرد و گفت حجم قابل توجهی از پسماندهای جنگی، بقایای موشکها و مهمات عملنکرده همچنان در برخی مناطق باقی مانده است. او آزاد شدن حجم بالایی از مواد حاصل از انفجارها و همچنین انتشار بوی گوگرد در برخی روزهای جنگ را از موضوعاتی دانست که نیازمند مطالعات بلندمدت محیطزیستی و سلامت عمومی است. به گفته او، حتی امروز نیز گزارشهایی از کشف بقایای مهمات و قطعات پرتابهها در مناطق طبیعی اطراف تهران دریافت میشود.
رئیس سازمان مدیریت بحران تهران همچنین نسبت به آثار مواد خطرناک ناشی از حمله به برخی مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاهی هشدار داد و گفت در برخی مناطق انتشار مواد شیمیایی و گازهایی مانند کلر، نگرانیهایی را برای ساکنان ایجاد کرده است؛ موضوعی که به گفته او معمولاً کمتر مورد توجه قرار میگیرد اما میتواند آثار منطقهای قابل توجهی داشته باشد.
او در پایان تأکید کرد که جنگ، فرصتی ناخواسته برای بازنگری در جانمایی زیرساختهای پرخطر کشور ایجاد کرده است. نصیری پیشنهاد کرد بخشی از تأسیسات حساس و خطرآفرین به خارج از محدودههای شهری منتقل شوند و توسعه فضاهای زیرسطحی، پناهگاهها و زیرساختهای تابآور در دستور کار مدیریت شهری قرار گیرد. به اعتقاد او، تابآوری شهری و حفاظت از محیطزیست دو موضوع جداییناپذیر هستند و باید همزمان مورد توجه قرار گیرند.
آثار جنگ فراتر از زمان درگیری ادامه پیدا میکند
حمید ظهرابی، معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست، تأکید کرد که آثار جنگ محدود به زمان درگیری نیست و میتواند سالها بعد در قالب آلودگی خاک، آب و هوا بر سلامت انسانها و اکوسیستمها اثر بگذارد.
او با اشاره به فشار همزمان جنگ و خشکسالی بر طبیعت کشور گفت ایران از نظر تنوع زیستی در زمره ۲۰ کشور اول جهان قرار دارد و برخی مناطق حساس مانند زاگرس در این جنگ آسیب جدی دیدهاند؛ در حالی که اکوسیستم کشور پیش از آن نیز با خشکسالیهای چندساله و بهرهبرداری ناپایدار مواجه بوده است.
ظهرابی همچنین تأکید کرد که مدیریت پس از جنگ نباید به اقدامات مقطعی محدود شود و پایش و ارزیابی مستمر محیطزیستی در کنار کنترل بهرهبرداری بیرویه از منابع طبیعی و تقویت مشارکت اجتماعی و آگاهی عمومی باید بهعنوان راهبرد اصلی دوره بازسازی دنبال شود.
اقتصاد چرخشی دیگر یک ایده فانتزی نیست
سید توحید صدرنژاد، رئیس کمیسیون توسعه پایدار ایران، با اشاره به آسیبهای واردشده به زنجیره تولید و تأمین صنایع گفت برخی واحدهای تولیدی در دوره بحران با کاهش ۶۰ تا ۷۰ درصدی ظرفیت مواجه شدند.
او معتقد است توسعه اقتصاد چرخشی و افزایش بازیافت میتواند بین ۴۰ تا ۴۵ درصد از کمبود مواد اولیه و محصولات مورد نیاز صنایع را جبران کند و به همین دلیل باید به عنوان یک راهبرد ملی مورد توجه قرار گیرد.
بازسازی اکوسیستمها مهمترین مأموریت پس از جنگ است
علیمحمد طهماسبی، مشاور رئیس سازمان حفاظت محیطزیست، تأکید کرد بازسازی پس از جنگ نباید تنها به زیرساختها محدود شود و احیای اکوسیستمهای آسیبدیده نیز باید در اولویت قرار گیرد.
او توسعه دیپلماسی محیطزیست، گسترش صنایع بازیافت و تقویت همکاری میان دولت، بخش خصوصی، شهرداریها و سازمانهای تخصصی را از الزامات این مسیر دانست.
بازیافت دیگر یک انتخاب نیست؛ بخشی از امنیت اقتصادی کشور است
سعید ترکمان، رئیس انجمن ملی صنایع پلیمر ایران، با اشاره به آسیبهای واردشده به زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی در جریان جنگ، گفت: «یکی از مهمترین خسارتهای صنعتی و زیستمحیطی این دوره متوجه صنایع پتروشیمی و پلیمر بوده است؛ صنایعی که نقش مستقیمی در تأمین کالاهای مصرفی و سبد معیشت خانوارها دارند.»
او با اشاره به افزایش قیمت مواد اولیه پلیمری پس از آسیب به برخی واحدهای پتروشیمی گفت ایران همچنان وابستگی بالایی به مواد اولیه نو دارد، در حالی که در بسیاری از کشورهای دنیا استفاده از مواد بازیافتی در تولید محصولات پلیمری به یک الزام تبدیل شده است.
ترکمان با بیان اینکه کشور ظرفیت بازیافت حدود ۵ میلیون تن مواد پلیمری را در اختیار دارد، افزود جنگ نشان داد اتکا صرف به تولید مواد اولیه پتروشیمی میتواند آسیبپذیری بالایی ایجاد کند و به همین دلیل باید بازیافت و اقتصاد چرخشی به عنوان بخشی از راهبرد تأمین مواد اولیه کشور مورد توجه قرار گیرد.
به گفته او، در بسیاری از صنایع از جمله خودرو، بستهبندی و محصولات مصرفی امکان جایگزینی بخش قابل توجهی از مواد اولیه با مواد بازیافتی وجود دارد، اما نبود برخی استانداردها و محدودیتهای مقرراتی مانع بهرهگیری کامل از این ظرفیت شده است.
ترکمان همچنین خواستار تسهیل صدور مجوزها، اصلاح سیاستهای مالیاتی و مشارکت بیشتر بخش خصوصی در سیاستگذاریهای حوزه پسماند و بازیافت شد و تأکید کرد ایران میتواند به یکی از قطبهای بازیافت پلیمر در منطقه غرب آسیا تبدیل شود.
پایشها ادامه دارد؛ آب و خاک در اولویت ارزیابیهای پساجنگ
صدیقه ترابی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست، با ارائه گزارشی از پایشهای انجامشده در دوران جنگ گفت مهمترین نگرانی سازمان در روزهای ابتدایی درگیریها، پیامدهای ناشی از آتشسوزی انبارهای نفت و انتشار آلایندهها در هوای تهران بود.
او با اشاره به نتایج پایشهای انجامشده توضیح داد اگرچه در روزهای نخست آلودگی ناشی از انفجارها و آتشسوزیها قابل توجه بود، اما شرایط جوی از جمله بارش باران و وزش باد موجب شد این آلایندهها در مدت کوتاهی کاهش یابند.
ترابی گفت بررسی نمونههای برداشتشده از هوای تهران نشان میدهد ترکیب ذرات معلق تغییر کرده و سهم عناصری مانند کلسیم و گوگرد افزایش یافته است؛ موضوعی که به تخریب ساختمانها و سوختن مواد نفتی ارتباط دارد. با این حال به گفته او، این تغییر به معنای افزایش کلی آلودگی هوا نبوده و حتی تهران در بسیاری از روزهای این دوره کیفیت هوایی بهتر از دورههای مشابه سالهای گذشته را تجربه کرده است.
او تأکید کرد نگرانی اصلی اکنون متوجه آب و خاک در مناطق آسیبدیده است و به همین دلیل پایشهای محیطزیستی همچنان ادامه دارد تا آثار احتمالی بلندمدت این آلودگیها ارزیابی شود.
بازسازی نباید خطاهای گذشته را تکرار کند
شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به خسارتهای محیطزیستی ناشی از جنگ گفت مستندسازی آثار جنگ بر محیطزیست، یکی از مهمترین اقداماتی است که باید برای پیگیریهای ملی و بینالمللی انجام شود.
او با اشاره به تجربه جنگهای گذشته گفت: «در بسیاری از درگیریهای نظامی جهان، خسارتهای زیستمحیطی بعدها مبنای پیگیریهای حقوقی و بینالمللی قرار گرفتهاند و به همین دلیل سازمان حفاظت محیط زیست مستندسازی خسارتهای جنگ اخیر را در دستور کار قرار داده است.»
به گفته انصاری، برآوردهای اولیه نشان میدهد خسارت واردشده به عرصههای طبیعی کشور در جنگ ۱۲ روزه بیش از ۲۰ هزار میلیارد تومان بوده و این گزارشها برای پیگیریهای حقوقی و بینالمللی در اختیار نهادهای مسئول قرار گرفته است.
او همچنین به مکاتبات انجامشده با سازمان ملل متحد، برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP) و نهادهای بینالمللی محیطزیستی اشاره کرد و گفت اگرچه واکنشهای بینالمللی متناسب با ابعاد خسارتها نبوده، اما پیگیری این موضوع همچنان ادامه دارد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد دوران بازسازی پس از جنگ باید فرصتی برای اصلاح مسیرهای گذشته باشد و در جانمایی زیرساختها، توسعه صنعتی و مدیریت منابع طبیعی، محدودیتهای محیطزیستی و ارزیابی ریسک بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.
انصاری همچنین توسعه انرژیهای تجدیدپذیر را یکی از مهمترین الزامات آینده کشور دانست و گفت توجه به محیطزیست صرفاً یک موضوع حفاظتی نیست، بلکه مستقیماً با تابآوری اقتصادی، رفاه اجتماعی و سرمایه اجتماعی کشور پیوند خورده است.
