در روزهای اخیر، انتشار یک تصویر با طرح جدید از اسکناس ۵۰۰ هزار تومانی در شبکههای اجتماعی، این سؤال را برای برخی شهروندان ایجاد کرد که آیا چنین اسکناسی واقعاً در حال انتشار است یا نه.
تصویر این اسکناس که بهعنوان پول جدیدِ در حال توزیع معرفی میشد، توسط خبرگزاری تسنیم تکذیب شد؛ بررسیهای راه پرداخت نشان داده که این تصویر صرفاً یک طرح گرافیکی ساخته شده با هوش مصنوعی بوده و هیچ اعتبار رسمیای ندارد.
این اتفاق بهانهای شد تا سری به ویترین رسمی بانک مرکزی بزنیم. دنیای اسکناسهای ایرانی پر از قصههای ناگفته و نمادهایی است که شاید هر روز از کنارشان میگذریم اما شناسنامهشان را نمیدانیم.
در ادامه این مطلب، مروری خواهیم داشت بر شناسنامه و تاریخچه تمامی اسکناسها و ایرانچکهای معتبری که در حال حاضر مورد تأیید بانک مرکزی هستند و در بازار در جریان هستند. اسکناسها به ترتیب سال انتشار از قدیمیترین به جدیدترین دستهبندی شده است.
بازماندگان دهه ۶۰؛ قدیمیترین اسکناسهای معتبر
اسکناسهایی در جیب ما اعتبار دارند که بیش از ۴۰ سال از عمر اولین چاپ آنها میگذرد:
اسکناس ۲۰۰ ریالی (۲۰ تومانی): این اسکناس قدیمیترین پول در جریان کشور با نمای مسجد جامع یزد است که در سال ۱۳۶۱ چاپ شد و با وجود اینکه دیگر چاپ نمیشود، هنوز از نظر قانونی اعتبار دارد.
اسکناس ۱۰۰ ریالی (۱۰ تومانی): این اسکناس منقش به تصویر آیتالله مدرس، در سال ۱۳۶۴ منتشر شد و همچنان در فهرست اسکناسهای «در جریان» بانک مرکزی قرار دارد. دلیل انتخاب تصویر آیتالله مدرس، نقش کلیدی او در ایستادگی مقابل استبداد و نفوذ بیگانگان در تاریخ معاصر ایران است؛ او به عنوان نمادی از آزادیخواهی و شجاعت در ساختار پولی کشور قرار گرفت.
اسکناس ۲۰۰۰ ریالی: این اسکناس دو طرح معروف دارد؛ یکی با نمای آزادی خرمشهر (چاپ ۱۳۶۵) و دیگری با تصویر امام خمینی که پشت هر دوی آنها نمای کعبه نقش بسته است. با آغاز جنگ تحمیلی و سالهای بعد از آن اسکناس های کشور نیز تحت تأثیر حوادث جنگ، رنگ و بوی جهادی و انقلابی بیشتری به خود گرفت. صحنههای نمادین از اتفاقات و پیروزیهای جنگ تحمیلی، و یا جمعیت نمازگزار در نماز جمعه نیز به عنوان نمادهایی از حضور جمعیت مشتاق کشور در عرصههای مختلف روی اسکناسها به چاپ رسید.
اسکناس ۵۰۰ ریالی: این پول که در سال ۱۳۶۷ به بازار آمد، به دلیل تصویر سردر دانشگاه تهران در پشت آن مشهور است.
سردر اصلی دانشگاه تهران که در دهه ۴۰ خورشیدی و در امتداد خیابان انقلاب ساخته شده، یکی از شناختهشدهترین نمادهای شهری پایتخت است. طراحی این سازه بتنی را کوروش فرزامی بر عهده داشته؛ فرمی که با الهام از دو بال گسترده، روایت بصری آزادی و دانش را در قالبی مینیمال ارائه میکند. این سردر بهدلیل ارزش تاریخی و معماری خود، در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.
سری امام خمینی؛ وقتی تاریخ روی پول ورق خورد
امام خمینی (ره) در زمان حیاتشان اجازه چاپ تصویر خود را بر روی اسکناسها نداده بودند و اولین بار در سال ۱۳۷۱ (سه سال پس از رحلت ایشان) تصویر ایشان جایگزین طرحهای قبلی شد.
اسکناس ۱۰۰۰ ریالی: نخستین اسکناس از سری جدید بود که با تصویر امام در رو و تصویری از قبةالصخره در پشت، در سال ۱۳۷۱ منتشر شد.
اسکناس ۲۰۰۰ ریالی: دیگر اسکناس 2000 ریالی با تصویر امام در رو و نمایی از کعبه در پشت، در سال 1384 منتشر شد.
اسکناس ۵۰۰۰ ریالی؛ سفر از فضا تا باستان
این اسکناس یکی از پرتغییرترینهاست؛ پشت آن ابتدا طرح «گل و مرغ»، سپس «ماهواره امید» و در آخرین نسخه، «سفالینه باستانی زابل» چاپ شده است.
اسکناس پنج هزار ریالی برای اولین بار در سال 1372 با پرتره حضرت امام خمینی (ره) و با طرح گل و مرغ در پشت آن منتشر شد. گل و مرغ از اصیلترین نقوش هنر ایرانی است و در نگارگری، کاشیکاری و منسوجات سنتی ایران جایگاه ویژهای دارد. این طرح در اسکناس ۵۰۰۰ ریالی نخستین نسل، نماد زیبایی، لطف الهی و تجلی آفریدگار در خلقت بود.
در سال ۱۳۸۸، پس از پرتاب نخستین ماهواره ایرانی با نام «امید»، بانک مرکزی برای پاسداشت این دستاورد علمی، طرح پشت اسکناس ۵۰۰۰ ریالی را تغییر داد.
در سال 1390 با توجه به مطرح شدن موضوع توجه به میراث فرهنگی و صنایع دستی ایران، فرایند طراحی بر این اساس آغاز و پس از ارائه و بررسی طرحهای گوناگون در نهایت طرح پشت اسکناس پنج هزار ریالی از ماهواره امید به ظروف سفالی مربوط به قرن هشتم هجری تغییر یافت.
طرح پشت اسکناس متشکل از ظروف سفالی متعلق به قرن هشتم هجری است که از منطقه سلطان آباد یا همان اراک امروزی کشف شده است و از نمونههای ارزشمند و زیبای سفالگری به شمار میرود و در حال حاضر در موزه ملی ایران نگهداری میشود.
دلیل انتخاب آن نیز همانطور که اشاره شد توجه ویژه به موضوع میراث فرهنگی و صنایع دستی است، برمبنای آخرین تحقیقات و کشفیات باستان شناسی فن و هنر سفالگری در ایران سابقهای دیرینه دارد و به حدود هزاره هشتم پیش از میلاد باز میگردد. این سفالها به دلیل تأثیر جنبههای مذهبی، اقتصادی کشاورزی و اجتماعی به خوبی بیانگر فرهنگ غنی ایرانیان است
تحول در اسکناسهای درشت؛ از دماوند تا مشاهیر
با گذشت زمان، طراحی اسکناسهای درشتتر به سمت معرفی مشاهیر و اماکن تاریخی ایران رفت.
اسکناس ۱۰,۰۰۰ ریالی (۱۰۰۰ تومانی): این اسکناس سه نسل متفاوت را پشت سر گذاشته؛ از طرح کوه دماوند (سال ۷۱) به حافظیه شیراز (سال ۹۶) و در نهایت به آرامگاه بوعلیسینا در همدان (سال ۱۴۰۱) رسیده است.
در اسکناسهای جدید ۱۰۰۰ تومانی چهار صفر کمرنگ شده و به حروف ۱۰هزار ریال نوشته شده است.
اسکناس ۲۰,۰۰۰ ریالی (۲۰۰۰ تومانی): پشت این اسکناس ابتدا تصویر میدان نقش جهان بود، سپس به مسجدالاقصی بادگیرهای خانه آقازاده ابرکوه تغییر یافت و جدیدترین نسخه آن منقش به مقبرهالشعرای تبریز است.
تغییر تصویر پشت اسکناس های دو هزار تومانی از میدان نقش جهان اصفهان به مسجدالاقصی یکی از تغییرات دولت نهم و دهم بود.
انتخاب نماد مقبرهالشعرا برای اسکناس ۲۰هزار ریالی با هدف پاسداشت جایگاه فرهنگی و تاریخی آذربایجان انجام شده است. این اثر نمادی از غنای ادبی تبریز و یادآور بزرگان شعر و اندیشه ایران در سدههای گذشته است.
اسکناس ۵۰,۰۰۰ ریالی (۵۰۰۰ تومانی): این اسکناس از نقشه ایران با طرح اتم به همراه الکترونها (نماد انرژی هستهای) شروع شد، مدتی نمای دانشگاه تهران را بر خود داشت و در نسخه جدید بنفشرنگ، طرح حافظیه شیراز را نمایش میدهد.
یکی از تغییرات مهم در چاپ اسکناسها در دولت تدبیر و امید اتفاق افتاد. به مناسبت هشتادمین سال تأسیس دانشگاه تهران در همایشی به این مناسبت از طرح جدیدی از اسکناس ۵ هزارتومانی با تصویر سر در دانشگاه تهران رونمایی شد.
اسکناس ۱۰۰,۰۰۰ ریالی (۱۰ هزار تومانی): این پول با تصویر امام خمینی در رو و آرامگاه سعدی در پشت، از سال ۱۳۸۹ به جمع اسکناسهای ایران اضافه شد.
آرامگاه سعدی یا سعدیه در شیراز قرار دارد. این بنا در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده است.
بعد تخریب بناهای اولیه موجود در سعدیه، کریمخان زند دستور ساخت مقبرهای بر آرامگاه سعدی را داد، این آرامگاه در طول تاریخ دستخوش تغییرات مختلفی شد تا در نهایت در دوره پهلوی بنایی با معماری محسن فروغی با گنبدی فیروزهای در سعدیه ساخته شد.
ایرانچکها؛ پولهای نقد با مبالغ درشت
ایران چک شباهتی به چکهای بانکهای تجاری، یک حواله یا دستور پرداخت ندارد و یکی از انواع چکهای تعریف شده در قانون چک هم نیست، بلکه ایران چک از جنس اسکناس است. درواقع میتوان گفت ایران چک همان پول نقد است.
تاریخچه تحولات ایرانچک
دوران هرجومرج (۱۳۸۶): در این سال، تمامی بانکهای ایرانی مجاز بودند تا سقف ۵۰۰ هزار ریال ایرانچکهای اختصاصی خود را چاپ و منتشر کنند. این دوره بهدلیل تنوع طراحی و نبود انسجام در کنترل حجم اسکناسها، بعدها «دوران هرجومرج» انتشار ایرانچک نام گرفت.
آغاز انحصار بانک مرکزی (۱۳۸۷): بهمنظور تمرکز و نظارت بهتر بر انتشار پول، امتیاز چاپ ایرانچک از سایر بانکها سلب و بهصورت انحصاری در اختیار بانک مرکزی قرار گرفت. از این پس بانکها تنها مجاز به فروش ایرانچکهای چاپشده توسط بانک مرکزی بودند.
این ایرانچکها با مبالغ ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی و با طرحهای حرم مطهر امام رضا (ع) و تختجمشید وارد بازار شدند.
توقف و بازگشت دوباره (۱۳۹۱ تا ۱۳۹۳): در سال ۱۳۹۱ بهدلیل ملاحظات قانونی، انتشار ایرانچک توسط بانک مرکزی موقتاً متوقف شد. بااینحال، پس از وقفهای دو ساله، در سال ۱۳۹۳ ایرانچکها با طرحی تازه و ویژگیهای امنیتی بهبودیافته دوباره به چرخه پولی کشور بازگشتند.
ایرانچک ۵۰۰ هزار ریالی (۵۰ تومانی): طرح اصلی روی تمام آنها بارگاه امام رضا (ع) است، اما در پشت آنها بسته به سال تولید، تصاویری از سقاخانه صحن عتیق حرم مطهر رضوی یا کوه دماوند دیده میشود.
گفته میشود قدمت سقاخانه صحن عتیق حرم مطهر رضوی به دوره نادرشاه باز میگردد اما در دوره فتحعلیشاه، سردار اسماعیل خان که اهل سنگسر بوده به خاطر نجات جان شاه مقداری طلا هدیه گرفت و این طلاها را صرف این سقاخانه کرد.
اولین ایران چک ۵۰ هزار تومانی بدون ۴ صفر در سال ۱۳۹۷ رونمایی و منتشر شد.
ایرانچک ۱ میلیون ریالی (۱۰۰ تومانی): نسخههای قدیمی آن با طرح تختجمشید شناخته میشد، اما در نسخههای جدید تصویر بارگاه حضرت معصومه (س) در رو و میدان گازی پارس جنوبی در پشت آن نقش بسته است.
تخت جمشید یا پارسه بازماندهای از کاخ و شهری در دوره هخامنشیان است. تخت جمشید بر اساس دستور داریوش بزرگ ساخته شد و در نزدیکی شهر شیراز قرار دارد. این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
ایرانچک ۲ میلیون ریالی (۲۰۰ تومانی): سری اول آن نمای سد کارون ۳ را داشت و سری جدید (مصوب ۱۴۰۳) با طرح مسجد امام اصفهان و نمای چوگان اثر استاد فرشچیان طراحی شده است.
حضور طرح چوگانِ استاد فرشچیان بر پشت اسکناس ملی، تنها انتخابی هنری نیست؛ بلکه پیامی فرهنگی دارد. این طرح یادآور پیشینهای است کهن از ورزش، هنر و هویت ایرانی؛ سنتی که از دل تاریخ آمده و امروز با ثبت جهانی چوگان در فهرست میراث ناملموس یونسکو، بار دیگر جایگاه فرهنگی خود را در روایت تصویری پول ملی پیدا کرده است.
ایرانچک ۵,۰۰۰,۰۰۰ ریالی (۵۰۰ هزار تومانی): این چک که با رنگ زرد شناخته میشود، از مرداد ماه سال ۱۴۰۴ رسماً وارد بازار شد. روی آن تصویری از شاهکار معماری قاجار، مسجد آقا بزرگ کاشان، و پشت آن نمادی از حماسه ملی، آرامگاه فردوسی، نقش بسته است.
ایرانچک ۱۰,۰۰۰,۰۰۰ ریالی (۱ میلیون تومانی): جدیدترین عضو خانواده که در اسفند ۱۴۰۴ به دست مردم رسید. این پول با طرح مسجد جامع یزد در رو و نمای باشکوه ارگ بم در پشت، بزرگترین رقم پولی کشور محسوب میشود.
