پایگاه خبری راه پرداخت دارای مجوز به شماره ۷۴۵۷۲ از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و بخشی از «شبکه عصر تراکنش» است. راه پرداخت فعالیت خود را از دوم اردیبهشتماه ۱۳۹۰ شروع کرده و اکنون پرمخاطبترین رسانه ایران در زمینه فناوریهای مالی، بانکداری و پرداخت و استارتآپهای فینتک است.
تولید هم زیر فشار ارز است
بررسی مسیر تولید داخلی و توسعه زیرساخت دیجیتال در گفتوگو با مرتضی صادقی، عضو هیئتمدیره پرمان
زیرساخت دیجیتال کشور سالهاست مسیر پیشرفت را طی میکند، اما این مسیر اغلب مقطعی و واکنشی بوده است. به بهانه دومین رویداد زیرساخت دیجیتال و در ادامه سلسله گفتوگوهای تخصصی به بهانه این رویداد، با مرتضی صادقی، عضو هیئتمدیره پرمان درباره این که چگونه تولید داخلی تجهیزات شبکه و سیستمهای انتقال نوری میتواند اعتماد بهرهبرداران را جلب کند و ریسک عملیاتی شبکهها را کاهش دهد، گفتوگو کردیم. صادقی به چالشهای پیش روی تولیدکنندگان، از محدودیت منابع و تحریمها گرفته تا کمبود نیروی انسانی متخصص، اشاره و مسیر توسعه پایدار و سرمایهگذاری هوشمند در فناوریهای داخلی را برای آینده اقتصاد دیجیتال ترسیم میکند.
اگر بخواهیم وضعیت فعلی زیرساخت دیجیتال کشور را در مقایسه با وضعیت نرمال یا سطحی که باید به آن برسیم بررسی کنیم، به نظر شما مهمترین چالشها، نیازها و کمبودها کداماند؟ در چه حوزههایی دستاورد و پیشرفت داشتهایم و چه اتفاقات مثبتی رخ داده که بتوان بر اساس آنها در ادامه به سایر وضعیتها پرداخت؟
به نظر من در سالهای اخیر مسیری طی شده است، اما آنچه به چشم میآید این است که گسترش فناوری و توسعههای زیرساختی الزاماً بر اساس یک برنامه منظم و مدون نبوده؛ مثلاً برنامهای بلندمدت که مشخص کند قرار است طی یک مسیر ۲۰ساله از نقطهای به نقطه دیگر برسیم. بیشتر به نظر میرسد توسعهها متناسب با شرایط و نیازهای مقطعی انجام شدهاند؛ توسعههایی که البته همگی لازم و مفید بودهاند، چون ظرفیتها و امکانات موجود به اندازه نیاز نبوده و هر توسعهای در جای خود اثرگذار است. با این حال، این احساس وجود ندارد که یک روند منظم و برنامهریزیشده بهطور عملی پیش رفته باشد که قرار باشد در نهایت به نقطه مشخصی برسد. در کنار مسائل داخلی، عوامل بیرونی هم تأثیرگذار بودهاند؛ از جمله چالشهای مرتبط با تحریمها، واردات، استفاده از تجهیزات تولید داخل و همچنین ریسکهایی که در بهرهبرداری از شبکه وجود دارد.
با توجه به اهمیت زیرساخت در توسعه اقتصاد دیجیتال، نقش فعالان حوزه زیرساخت، از تأمین تجهیزات شبکه تا ایجاد و بهرهبرداری از دیتاسنترها، چیست؟
به نظر من یک مسئله بسیار مهم این است که مسیر رشد، مسیری پایدار باشد. بهگونهای که بتواند خود را تأمین مالی کند و با اتکا به منابع درونی پیش برود. آنچه در عمل رخ میدهد این است که برخی گشایشها از سوی بهرهبرداران زیرساخت ایجاد میشود؛ یعنی فعالیتهای اقتصادی شکل میگیرد و درآمدهایی حاصل میشود که بر اساس آن میتوانند به توسعه زیرساخت کمک کنند. با این حال در بسیاری از مواقع، تقاضا جلوتر از زیرساخت حرکت میکند و زیرساخت صرفاً بهدنبال آن پیش میرود؛ به این معنا که وقتی ظرفیت شبکه تکمیل میشود، تازه نیاز به توسعه و افزایش ظرفیت مطرح میشود.
در این میان، کاری که پرمان و برخی مجموعههای دیگر انجام میدهند، تمرکز بر تولید تجهیزات مخابرات نوری و تجهیزات شبکه باکیفیت است تا در شرایط دشواری مانند وضعیت فعلی، به بهرهبرداران شبکه کمک شود که با چالشهایی نظیر تحریم، محدودیت در دریافت خدمات پشتیبانی از وندورها و افزایش ریسکهای عملیاتی مواجه نشوند. نقش ما این است که بهعنوان یک راهکار جایگزین وارد عمل شویم و در شرایطی که استفاده از محصولات یا خدمات یک وندور به دلایل مختلفی مانند تحریم، افزایش قیمت ارز، جنگ یا سایر عوامل امکانپذیر نیست، در سطحی مشخص کمک کنیم تا مسیر جایگزینی در دسترس باشد.
با توجه به تغییر اقتصاد دیجیتال ایران از واردات به تولید داخلی، وضعیت فعلی تولید زیرساخت دیجیتال چگونه است؟ در کدام بخشها دستاورد بیشتری داشتهایم و کدام حوزهها هنوز نیازمند سرمایهگذاری و تمرکز هستند؟ آینده تولید در این حوزه چگونه به نظر میرسد؟
من تولید را محدود به ساخت کالای فیزیکی نمیدانم، بلکه آن را شامل ارائه سرویس، نرمافزار یا تجهیز میدانم. در گذشته، وندورهای خارجی مستقیماً در ایران فعال بودند و پشتیبانی را خودشان انجام میدادند، اما با کمرنگ شدن حضور آنها، شرکتهای داخلی این نقش را بر عهده گرفتند که از نظر من مصداق تولید محسوب میشوند. با این حال، تمرکز اصلی من بر «تولید واقعی» است؛ یعنی توسعه و ساخت فناوری و محصول توسط خود شرکتها و استفاده عملی آن در شبکه. تولید صرفاً یک بحث شعاری نیست و برای تبدیل شدن به یک فعالیت عملیاتی، لازم است شرکتها واقعاً صاحب فناوری باشند و محصولشان در مقیاس واقعی به کار گرفته شود. در این مسیر، مهمترین عامل، جلب اعتماد بهرهبردار یا اپراتور شبکه است.
برای بهرهبردار، تفاوتی ندارد محصول داخلی باشد یا خارجی؛ اولویت اصلی، پایداری شبکه و حداقل شدن ریسک عملیاتی است. اگر شبکه دچار اختلال شود، هزینه و محل خرید اهمیتی ندارد. نقش تولید داخل دقیقاً در همینجا معنا پیدا میکند: کاهش ریسک عملیاتی. زمانی که یک شرکت داخلی محصولی را از صفر تا صد توسعه میدهد، شناخت کامل نسبت به آن دارد و میتواند پشتیبانی، ارتقا و رفع مشکل را بدون وابستگی خارجی انجام دهد. این موضوع اطمینان بهرهبردار را افزایش میدهد و دغدغههایی مانند لایسنس یا محدودیتهای بیرونی را از بین میبرد.
اگر این رویکرد بهدرستی و در مقیاس مناسب توسط تولیدکنندگان مختلف دنبال شود، اعتماد بهتدریج در بازار شکل میگیرد. فضایی که سالها پیش با تردید جدی نسبت به تجهیزات داخلی همراه بود، امروز در حال تغییر است و پرسشها به سمت ارزیابی عملی محصول، قابلیتها و توان رقابت سوق پیدا کردهاند. این مسیر البته تدریجی است و جایگزینی کامل زیرساختها یکشبه اتفاق نمیافتد، اما با اعتماد، اجرا و سرمایهگذاری مستمر میتواند به نتیجه برسد.
اعتماد به تولید داخل تا حدی ناشی از مشاهده محصولات نهایی در بازار است و باعث شده مرحله بیباوری پشت سر گذاشته شود. با این حال، دغدغههایی مانند امنیت، استانداردسازی و برندسازی همچنان باقی است. تولید داخل تا چه حد توانسته یا باید بتواند این دغدغهها، بهویژه امنیت و رعایت استانداردها، را برطرف کند؟
امنیت را میتوان از سه منظر بررسی کرد: اول، مجموعه قابلیتها و فیچرهای امنیتی یک تجهیز؛ دوم، مرجع یا نهاد تأییدکننده امنیت که تست و سرتیفای محصول را انجام میدهد؛ و سوم، اهلیت سازنده و ریشه فناوری، یعنی منبع فناوری چقدر قابل اعتماد است. در محصولات داخلی با عمق تولید بالا، احتمال وجود مسائل پنهان امنیتی کمتر است، در حالی که برخی وندورهای خارجی در شرایط خاص رفتارهای نامطلوبی نشان دادهاند.
امنیت واقعی شبیه خودرو است: فیچرها مهماند اما اگر ساختار پایه ایمن نباشد، کارایی کمی دارند. تجهیزات داخلی بالقوه امنیت بالاتری دارند، مشروط بر تست و تأییدیه. بهرهبردار شبکه به دنبال کاهش ریسک و شبکه پایدار است و وظیفهای برای حمایت از تولید داخل ندارد؛ اگر محصول نیاز او را برآورده نکند، استفاده نمیشود. در پرمان، رویکرد از ابتدا بر آزمون عملی در مقیاس محدود، دریافت بازخورد و اصلاح محصول بوده است. این مسیر منجر به رشد تدریجی، پایدار و شکلگیری اعتماد شده که با افزایش تعداد تولیدکنندگان قابل اتکا، میتواند به پذیرش گستردهتر محصولات داخلی در بازار بیانجامد.
کمی راجع به پرمان، محصولات و بخشی از بازار که روی آن تمرکز دارید، توضیح بدهید. پرمان برای خودش چه چشماندازی در آینده و این بازار و متصور است؟
پرمان از سال ۸۰ با هدف توسعه فناوری و بهرهگیری از نیروی جوان کشور آغاز به کار کرد تا محصولات پیشرفتهای در حوزه ارتباطات بسازد. پس از مشورت با متخصصان، تمرکز بر سیستمهای انتقال نوری تعیین شد، چرا که کشور تجربه موفقی در این زمینه نداشت و وابستگی وجود داشت. مسیر تحقیق و توسعه پرمان از بررسی استانداردها، شناسایی ملزومات سختافزاری و نرمافزاری آغاز شده و توسعه هر محصول حداقل دو سال طول میکشد.
پرمان بعدها وارد بازار سوئیچهای شبکه شد و اکنون ۱۱ نوع سوئیچ تولید میکند که بیش از ۱۲ هزار دستگاه در شبکههای مختلف کشور بهرهبرداری شدهاند، نیمی از آنها سوئیچ هستند. تمرکز اصلی بر تولید با کیفیت و ارائه پشتیبانی قوی بوده تا بهرهبرداران شبکه اعتماد و عملکرد پایدار داشته باشند. مسیر پیشرفت پرمان بهطور کلی درست بوده، هرچند میتوانست سریعتر و گستردهتر باشد.
در حوزه زیرساخت دیجیتال، مشکلاتی از جمله شرایط اقتصادی، محدودیت دسترسی به فناوریها و تجهیزات جهانی، و چالشهای منابع انسانی وجود دارد. مهمترین چالشی که تولیدکنندگان و اکوسیستم زیرساخت دیجیتال باید به آن توجه کنند، چیست؟
تمامی موارد اشارهشده بر حوزه تولید تأثیرگذار است؛ از وضعیت اقتصادی کشور و تحریمها گرفته تا مسائل مربوط به نیروی انسانی و مهاجرت، همه این عوامل تولید را تحت تأثیر قرار میدهند. بهویژه نیروی انسانی، به دلیل مهاجرت، چالش جدی برای مجموعههایی مانند ما ایجاد میکند؛ به عنوان مثال، تیم تحقیق و توسعه پرمان که شامل حدود ۸۰ تا ۹۰ نفر متخصص است، بهطور مستقیم تحت تأثیر قرار میگیرد و تأمین نیروی انسانی متخصص یکی از چالشهای اصلی محسوب میشود. علاوه بر این، سایر عوامل نیز تولیدکنندگان این حوزه را تحت تأثیر قرار میدهند. بهعنوان نمونه، موضوع تخصیص ارز و واردات قطعات و تجهیزات برای شرکتهای تولیدی و واردکننده، مشکلات جدی ایجاد میکند. تولیدکنندگان داخلی نیز برای تأمین قطعات خود و دریافت تخصیص ارز با محدودیتها مواجه هستند. تعیین اینکه کدام یک از این چالشها اهمیت بیشتری دارد، دشوار است، زیرا تمامی آنها بهطور همزمان و در شرایطی سخت تولیدکنندگان را تحت فشار قرار میدهند.
به عنوان پرسش پایانی، فکر میکنید در رویداد زیرساخت دیجیتال که هفته آینده برگزار میشود، چه محورها یا موضوعاتی برای بحث اهمیت بیشتری دارد و لازم است بیشتر به آن پرداخته شود؟
به نظر من، بررسی ظرفیتهای تولید داخل، نحوه بهرهبرداری از آنها و چالشهای مرتبط، اگر به شکل جامعتر و دقیقتر مطرح شود، میتواند بسیار مفید باشد. تجربه من در سالهای فعالیت نشان میدهد که بسیاری از بهرهبرداران شبکه در استفاده از تجهیزات داخلی با مقاومت و احتیاط عمل میکنند، که بخشی از آن ناشی از تجربه محدود با تولید داخلی است و بخشی نیز به حق است. به عنوان مثال، در همکاری با شبکه راهآهن جمهوری اسلامی ایران، نگرانی اصلی آنها این بود که هرگونه خطا در تجهیزات میتواند عواقب جدی و مستقیم داشته باشد، در حالی که در شبکههای مخابراتی عمومی پیامدها محدودتر است.
این نوع حساسیت موجب شد که آنها در استفاده از تجهیزات داخلی با احتیاط عمل کنند. با این حال، پس از گذشت حدود شش تا هفت سال، موفق شدیم اعتماد آنها را جلب کنیم و اکنون بیش از ۲۰۰ دستگاه پرمان در شبکه راهآهن به بهرهبرداری رسیده است. بنابراین، مطرح کردن تجربهها و قابلیتهای تولید داخلی و نشان دادن اینکه محصولات داخلی میتوانند بخشی از نیازها را برطرف کنند، حتی اگر در تمام موارد پاسخگو نباشند، ارزشمند است.
برنامههای توسعهای پرمان چیست؟ قصد دارید وارد چه حوزههایی شوید و چه محصولات جدیدی به سبد تولید شما اضافه شود؟
پرمان در حال حاضر در دو زمینه اصلی فعالیت دارد: سیستمهای انتقال نوری و تجهیزات سوئیچ شبکه. در حوزه سیستمهای انتقال نوری، مسیر توسعهای شرکت بهگونهای طراحی شده است که فاصله فناوری خود را با سطح جهانی مدیریت کند. هدف این است که شبکه ظرفیت کافی داشته باشد و نیازمندیهای مختلف سازمانها پوشش داده شود. در فرآیند تولید، توجه ویژه به جزئیات و قطعات کوچک اما حیاتی هر دستگاه صورت میگیرد، چرا که نقص در یک بخش کوچک ممکن است عملکرد کل شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.
پرمان در این حوزه تلاش میکند نقاط بحرانی را شناسایی و برای حل آنها اقدام نماید. در حوزه سوئیچ شبکه، فعالیتها بیشتر سازمانی و تجاری است. شرکت هماکنون ۱۱ مدل سوئیچ لایه دو تولید میکند و در حال توسعه محصولات با ظرفیت بالاتر است. توسعه این تجهیزات شامل جنبههای سختافزاری و نرمافزاری بوده و علاوه بر آن، تمرکز ویژهای بر جلب اعتماد و ایجاد اعتبار برند در بازار وجود دارد. جلب اعتماد مشتریان به محصولات پرمان، امکان استفاده گستردهتر از تجهیزات در شبکههای حساس و حیاتی را فراهم میکند و زمینه را برای توسعه و ارائه محصولات پیشرفتهتر در آینده آماده میسازد.