بیمارستانها، مطبها، داروخانهها، شرکتهای بیمه، پلتفرمهای سلامت، سامانههای نسخهنویسی و نرمافزارهای اطلاعات بیمارستانی سالهاست در نظام سلامت ایران فعالیت میکنند؛ اما وجود این بازیگران متعدد، لزوماً به شکلگیری یک نظام یکپارچه برای تبادل داده منجر نشده است. سهیل مظلوم، مدیرعامل شرکت شمسا، میگوید مسئله اصلی همین ناتمامبودن چرخه گردش اطلاعات است.
مظلوم در گفتوگو با رضا قربانی، بنیانگذار راه پرداخت، توضیح میدهد که تحول در نظام حکمرانی سلامت بدون دسترسی به داده، تبادل استاندارد اطلاعات و امکان تحلیل آن محقق نمیشود. برنامه هفتم توسعه نیز با هدف تحقق عدالت در سلامت و افزایش کیفیت و بهرهوری، بر تحول حکمرانی این حوزه با محوریت سلامت دیجیتال تأکید کرده است.
اپراتورهای سلامت دیجیتال بهعنوان یکی از ابزارهای اجرای این تحول مطرح شدهاند. در مدل تشریحشده از سوی مظلوم، مراکز ارائهدهنده خدمت مانند بیمارستان، مطب، کلینیک و داروخانه، اطلاعات را از طریق پلتفرمها و سامانههای خود به اپراتور منتقل میکنند. اپراتور نیز مسئول انتقال داده به مقصدهای تعیینشده در معماری نظام سلامت خواهد بود.
این مسیر باید بهصورت معکوس نیز عمل کند. برای مثال، اگر پزشک یا مرکز درمانی با مجوزهای لازم به سوابق پزشکی بیمار نیاز داشته باشد، بازیابی اطلاعات میتواند از طریق همین زنجیره انجام شود. بنابراین، اپراتور قرار نیست جای بیمارستان، بیمه یا پلتفرم سلامت را بگیرد؛ وظیفه آن، متصلکردن اجزای پراکنده این زنجیره است.
یکی از پرسشهای اصلی درباره این مدل، تعداد اپراتورهاست. تعداد محدود میتواند خطر انحصار را افزایش دهد و تعدد بیش از اندازه نیز ممکن است همان پراکندگی موجود را در سطحی دیگر بازتولید کند. مظلوم میگوید برآورد فعلی، انتخاب بین پنج تا ۱۰ اپراتور سلامت دیجیتال است؛ هرچند تعداد نهایی به نتایج فراخوان و چارچوب اجرایی طرح وابسته خواهد بود.
شرکت شمسا در این ساختار، خود یکی از متقاضیان اپراتوری نخواهد بود. به گفته مظلوم، شمسا به نمایندگی از وزارت بهداشت، نقشی شبیه «عامل چهارم» در پروژههای اجرایی دارد؛ یعنی مطالعات، آمادهسازی اسناد و برگزاری فراخوان انتخاب اپراتورها را انجام میدهد، اما وارد رقابت برای دریافت مجوز اپراتوری نمیشود.
بخش سیاستگذاری و تصمیمگیری این طرح نیز در ساختاری جداگانه دنبال میشود. مظلوم از کارگروهی با حضور نمایندگان دستگاهها و نهادهای صنفی و حرفهای نام میبرد که نقشی مشابه کمیسیون تنظیم مقررات در سایر صنایع خواهد داشت. تفکیک این جایگاه از نقش اجرایی شمسا اهمیت دارد؛ زیرا شمسا مجری فرایند است و نباید با نهاد تنظیمگر یا تصمیمگیر نهایی یکسان در نظر گرفته شود.
ایجاد اپراتورهای سلامت دیجیتال در ظاهر به معنای اضافهشدن چند بازیگر تازه به بازار است، اما معنای اصلی طرح، بازطراحی مسیر حرکت داده در نظام سلامت است. اگر این لایه بتواند استانداردهای مشترک، دسترسی کنترلشده و تبادل یکپارچه اطلاعات را محقق کند، میتواند بخشی از پراکندگی فعلی را کاهش دهد.
در مقابل، اگر مرز مسئولیت اپراتورها، پلتفرمها، مراکز درمانی و نهادهای حاکمیتی روشن نباشد، لایه اپراتوری ممکن است خود به سامانهای تازه در کنار سامانههای موجود تبدیل شود. موفقیت این طرح در نهایت نه با تعداد مجوزهای صادرشده، بلکه با میزان کاهش اصطکاک در تبادل داده و بهبود واقعی دسترسی به خدمات سلامت سنجیده خواهد شد.
