احسان ترکمن، مدیرعامل شرکت پرداخت الکترونیک سامان کیش (سپ) / صنعت پرداخت الکترونیک ایران در سالهای اخیر، رشد چشمگیری را از نظر ضریب نفوذ و تعداد تراکنشها تجربه کرده است. در مقابل، افزایش هزینههای عملیاتی و تجهیزات، در کنار افزایش نرخ ارز و فشار ناشی از تورم، ضرورت بهرهوری بیشتر منابع را برای این صنعت، پررنگتر کرده است.
در چنین شرایطی، بهرهوری دیگر فقط در کاهش هزینهها خلاصه نمیشود؛ بلکه به معنای استفاده هوشمندانهتر از منابع و بازنگری در هزینههایی است که میتوان آنها را هوشمندانهتر مدیریت کرد. یکی از موضوعاتی که توجه به آن در مقیاس شبکه پرداخت اهمیت قابلتوجهی دارد، مدیریت مصرف کاغذ برای چاپ رسید فیزیکی تراکنشهای دستگاههای کارتخوان است.
بررسی صورتهای مالی شرکتهای ارائهدهنده خدمات پرداخت در ایران نشان میدهد هزینه تأمین رول کاغذی در سالهای اخیر رشد قابلتوجهی داشته است. تا جایی که در سال مالی ۱۴۰۴ بر اساس صورتهای مالی منتشر شده شرکتهای PSP بورسی، حدود ۷۰۰ میلیارد تومان از منابع مالی این صنعت صرف این بخش شده است. اگر هزینه تأمین رول کاغذی سایر شرکتهای PSP را هم کمتر از نیمی از این عدد برآورد کنیم، به رقم چشمگیر یک همت در سال مالی ۱۴۰۴ میرسیم. یعنی هزار میلیارد تومان از منابع مالی این شرکتها در ایران، فقط در یک سال صرف تأمین رول کاغذی شده است. هزینهای که در صورت کاهش، میتواند در مسیر توسعه و نگهداری زیرساختهای حیاتی صنعت به کار گرفته شود.
باید بپذیریم هر عددی که امروز صرف تأمین کاغذ رسید کارتخوان میشود، هزینهای است که میتوانست صرف توسعه زیرساخت فنی، ارتقای امنیت شبکه، سرمایهگذاری روی فناوریهای نوین یا جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص شود. در صنعتی که رقابت در آن روزبهروز فنیتر و متخصصمحورتر میشود، هر مسیر واقعی برای آزادسازی منابع مالی از هزینههای غیرمولد، مستقیماً به معنای توان بیشتر برای سرمایهگذاری در جایی است که به رشد واقعی صنعت و رضایت مشتری کمک میکند.
هزینههای تأمین رول کاغذ در سپ و صنعت پرداخت
صورتهای مالی شرکت پرداخت الکترونیک سامان نشان میدهد هزینه تأمین رول کاغذ کارتخوانهای سپ در ۵ سال اخیر، رقمی نزدیک به ۴،۵۰۰ میلیارد ریال (معادل حدود ۴۵۰ میلیارد تومان) بوده است. با فرض سهم بازار ۲۰ درصدی سپ و مصرف بهینه تمامی شرکتها، این عدد برای کل صنعت پرداخت کشور در ۵ سال گذشته، به بیش از ۲ همت (۲۰۰۰ میلیارد تومان) میرسد. مبلغی که تنها صرف تأمین کاغذی شده که در بسیاری از تراکنشها فقط بر اساس عادت مصرفی چاپ است و بلافاصله به دور انداخته میشود. در حالیکه در لحظه انجام تراکنش، برای دارنده کارت و پذیرنده، پیامک از طرف بانک ارسال میشود.
نکته مهم، مقایسه این رشد با رشد نرخ ارز در کشور است. در همین بازه زمانی ۵ ساله، نرخ دلار در بازار آزاد حدود ۵ برابر شده، درحالیکه هزینه رول کاغذ سپ کمی بیش از ۲ برابر رشد کرده است. به بیان دیگر، نرخ رشد مرکب سالانه هزینههای سپ در این حوزه نزدیک به ۲۳ درصد بوده، در حالیکه رشد مرکب سالانه نرخ ارز حدود ۵۰ درصد بوده است. این فاصله، ناشی از اقدامات و سیاستهای داخلی سپ برای کاهش مصرف کاغذ مانند چاپ اختیاری رسید پذیرنده، کوچک کردن اندازه رسید و مدیریت توزیع و تخصیص رول به پذیرندگان است. اگرچه همین فاصله وقتی که کاهش واقعی و پایدار حجم مصرف رول را هدف قرار دهیم، میتواند بهمراتب بزرگتر و معنادارتر شود.
ضرورت جلوگیری از خروج ارز از کشور
از سوی دیگر، بخش مهمی از مواد اولیه و برخی تجهیزات مرتبط با تولید رول کارتخوان، بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به ارز وابسته است. در شرایطی که کشور با محدودیت منابع ارزی روبهرو است، هر کاهش در مصرف کاغذ کارتخوان، عملاً به معنای کاهش فشار برای تأمین ارز جهت واردات مواد اولیه این صنعت است. این موضوع را نباید صرفاً یک تصمیم داخلی درون شرکتها دید؛ کاهش مصرف رول کاغذ در مقیاس صنعت پرداخت کشور، میتواند سهمی کوچک اما واقعی در کاهش خروج ارز و صرفهجویی منابع ملی داشته باشد.
محیطزیست و سلامت؛ فراتر از هزینههای مالی
اما فراتر از ملاحظات اقتصادی، فرایند تولید و فرآوری رولهای کاغذی حرارتی، علاوه بر صدمهای که به محیطزیست ناشی از قطع درختان و از بین بردن جنگلها وارد میکند، برای سلامتی انسان نیز مضر است. این کاغذها، معمولاً حاوی ترکیباتی شیمیایی هستند که بازیافت آنها را بسیار دشوار کرده و در بسیاری از موارد، مستقیماً بهعنوان زباله دفع میشوند. وقتی این موضوع را در مقیاس میلیونها تراکنش روزانه در سطح کشور در نظر بگیریم، حجم قابلتوجهی از منابعطبیعی و انرژی صرف تولید، حمل و در نهایت دفع کاغذی میشود که در بسیاری موارد از ابتدا هم موردنیاز مشتری نبوده است. از این رو، کاهش مصرف رول کاغذ، بخشی از مسئولیت اجتماعی و زیستمحیطی صنعت پرداخت الکترونیک کشور میتواند باشد، نه یک انتخاب سلیقهای.
فرهنگسازی؛ گلوگاه اصلی این مسیر
واقعیت این است که بخش قابل توجهی از مقاومت در برابر حذف رسید کاغذی، ریشه در عادت دارد، نه نیاز واقعی. بسیاری از مشتریان بهصورت خودکار درخواست چاپ رسید میکنند، بدون آنکه بعداً به آن مراجعه کنند. تغییر این عادت، نیازمند یک حرکت هماهنگ در سطح صنعت است: از اطلاعرسانی ساده در نقطه فروش تا کمپینهای آگاهیبخشی درباره جایگزینهای دیجیتال مانند ارسال رسید پیامکی یا امکان مشاهده جزییات تراکنش در اپلیکیشنهای همراهبانک. این فرهنگسازی، وظیفهای است که هیچیک از بازیگران صنعت پرداخت بهتنهایی نمیتواند آن را به سرانجام برساند و نیازمند همراهی جمعی تمام شرکتهای PSP، بانکها و رسانههاست.
آنچه سپ در این مسیر انجام داده است
ما در سپ، این موضوع را از مدتها پیش جدی گرفتهایم. یکی از اقدامات مشخص ما، اختیاری کردن چاپ رسید کارتخوان برای پذیرنده بوده است؛ به این معنا که چاپ رسید دیگر بهصورت پیشفرض و اجباری برای هر تراکنش انجام نمیشود و پذیرندگان میتوانند بر اساس نیاز واقعی خود انتخاب کنند. موضوع دیگر مدیریت تخصیص رول کاغذ به پذیرندگان مبتنی بر میزان مصرف دقیق و نیازمندی واقعی آنهاست. این تغییرات، هرچند در نگاه اول کوچک به نظر میرسد، اما در مقیاس میلیونها تراکنش روزانه، میتواند اثری محسوس بر کاهش مصرف رول کاغذ، کاهش هزینههای عملیاتی و کاهش ردپای زیستمحیطی شبکه پرداخت داشته باشد.
موضوع دیگری که میتواند در آینده در دستور کار قرار بگیرد، حذف رسید کاغذی برای تراکنشهای با مبالغ خرد است. اگرچه همانطور که پیشتر اشاره شد، این موضوع باید بهصورت یکپارچه و توسط تمام شرکتهای پرداخت در دستور کار قرار گیرد. اگر فقط یک شرکت PSP، رسید کاغذی را برای طیف خاصی از تراکنشها حذف کند و شرکت دیگر، چاپ رسید را به عنوان یک مزیت رقابتی در بازار ارائه کند، عملاً راه به جایی نخواهیم برد.
البته این رویکرد در صنعت پرداخت جهان نیز در حال گسترش است و در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و توسعهیافته، رسید کاغذی دیگر بهصورت پیشفرض ارائه نشده و تنها در صورت درخواست مشتری چاپ میشود. در همین مسیر، نگهداری نسخه پذیرنده بهصورت دیجیتال و ارائه رسید الکترونیکی نیز به بخشی از تجربه جدید پرداخت تبدیل شده است. مهمترین پیامد این تغییرات در کنار سادهتر کردن فرایند پرداخت، کاهش مصرف کاغذ، انرژی و تولید پسماند برای محیطزیست است.
آینده صنعت پرداخت، دیجیتال است و امروز زمان آن فرا رسیده که تجربه تأیید پرداخت نیز به اندازه خود این فرایند، دیجیتالی شود. تصور میکنم چرخه تجربه مشتری در صنعت پرداخت، نیازمند بازطراحی است تا با حذف صحیح موانع فیزیکی و غیرضروری، نه تنها فرآیندها بهینه شود، بلکه از ظرفیتهای فناوری برای مدیریت هوشمندانه و پایدار منابع استفاده کنیم.
باور عمیق من این است که کاهش مصرف رول کاغذ کارتخوان، دیگر یک تصمیم مالی و از روی نیاز به صرفهجویی نیست. بلکه تلاقی ۴ موضوع مهم است: بهرهوری مالی شرکتهای پرداخت، صرفهجویی ارزی برای کشور، مسئولیت زیستمحیطی صنعت و فرهنگسازی برای مصرف هوشمندانهتر در جامعه. ما در سپ آمادهایم این مسیر را همراه با سایر بازیگران صنعت پرداخت کشور ادامه دهیم.
