بازار اعتباردهی دیجیتال در ایران، همزمان با رشد لندتکها، توسعه BNPL و افزایش تقاضا برای اعتبار خرد، در آستانه عبور از مدلهای سنتی اعتبارسنجی قرار گرفته است. در نسل جدید اعتباردهی، دیگر یک امتیاز اعتباری ثابت و بررسی صرف سوابق بانکی برای تصمیمگیری کافی نیست و حرکت به سمت ارزیابی پویای توان بازپرداخت، استفاده از دادههای جایگزین و در نهایت اعتبار لحظهای، به یکی از مسیرهای پیشروی صنعت مالی تبدیل شده است. عظام کیانینژاد، مدیرعامل تکنوپی، در گفتوگو با راه پرداخت معتقد است هوش مصنوعی، بانکداری باز و حکمرانی داده سه مؤلفه مهم در شکلگیری این آینده خواهند بود.
او در این گفتوگو از الزامات تحقق اعتبار لحظهای در ایران، چالشهای اعتبارسنجی و مدیریت ریسک، آینده BNPL، نقش رگولاتور و رقابت بانکها، لندتکها و پلتفرمها میگوید و در ادامه، جایگاه و برنامههای تکنوپی در معماری جدید اعتباردهی دیجیتال را تشریح میکند.
اعتبارسنجی باید از گذشته مشتری عبور کند
سالهاست که اعتبارسنجی در ایران عمدتاً بر پایه سوابق بانکی و اطلاعات محدود انجام میشود. از نگاه شما، چرا این مدل دیگر پاسخگوی نیازهای امروز صنعت مالی نیست و چه تحولاتی باید در آن رخ دهد؟
کیانینژاد با تأکید بر لزوم تغییر نگاه از «سابقه اعتباری» به «توان بازپرداخت» توضیح داد: «مدل سنتی بیشتر میپرسد فرد در گذشته بدحساب بوده است یا نه؛ درحالیکه مسئله امروز، سنجش توان بازپرداخت آینده است. سابقه بانکی محدود، افراد فاقد پرونده اعتباری را حذف میکند و تغییرات درآمد و بدهی را نیز دیر میبیند. اعتبارسنجی باید از یک گزارش ایستا به ارزیابی مستمر توان بازپرداخت، تعهدات و رفتار مالی تبدیل شود.»
در دنیا استفاده از دادههای جایگزین (Alternative Data) برای اعتبارسنجی بهسرعت در حال گسترش است. آیا در ایران نیز امکان حرکت به سمت چنین مدلهایی وجود دارد؟ مهمترین موانع این مسیر چیست؟
کیانینژاد مسئله اصلی استفاده از دادههای جایگزین در ایران را نه کمبود داده، بلکه نحوه دسترسی و حکمرانی آن دانست و گفت: «در ایران، دادههای جایگزین مانند رفتار خرید، پرداخت قبوض، گردش حساب و سابقه بازپرداخت پلتفرمی ظرفیت بالایی دارند. مانع اصلی، کمبود داده نیست؛ بلکه پراکندگی آن، نبود استاندارد تبادل، ابهام در مالکیت داده و رضایت مشتری و همچنین دسترسی نابرابر بازیگران است. بدون چارچوب روشن حریم خصوصی، داده جایگزین میتواند بهجای شمول مالی، تبعیض جدید ایجاد کند.»
هوش مصنوعی امروز به یکی از محورهای اصلی تحول در صنعت مالی تبدیل شده است. این فناوری چگونه میتواند دقت اعتبارسنجی، کشف تقلب و مدیریت ریسک را نسبت به مدلهای سنتی افزایش دهد؟
مدیرعامل تکنوپی درباره نقش هوش مصنوعی در تصمیمگیری اعتباری و مدیریت ریسک توضیح داد:
«هوش مصنوعی میتواند روابطی را میان صدها متغیر شناسایی کند که در مدلهای امتیازی سنتی دیده نمیشوند، الگوهای تقلب را در لحظه تشخیص دهد و با مشاهده رفتار بازپرداخت، مدل ریسک را بهروز کند. بااینحال، هوش مصنوعی جایگزین داده سالم و سیاست اعتباری نیست. مدل غیرقابلتوضیح یا آموزشدیده با داده معیوب، فقط خطا را سریعتر و گستردهتر میکند.»
BNPL آغاز تحول است، نه مقصد نهایی
طی سالهای اخیر بازار BNPL و اعتبار خرد رشد قابلتوجهی داشته است. آیا این رشد را آغاز یک تغییر بنیادین در نظام اعتباردهی کشور میدانید یا هنوز با یک بازار محدود و مقطعی مواجه هستیم؟
او رشد BNPL را آغاز یک تغییر عمیقتر در مدل اعتباردهی دانست و گفت: «BNPL و اعتبار خرد را باید آغاز یک تغییر بنیادین دانست، اما این تحول هنوز در ابتدای مسیر است. تغییر اصلی فقط افزایش حجم بازار نیست؛ اعتبار از فرایندی بانکی، زمانبر و مستقل از خرید، به خدمتی دیجیتال و متصل به نقطه فروش تبدیل شده است. بااینحال، نفوذ محدود، تمرکز بر گروههای مشخص، وابستگی به منابع بانکی و ضعف زیرساختهای اعتبارسنجی نشان میدهد که هنوز با یک اقتصاد اعتباری فراگیر مواجه نیستیم. BNPL نخستین نشانه این تحول است، نه شکل نهایی آن.»
یکی از دغدغههای همیشگی ارائهدهندگان اعتبار، کنترل ریسک نکول است. به نظر شما چگونه میتوان میان توسعه دسترسی مردم به اعتبار و حفظ کیفیت پرتفوی اعتباری تعادل ایجاد کرد؟
کیانینژاد راه کنترل نکول را محدودکردن اعتبار ندانست و بر تناسب اعتبار با وضعیت هر مشتری تأکید کرد: «تعادل از طریق اعتباردهی کمتر حاصل نمیشود؛ بلکه از طریق اعتباردهی متناسب به دست میآید. مبلغ، دوره و نوع مصرف باید با درآمد، تعهدات و رفتار مشتری هماهنگ باشد. محدودیت پلکانی، افزایش اعتبار پس از بازپرداخت موفق، پایش زودهنگام تأخیر و مداخله پیش از نکول، هم دسترسی را توسعه میدهد و هم کیفیت پرتفوی را حفظ میکند.»
اعتبار لحظهای زمانی محقق میشود که کل تصمیم دیجیتال باشد
بسیاری معتقدند آینده صنعت مالی به سمت «اعتبار لحظهای» (Real-time Credit) حرکت میکند؛ یعنی مشتری در چند ثانیه و بدون مراجعه حضوری اعتبار دریافت کند. تحقق چنین مدلی در ایران تا چه اندازه امکانپذیر است و به چه زیرساختهایی نیاز داریم؟
او تحقق اعتبار لحظهای را از نظر فناوری ممکن دانست، اما آن را مشروط به تکمیل زیرساختهای تصمیمگیری برخط عنوان کرد: «تحقق اعتبار لحظهای در ایران از نظر فناوری امکانپذیر است، اما زیرساختهای لازم برای پیادهسازی گسترده و واقعی آن هنوز بهطور کامل فراهم نشده است. امروز میتوان ثبتنام و احراز هویت را در چند دقیقه انجام داد، اما تصمیم اعتباری همچنان به استعلامهای پراکنده، مدارک و کنترلهای دستی وابسته است. برای تصمیمگیری چندثانیهای به دسترسی برخط به درآمد، تعهدات و سوابق بازپرداخت مشتری، بانکداری باز استاندارد، اعتبارسنجی پویا، احراز هویت و امضای دیجیتال و موتور خودکار کشف تقلب نیاز داریم. اعتبار لحظهای زمانی محقق میشود که کل تصمیم، نه فقط ظاهر فرایند، دیجیتال باشد.»
رگولاتور در توسعه اعتباردهی دیجیتال چه نقشی باید ایفا کند؟ آیا قوانین و مقررات فعلی بیشتر مشوق نوآوری هستند یا مانعی برای توسعه مدلهای جدید اعتبارسنجی؟
مدیرعامل تکنوپی نقش رگولاتور را تعیین قواعد بازی، نه طراحی محصول برای بازار دانست و توضیح داد: «رگولاتور باید قواعد بازی را مشخص کند، نه اینکه محصول را بهجای بازار طراحی کند. مقررات فعلی در برخی بخشها ریسک را کنترل کردهاند، اما محدودیت دسترسی به داده و ابهام در مدل درآمدی، نوآوری را کند میکند. تنظیمگری مطلوب باید مسئولیت ریسک، شفافیت هزینه، حفاظت از داده و حقوق مشتری را روشن کند و برای آزمون کنترلشده مدلهای جدید فضا بدهد.»
اعتباردهی دیجیتال یک کمپین فروش نیست
اگر امروز یک بانک یا شرکت پرداخت بخواهد وارد حوزه اعتباردهی دیجیتال شود، به نظر شما بزرگترین اشتباهی که ممکن است مرتکب شود چیست و مهمترین عامل موفقیت در این بازار کدام است؟
او یکی از خطاهای جدی بازیگران تازهوارد را نگاهکردن به اعتباردهی دیجیتال بهعنوان یک ابزار فروش دانست و گفت: «بزرگترین اشتباه، تصور اعتباردهی دیجیتال بهعنوان یک کمپین فروش است. توزیع سریع اعتبار بدون شناخت اقتصاد محصول، کیفیت منابع و چرخه وصول، پرتفوی نامناسبی میسازد. عامل موفقیت، یکپارچگی سه قابلیت است: تأمین مالی پایدار، تصمیمگیری دقیق درباره ریسک و تجربهای که مشتری را با کمترین اصطکاک تا بازپرداخت همراهی کند.»
رقابت در بازار اعتباردهی دیجیتال طی سالهای آینده چگونه خواهد بود؟ آیا برندگان این بازار بانکها خواهند بود، لندتکها، فینتکها یا شرکتهایی که توان تحلیل داده و هوش مصنوعی قویتری دارند؟
کیانینژاد در ارزیابی برندگان آینده بازار اعتبار، مزیت را نه متعلق به یک گروه مشخص، بلکه حاصل اتصال چند قابلیت دانست و گفت: «برنده الزاماً بانک یا لندتک نیست. بانکها مزیت منابع مالی و ترازنامه را دارند؛ لندتکها از مزیت تجربه مشتری و چابکی برخوردارند و پلتفرمها نیز داده و کانال مصرف را در اختیار دارند. به نظر من، مزیت رقابتی آینده در اختیار بازیگری است که بتواند این قابلیتها را در یک زنجیره یکپارچه به هم متصل کند و داده را به تصمیم اقتصادی تبدیل کند. مزیت پایدار صرفاً داشتن داده یا هوش مصنوعی نیست؛ بلکه توان ساختن یک پرتفوی اعتباری سودآور، قابلکنترل و متناسب با نیاز مشتری است.»
آینده اعتبار؛ از امتیاز ثابت تا تصمیمگیری پویا
اگر بخواهیم پنج سال آینده صنعت اعتباردهی ایران را تصور کنیم، فکر میکنید چه تغییراتی رخ داده باشد که امروز هنوز کمتر به آن توجه میشود؟ جایگاه فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، بانکداری باز و دادهمحوری را در این آینده چگونه میبینید؟
او در ترسیم آینده بازار اعتبار، از حرکت به سمت اعتبار تعبیهشده و تصمیمگیری پویاتر سخن گفت: «در پنج سال آینده، اعتبار از یک محصول مستقل به قابلیتی تعبیهشده در فرایند خرید تبدیل میشود. امتیاز اعتباری ثابت جای خود را به تعیین پویای سقف اعتبار و شرایط آن میدهد و مدیریت بازپرداخت نیز از واکنش پس از نکول به مداخله پیشگیرانه حرکت میکند. در این ساختار، هوش مصنوعی موتور تصمیمگیری، بانکداری باز مسیر دسترسی به داده و حکمرانی داده شرط اعتماد خواهد بود. در نهایت، بازیگران موفق کسانی هستند که بتوانند این اجزا را در یک تجربه یکپارچه برای مشتری و کسبوکار کنار هم قرار دهند.»
تکنوپی خود را یکپارچهساز زنجیره اعتبار میداند
تکنوپی چه تعریفی از «اعتباردهی هوشمند» دارد و چه تفاوتی میان رویکرد این شرکت با مدلهای رایج اعتباردهی در بازار وجود دارد؟
کیانینژاد در تشریح نگاه تکنوپی به اعتباردهی هوشمند گفت: «در تکنوپی، اعتباردهی هوشمند یعنی ارائه اعتبار مناسب، به مشتری مناسب، برای مصرف مناسب و با دوره بازپرداخت متناسب. بنابراین، اعتباردهی را یک نقطه یا یک محصول مستقل نمیبینیم؛ بلکه آن را چرخهای میدانیم که از شناخت مشتری و تصمیم اعتباری آغاز میشود و تا مصرف، بازپرداخت و ارزیابی مجدد ادامه پیدا میکند. تفاوت این رویکرد با مدلهای رایج، تمرکز صرف بر افزایش حجم اعتبار نیست؛ بلکه هدف، ایجاد چرخهای است که در آن منابع مالی، تصمیم اعتباری، تجربه مشتری و محل مصرف در کنار یکدیگر دیده شوند.»
امروز تکنوپی در زنجیره ارزش اعتباردهی دیجیتال چه جایگاهی برای خود تعریف کرده است؟ آیا هدف شما تبدیلشدن به یک پلتفرم جامع اعتباردهی است یا بیشتر بر توسعه زیرساختها و فناوریهای اعتبارسنجی برای سایر بازیگران تمرکز دارید؟
او جایگاه تکنوپی را نه یک اعتبارسنج صرف، بلکه یکپارچهساز اجزای زنجیره اعتبار تعریف کرد و توضیح داد: «تکنوپی جایگاه خود را بهعنوان یکپارچهساز زنجیره اعتبار تعریف میکند؛ پلی میان منابع مالی، مشتری و شبکه پذیرندگان. هدف ما تبدیلشدن به یک شرکت صرفاً اعتبارسنج یا تصدی همه اجزای زنجیره نیست. تمرکز ما بر طراحی و توزیع محصولات اعتباری، توسعه تجربه مشتری، گسترش محل مصرف و مدیریت چرخه اعتبار با استفاده از ظرفیت بانکها و شرکای تخصصی است. بهعبارت دیگر، تلاش میکنیم میان تأمین مالی، تصمیم اعتباری و خرید واقعی، اتصال مؤثرتری ایجاد کنیم.»
تکنوپی به دنبال نقشآفرینی در معماری جدید اعتباردهی است
اگر بخواهید سه اولویت اصلی تکنوپی برای دو تا سه سال آینده را نام ببرید، مهمترین برنامههای شرکت در حوزه توسعه محصولات، همکاری با بانکها، لندتکها و سایر بازیگران اکوسیستم مالی چه خواهد بود و تکنوپی قصد دارد چه نقشی در آینده اعتباردهی دیجیتال ایران ایفا کند؟
کیانینژاد درباره اولویتهای تکنوپی در دو تا سه سال آینده توضیح داد: «در دو تا سه سال آینده، تمرکز ما بر تقویت جایگاه تکنوپی بهعنوان یک بازیگر اثرگذار در معماری جدید اعتباردهی دیجیتال است. برای رسیدن به این هدف، سه موضوع برای ما اهمیت بیشتری دارد: توسعه محصولاتی که با نیاز واقعی مشتری و پذیرنده متناسب باشند، گسترش دسترسی به اعتبار از طریق شبکههای مصرف و همکاریهای اکوسیستمی و ایجاد مدلهای پایدارتر برای تأمین مالی و مدیریت ریسک.
در نهایت، موفقیت را صرفاً با میزان اعتبار پرداختشده یا تعداد کاربران اندازهگیری نمیکنیم. هدف ما این است که میان منابع مالی، تصمیم اعتباری، مشتری و خرید واقعی اتصال مؤثرتری ایجاد کنیم و در شکلگیری نسل بعدی اعتباردهی دیجیتال در ایران نقش داشته باشیم.»
