بانک مرکزی با تصویب «دستورالعمل ناظر بر صدور گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری»، ابزار تازهای به شبکه بانکی کشور اضافه کرده است. هدف از طراحی این گواهی، پیوند دادن دارندگان ارز صادراتی مازاد با بنگاههایی است که برای اجرای طرحهای سرمایهگذاری خود به منابع ارزی نیاز دارند.
در این سازوکار، صادرکننده ارز مازاد خود را در اختیار بانک قرار میدهد و در مقابل، گواهی سپرده ارزی با سود قطعی دریافت میکند. بانک نیز منابع جمعآوریشده را برای تأمین مالی طرح مشخصی اختصاص میدهد و در برابر سرمایهگذار، ضامن انجام تعهدات است. این دستورالعمل در شصتونهمین جلسه هیئت عالی بانک مرکزی در ۹ تیرماه ۱۴۰۵ و در قالب ۲۹ ماده و هفت تبصره تصویب شده است. در ادامه، ۱۰ نکته اصلی این ابزار مالی را مرور میکنیم.
۱. گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری چیست؟
گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری، سندی بانام است که بانک برای تأمین ارز موردنیاز یک طرح سرمایهگذاری مشخص صادر میکند. سرمایهگذار با خرید این گواهی، منابع ارزی خود را برای مدت معینی نزد بانک قرار میدهد و در سررسید، اصل ارز و سود توافقشده را دریافت میکند.
تفاوت مهم این ابزار با سپردهگذاری ارزی معمولی در نحوه مصرف منابع است. پول جذبشده بهصورت عمومی در اختیار بانک قرار نمیگیرد، بلکه برای تأمین مالی یک طرح سرمایهگذاری مشخص اختصاص پیدا میکند.
۲. سه بازیگر اصلی این سازوکار چه کسانی هستند؟
در فرایند صدور گواهی، سه بازیگر حضور دارند: متقاضی، سرمایهگذار و بانک. متقاضی، شخص حقیقی یا حقوقی صاحب طرح است که برای اجرای پروژه سرمایهگذاری خود به ارز نیاز دارد و درخواست تأمین مالی را به بانک ارائه میکند.
سرمایهگذار، دارنده ارز صادراتی مازاد است که با خرید گواهی، منابع خود را برای دورهای مشخص در اختیار بانک قرار میدهد و از سود قطعی برخوردار میشود. بانک نیز پس از بررسی طرح، گواهی را صادر و منابع ارزی را مدیریت میکند. بانک علاوه بر نقش واسطه، مسئولیت تضمین تعهدات را نیز بر عهده دارد.
۳. هر ارزی نمیتواند صرف خرید گواهی شود
منبع خرید این گواهی به ارز حاصل از صادرات محدود شده است؛ آن هم بخشی از ارز صادراتی که مازاد بر تعهدات ارزی صادرکننده باشد.
بنابراین صادرکننده نمیتواند ارزی را که باید بر اساس مقررات رفع تعهد ارزی به چرخه رسمی اقتصاد بازگرداند، صرف خرید این گواهی کند. ابتدا باید تعهدات صادراتی او تعیین تکلیف شود و تنها منابع مازاد قابلیت ورود به این سازوکار را دارند. این محدودیت با هدف جلوگیری از تداخل گواهی سپرده با مقررات بازگشت ارز صادراتی در نظر گرفته شده است.
۴. سقف تأمین مالی هر طرح ۵۰ میلیون یورو است
بر اساس دستورالعمل بانک مرکزی، سقف صدور گواهی برای هر طرح سرمایهگذاری ۵۰ میلیون یورو یا معادل آن به سایر ارزهاست.
تأمین مالی طرحهایی که به منابعی بیش از این مبلغ نیاز دارند، به دریافت مجوز ویژه از بانک مرکزی منوط شده است. در نتیجه، بانکها نمیتوانند بهطور مستقل برای پروژهای بالاتر از سقف تعیینشده گواهی صادر کنند.
۵. دوره تأمین مالی حداکثر چهار سال است
سررسید گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری نمیتواند بیشتر از چهار سال باشد. متقاضی، بانک و سرمایهگذار باید مدت تأمین مالی و زمان بازپرداخت را در همین محدوده تعیین کنند.
این سررسید نشان میدهد ابزار تازه بانک مرکزی بیشتر برای تأمین مالی میانمدت طراحی شده است؛ یعنی طرحهایی که باید در دورهای محدود به مرحله بهرهبرداری یا درآمدزایی برسند و امکان بازپرداخت تعهدات ارزی را پیدا کنند.
۶. گواهی قابل انتقال به دیگران نیست
گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری، بانام و غیرقابلانتقال به غیر است. بنابراین خریدار نمیتواند مانند اوراق قابلمعامله، آن را در بازار به فرد دیگری بفروشد یا مالکیتش را منتقل کند.
بااینحال، امکان بازخرید گواهی پیش از سررسید پیشبینی شده است. سرمایهگذار در صورت نیاز میتواند پیش از پایان دوره، مطابق شرایط تعیینشده برای بازخرید اقدام کند. این ویژگی تا حدی امکان خروج زودتر از موعد را فراهم میکند، اما نباید آن را با نقدشوندگی اوراق قابلمعامله در بازار سرمایه یکسان دانست.
۷. نرخ سود با توافق طرفین تعیین میشود
سود این گواهی بر مبنای یکی از عقود مبادلهای و با نرخ قطعی پرداخت میشود. میزان سود از پیش میان طرفین توافق و در شرایط گواهی درج خواهد شد.
به این ترتیب، بازده سرمایهگذار به سودآوری نهایی پروژه وابسته نیست و مانند مشارکت در سود و زیان طرح محاسبه نمیشود. آنچه اهمیت دارد، نرخ توافقشده و تعهد بانک به پرداخت اصل و سود ارزی در موعد مقرر است.
۸. بانک ضامن ایفای تعهدات است
یکی از مهمترین ویژگیهای این ابزار، جایگاه بانک در تضمین تعهدات است. اگر متقاضی یا همان صاحب طرح نتواند تعهدات خود را در زمان مقرر انجام دهد، بانک صادرکننده گواهی موظف است در جایگاه ضامن، تعهدات مربوط به گواهی را ایفا کند.
بنابراین سرمایهگذار فقط به توان بازپرداخت صاحب طرح متکی نیست و تعهد بانک نیز پشتوانه گواهی محسوب میشود. این تضمین میتواند ریسک سرمایهگذار را کاهش دهد، اما برای بانک به معنای پذیرش ریسک اعتباری و ارزی است.
بانک باید پیش از پذیرش درخواست، توان مالی متقاضی، توجیه اقتصادی طرح، جریان درآمدی پروژه و امکان بازپرداخت منابع ارزی را ارزیابی کند. ضعف در اعتبارسنجی متقاضی یا بررسی طرح میتواند در نهایت تعهدات ارزی پروژه را متوجه خود بانک کند.
۹. برای تأخیر در ایفای تعهدات وجه التزام در نظر گرفته شده است
در صورت تأخیر متقاضی در ایفای تعهدات، وجه التزامی با نرخ سالانه هشت درصد و متناسب با تعداد روزهای تأخیر محاسبه میشود. این بند به معنای دریافت هشت درصد برای هر روز تأخیر نیست؛ نرخ وجه التزام سالانه است و مبلغ آن بر اساس تعداد روزهایی که از موعد انجام تعهد گذشته، محاسبه خواهد شد.
از آنجا که اصل تأمین مالی ارزی است، وجه التزام نیز ماهیت ارزی دارد. هدف از پیشبینی این ضمانت اجرا، کاهش احتمال تأخیر در بازپرداخت و جبران بخشی از هزینهای است که در نتیجه انجامنشدن تعهدات در موعد مقرر ایجاد میشود.
۱۰. این ابزار بر اساس مصوبه هیئت عالی بانک مرکزی اجرا میشود
«دستورالعمل ناظر بر صدور گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری» در شصتونهمین جلسه هیئت عالی بانک مرکزی در تاریخ ۹ تیرماه ۱۴۰۵ تصویب شده است. این دستورالعمل ۲۹ ماده و هفت تبصره دارد و چارچوب فعالیت بانک، متقاضی و سرمایهگذار را تعیین میکند.
بانکها باید فرایند صدور گواهی، تأمین ارز طرح، پرداخت سود، بازخرید پیش از سررسید و اجرای تعهدات را در چارچوب همین دستورالعمل انجام دهند. بنابراین شرایط هر گواهی باید پیش از خرید بهصورت شفاف در اختیار سرمایهگذار قرار گیرد.
پلی میان ارز صادراتی و طرحهای سرمایهگذاری
گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری قرار است بخشی از ارز مازاد صادرکنندگان را به مسیر تأمین مالی رسمی هدایت کند. در یک سوی این سازوکار، صادرکنندهای قرار دارد که پس از انجام تعهدات ارزی خود همچنان منابع ارزی در اختیار دارد و در سوی دیگر، بنگاهی است که برای راهاندازی یا توسعه یک طرح به ارز نیاز دارد.
بانک میان این دو طرف قرار میگیرد؛ ارز سرمایهگذار را جذب میکند، منابع را به طرحی مشخص اختصاص میدهد و ایفای تعهدات را نیز تضمین میکند. به این ترتیب، گواهی سپرده ارزی را نمیتوان صرفاً محصول تازهای برای سپردهگذاری دانست؛ این گواهی در اصل ابزاری برای تأمین مالی ارزی یک پروژه مشخص است.
اجرای موفق این ابزار به جذابیت نرخ سود، شفافیت قرارداد، سهولت بازخرید، کیفیت اعتبارسنجی پروژهها و توان بانکها در مدیریت ریسک ارزی بستگی دارد. غیرقابلانتقالبودن گواهی نیز موضوع مهمی برای سرمایهگذار است؛ زیرا برخلاف اوراق قابلمعامله، امکان فروش آن در بازار ثانویه وجود ندارد و خروج پیش از موعد فقط از مسیر بازخرید انجام میشود.
برای متقاضیان نیز استفاده از این ابزار به معنای پذیرش تعهد ارزی است. طرحی که درآمد آن ریالی باشد، ممکن است در برابر تغییرات نرخ ارز با فشار بیشتری برای بازپرداخت روبهرو شود. بنابراین نوع درآمد پروژه و توان آن برای بازپرداخت اصل، سود و جرائم احتمالی باید در ارزیابی درخواست تأمین مالی مورد توجه قرار گیرد.
در مجموع، گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری تلاشی برای ایجاد مسیر رسمی میان ارز صادراتی مازاد و تقاضای ارزی طرحهای تولیدی و سرمایهگذاری است. کارکرد واقعی آن زمانی مشخص خواهد شد که نخستین گواهیها صادر شوند و جزئیات اجرایی مربوط به نرخ سود، شرایط بازخرید، نحوه تضمین و فرایند انتخاب پروژهها در عمل مورد سنجش قرار گیرد.
نکات آموزشی مطلبی که خواندید بر اساس یادداشت و توضیحات یاسر مرادی، مدرس دانشگاه و کارشناس حقوق بانکی، درباره گواهی سپرده ارزی ویژه سرمایهگذاری تدوین شده است. اطلاعات مربوط به تصویب و چارچوب این دستورالعمل نیز با استفاده از گزارش خبرگزاری ایرنا تکمیل شده است.
