مریم کاظمیراد، پژوهشگر حوزه کسبوکار / در نگاه اول، مدل کسبوکار سرویسهای BNPL (Buy Now, Pay Later) ساده به نظر میرسد: مشتری کالا یا خدمت موردنظر خود را دریافت میکند و هزینه آن را در چند قسط میپردازد. فروشنده نیز بهجای انتظار برای دریافت تدریجی پول، مبلغ را مطابق قرارداد از پلتفرم فروش، دریافت میکند. اما این تجربه ساده حاصل مجموعهای از تصمیمهای پیچیده مالی، اعتباری، عملیاتی و فناورانه است که میزان پایداری و تابآوری اقتصادی این نوع از کسبوکار به آن وابسته است.
دغدغه اصلی این مدل کسبوکار، هرگز این نبوده که چگونه میتوان امکان خرید در چهار قسط را فراهم کرد؛ بلکه پاسخ دادن به این پرسشهاست: منابع مالی این اعتبار از کجا تأمین میشود؟ ریسک نکول چگونه باید کنترل شود؟ هزینه اعتبار بر عهده کدام یک از ذینفعان قرار میگیرد؟ پلتفرم ارائهدهنده این سرویس چگونه میتواند همزمان برای مشتری، فروشنده و تأمینکننده منابع مالی، ارزش اقتصادی ایجاد کند و همچنان به حیات خود ادامه دهد؟
مرور تجربههای بینالمللی نشان میدهد که BNPL برخلاف تصور رایج، یک مدل کسبوکار یکسان و استاندارد نیست بلکه متناسب با ساختار بازار، نظام بانکی، رفتار مصرفکننده و محدودیتهای رگولاتوری، راهبرد و مدل مناسبی برای توسعه آن باید انتخاب شود. در این یادداشت، پنج نمونه از بازیگران پیشرو در این صنعت؛ Affirm، Afterpay، Klarna،Huabei و Simpl، از منظر پنج مسئله بنیادین بررسی میشوند، مسائلی که شناخت آنها میتواند در طراحی و بازنگری مدلهای کسب و کار BNPL به طور کلی راهگشا باشد.
Affirm؛ شفافیت مالی را به مزیت رقابتی خود بدل کرد
یکی از مهمترین چالشهای کسب و کارهای اعتباری، ایجاد تعادل میان درآمدزایی و حفظ اعتماد مشتری است. در بسیاری از مدلهای اعتباری سنتی، بخشی از درآمد مؤسسات مالی از جریمههای دیرکرد، بهرههای انباشته یا هزینههایی حاصل میشود که ممکن است مشتری در زمان دریافت اعتبار تصویر جامع و شفافی از آنها نداشته باشد. شرکت آمریکایی Affirm رویکرد متفاوتی را انتخاب کرد؛ این شرکت از زمان تأسیس خود، دریافت جریمه دیرکرد را در مدل کسبوکار کنار گذاشت و بر شفافیت هزینه اعتبار تأکید کرد.
شعار محوری این رویکرد را میتوان اینطور خلاصه کرد: «ما نمیخواهیم از اشتباهات و گرفتاریهای مالی مشتریان خود سود ببریم.»
این شعار بسیار انساندوستانه است اما اهمیت آن فقط در جنبه اخلاقی آن خلاصه نمیشود؛ بلکه به مدل درآمدی شرکت نیز ارتباط دارد. این شرکت در مدل خود از دو مسیر اصلی درآمد کسب میکند: درآمد حاصل از کارمزد دریافتی از پذیرندگان و درآمد بهره تسهیلاتی که با نرخ مشخص به مشتریان ارائه میشود. در مدلهای دارای بهره، نرخ و مبلغ بازپرداخت پیش از نهایی شدن خرید برای مشتری مشخص است و هیچگونه بهره مرکب یا جریمه دیرکردی لحاظ نخواهد شد. بنابراین، مدل اعتبارسنجی و ارزیابی توان بازپرداخت مشتری است که اهمیت بیشتری برای این شرکت پیدا میکند و برای مدیریت این مسئله، از مدلهای اختصاصی اعتبارسنجی استفاده میکند و حتی هر تراکنش را بهصورت مستقل ارزیابی میکند. در واقع، این شرکت تلاش کرده است انگیزه اقتصادی خود را با بازپرداخت موفق تسهیلات همراستا کند؛ نه با افزایش هزینههای مشتری در زمان تأخیر.
برای همین است که مکس لوچین (Max Levchin)، همبنیانگذار و مدیرعامل شرکت Affirm سال 2023 در نشست The Logic Summitمیگوید: اگر فکر کنیم شما قادر نخواهید بود بدهی خود را بهموقع بازپرداخت کنید، در واقع با اعطای وام به شما به خودمان ضرر میزنیم؛ زیرا از همان ابتدا داریم نتیجهای مالی و منفی برای خودمان ایجاد میکنیم.
Afterpay؛ ابزار پرداخت آنلاین را به یک راهکار چندکاناله و کماصطکاک با قابلیت پذیرش حضوری بدل کرد
یکی دیگر از چالشها در مسیر توسعه BNPL، محدود کردن آن به محیط خرید آنلاین است. بسیاری از پلتفرمها در ابتدای فعالیت خود، سرویس اعتباری را به فروشگاههای اینترنتی متصل میکنند؛ اما برای تبدیل شدن به یک ابزار پرداخت فراگیر، باید امکان پذیرش آن در فضاهای خرید حضوری نیز فراهم گردد.
Afterpay، شرکت استرالیایی که بعدها به مجموعه Block پیوست، یکی از نمونههای شاخص در این زمینه است. این شرکت با توسعه Afterpay Card و اتصال آن به کیفپولهای الکترونیکی، امکان استفاده از اعتبار خرید اقساطی را در فروشگاههای فیزیکی نیز فراهم کرد، به این صورت که مشتری کارتAfterpay را از طریق اپلیکیشن در کیفپول الکترونیکی تلفنهمراهاش مانند: Apple Pay یا Google Pay، اضافه میکند و هنگام خرید حضوری، گوشی تلفنهمراهاش را به پایانه فروش یا همان دستگاه پوز، نزدیک میکند تا تراکنش بصورت پرداخت بدون تماس انجام شود به همین راحتی!
در واقعAfterpay بهجای ایجاد یک زیرساخت پرداخت مستقل برای فروشگاههای حضوری، از ظرفیتهای موجود یعنی؛ شبکههای مبتنی بر کارت و زیرساخت کارتخوان استفاده کرد و از این طریق توانست: موانع فنی و عملیاتی پذیرش BNPL در فروشگاههای فیزیکی را به حداقل برساند، مقیاسپذیری ابزار پرداخت خود را افزایش دهد و تجربهای یکپارچه و کماصطکاک برای مشتریانش ایجاد کند. Afterpay ثابت کرد در صنعت BNPL، توسعه شبکه پذیرندگی فقط به معنای افزایش تعداد فروشگاههای طرف قرارداد نیست؛ بلکه به معنای افزایش نقاط دسترسی مشتری به آن ابزار و اعتبارش است و همچنین یکپارچگی با زیرساختهای موجود، میتواند هزینه توسعه بازار را کاهش دهد و دامنه کاربرد سرویس را نیز گسترش دهد.
Klarna؛ مدل تأمین مالی متکی بر منابع بیرونی را به مدل تأمین منابع از محل سپردههای جذبشده از مشتریان بدل کرد
شاید بتوان گفت اساسیترین چالش کسب و کارهای BNPL، تأمین منابع مالی است. کسب و کاری که به مشتری اعتبار میدهد و مبلغ خرید را زودتر از موعد از طریق پذیرنده تسویه میکند، باید منابع مالی کافی و قابل اتکا در اختیار داشته باشد. در مراحل اولیه رشد، بسیاری از ارائهدهندگان BNPL به خطوط اعتباری بانکی، سرمایهگذاران یا ابزارهای تأمین مالی مبتنی بر بازار بدهی متکی هستند. با افزایش حجم تسهیلات، هزینه این منابع میتواند به یکی از مهمترین محدودیتهای رشد آن کسب و کار بدل شود.
Klarna، شرکت سوئدی فعال در این حوزه، برای مدیریت این مسئله مسیر متفاوتی را انتخاب کرد. این شرکت در سال ۲۰۱۷ مجوز فعالیت بانکی دریافت کرد و توانست علاوه بر توسعه دامنه خدمات مالی خود، امکان جذب سپردههای مشتریان و استفاده از آنها در ساختار تأمین مالی شرکت را فراهم کند. بنابراین وابستگی Klarna به منابع و خطوط اعتباری بیرونی کاهش یافت.
در مدل تأمین مالی مبتنی بر سپرده، بانک منابع مالی را از سپردهگذاران جذب میکند و در چارچوب الزامات سرمایهای، نقدینگی و مدیریت ریسک، از آنها برای تأمین مالی فعالیتهای اعتباری استفاده میکند. البته دریافت مجوز بانکی به معنای حذف ریسک تأمین مالی نیست. هزینه سپردهها، الزامات نقدینگی، کفایت سرمایه و ریسک عدم تطابق سررسید داراییها و بدهیها همچنان نیازمند مدیریت هستند چون به هر حالKlarna در قبال آن به سپردهگذاران بدهکار است و همزمان باید الزامات رگولاتوری و نقدینگی بانک را رعایت کند. تجربه Klarna از این جهت حائز اهمیت است که بهجای تمرکز صرف بر افزایش اعتبار، استراتژی تأمین مالی خود را خلاقانه باز طراحی کرد.
در واقع، مزیت رقابتی BNPL تنها در مدل اعتبارسنجی، تجربه کاربری و یا شبکه پذیرندگان شکل نمیگیرد؛ دسترسی به منابع مالی پایدار و مدیریت هزینهها میتواند حتی اثربخشتر باشد. هرچند که دریافت مجوز بانکی نسخهای عمومی برای تمام فینتکها نیست چون به شدت وابسته به مواردی مانند: ساختار نظارتی و قانونی کشورها، مقیاس فعالیت، توان و سرمایه شرکتها میباشد.
Huabei؛ اعتبارسنجی سنتی را به اعتبارسنجی دادهمحور بدل کرد
یکی از محدودیتهای مدلهای اعتبارسنجی سنتی، وابستگی آنها به سابقه رسمی، مدارک درآمدی و اطلاعات بانکی افراد است که میتواند دسترسی افرادی را که سابقه اعتباری محدودی دارند، به خدمات مالی دشوار کند و همچنین مانعی برای تحقق شمول مالی (Financial Inclusion) میباشد.
Huabei، سرویس اعتباری ارائه شده در بستر Alipay در چین، از دادههای دیجیتال برای مدل اعتبارسنجی خود استفاده کرده است. این سرویس که در سال ۲۰۱۵ راهاندازی شد، به کاربران واجد شرایط یک خط اعتباری مجازی برای خریدهای روزمره ارائه کرد. کاربران واجد شرایط را با استفاده از دادههای حاصل از فعالیت آنها در اکوسیستم دیجیتال شناسایی میکرد، دادههایی مانند: اطلاعات تراکنشی، الگوهای مصرف، سابقه بازپرداخت، وضعیت مالی و سایر دادههای ثبت شده. بنابراین اعتبارسنجی صرفا به بررسی یک فیش حقوقی یا سابقه دریافت وام محدود نشد و رفتار مالی مشتری در طول زمان مورد ارزیابی قرار گرفت.
یکی دیگر از ویژگیهای مهم Huabei، مدل پویای تخصیص و بازنگری سقف اعتبار است. مشتریان ممکن است در ابتدا سقف اعتباری محدودی داشته باشند اما با شکلگیری سابقه تراکنش و بازپرداخت، ارزیابی مجددی از وضعیت اعتباری آنها انجام شود در واقع رفتار مشتری در مدت زمان استفاده از سرویس، به دیتا و ورودی جدیدی برای تصمیمگیری در ارتباط با سقف اعتباری او تبدیل میشود.
هرچند که استفاده از این مدل اعتبارسنجی بدون محدودیت نیست؛ حفظ حریم خصوصی، رضایت آگاهانه مشتری، کیفیت دادهها و از همه مهمتر توجه به الگوریتمهای اعتبارسنجی که دچار سوگیری نشوند و توضیحپذیر باشند، از جمله ملاحظاتی است که حائز اهمیت هستند بنابراین توانایی تبدیل دادههای معتبر به یک تصمیم اعتباری دقیق و قابل استناد، مزیتی غیرقابل انکار است.
Simpl؛ در بستر تحولات رگولاتوری هند، تجربه پرداخت را به یک اشاره بدل کرد
در هند،Simpl نمونه جالبی از توسعه مدل خرید اعتباری بر مبنای کاهش اصطکاک در فرآیند پرداخت است. این شرکت تلاش کرد تجربه خرید اعتباری را به فرآیندی ساده و یکپارچه تبدیل کند؛ بهگونهای که مشتری بتواند بدون نیاز به وارد کردن اطلاعات کارت بانکی و طی کردن مراحل متعدد، خرید خود را در فروشگاههای طرف قرارداد نهایی کند و مبلغ آن را در موعد دیگری بپردازد. این رویکرد تا حدی یادآور دفترچههای نسیه سنتی فروشگاههاست؛ با این تفاوت که ثبت خرید، مدیریت بدهی و تسویه حساب در بستر دیجیتالی انجام میشود.
Simpl تلاش کرد تجربه خرید را برای مشتری سادهتر و نرخ تبدیل فروشگاههای اینترنتی را افزایش دهد. از منظر مدل درآمدی نیز، کارمزد پذیرنده یکی از منابع درآمدی این شرکت بوده در گزارشی از FT Partners و مصاحبه با مدیرعامل Simpl در سال ۲۰۲۱، به این موضوع اشاره شده که شرکت تلاش کرده هزینه و ریسک را در ساختار تجاری خود تفکیک کند تا پذیرندگان بتوانند متناسب با نیاز کسب و کارشان درباره هزینه تأمین مالی و زمان تسویه تصمیم بگیرند. با این حال، تجربه Simpl یک درس مهم دارد: نوآوری در تجربه پرداخت و توسعه شبکه پذیرندگی، بدون انطباق کامل با الزامات رگولاتوری نمیتواند تضمینکننده پایداری کسب و کار باشد.
در سپتامبر ۲۰۲۵، بانک مرکزی هند (RBI) به Simpl دستور داد فعالیتهای مرتبط با پرداخت، تصفیه و تسویه (Payment, Clearing and Settlement) را به دلیل نداشتن مجوز متوقف کند. این شرکت حدود ۱۰۰ نفر از کارکنانش را تعدیل کرد و بنا بر گزارش Moneycontrol، فقط حدود ۵۰ الی ۶۰ نفر را برای امور وصول مطالبات و عملیات نگه داشته است. هرچند وبسایت این همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد اما در زمان نگارش این یادداشت، شواهد معتبری از رفع محدودیت رگولاتوری و از سرگیری فعالیت آن شرکت در مقیاس پیشین در دسترس نیست. حتی اپلیکیشن Simpl در مارس 2026 از Google Play حذف شد. این اتفاق نشان داد که یک کسب و کار پذیرفته شده از سوی بازار با شبکه گستردهای از پذیرندگان، در صورت ابهام در جایگاه حقوقی و نداشتن الزامات قانونی با محدودیتهای جدی مواجه خواهد شد و پایداری لازم را نخواهد داشت.
لازم به ذکر است سازوکار FLDG یا First Loss Default Guarantee در بازار دیجیتال وامدهی هند، اهمیت زیادی دارد. در این سازوکار، ارائهدهنده باید بخشی از زیان نکول را در برابر وامدهنده تضمین کند و بر عهده بگیرد. طبق ضوابط بانک مرکزی هند (RBI)، سقف این تضمین در چارچوب مقرر حداکثر ۵ درصد از مبلغ پرداختشده در پرتفوی مشخصشده است. این سازوکار یک چارچوب عمومی برای تقسیم بخشی از ریسک اعتباری میان بازیگران اکوسیستم وامدهی دیجیتال است و در هند بسیاری از فینتکها برای همکاری با بانکها و مؤسسات مالی غیربانکی دارای مجوز (NBFCها) به این سازوکار متکی هستند.
طراحی تجربه کاربری ساده و توسعه شبکه پذیرندگی، زمانی به یک کسبوکار پایدار تبدیل میشود که ساختار حقوقی، مسئولیتهای مالی و نقش هر یک از بازیگران در زنجیره پرداخت و اعتبار، بهروشنی و در چارچوب الزامات رگولاتور تعریف شده باشد.
مسئله فقط خرید قسطی نیست مدل کسبوکار است
این تجربهها لایههای اصلی مدل کسبوکار BNPL را آشکار کردند: مدل درآمدی، اعتماد و شفافیت، توزیع و پذیرندگی، تأمین مالی، اعتبارسنجی، مدیریت ریسک، حکمرانی و رگولاتوری و نشان دادند که موفقیت در صنعت BNPL به یک قابلیت یا نوآوری وابسته نیست، بلکه توجه به تمام ابعاد این کسب و کار و ارائه راهکار مناسب برای چالشهای موجود تعیینکننده است.
آینده یک کسب و کار BNPL با تقلید از یک مدل موفق موجود تضمین نخواهد شد. سه قسطه یا چهار قسطه بودن فقط ظاهر آن است در حالی که مزیت رقابتی و پایداری در معماری اقتصادی و عملیاتی آن نهفته است.