نگارنده: تیم اقتصادی شرکت مشاوره بانا / یکی از مسائل مهم در بررسی اقتصاد دیجیتال ایران، محدودیت دادههای قابل اتکا درباره اندازه بازار و عملکرد شرکتهاست. در چنین شرایطی، انتشار گزارشهای صنعتی میتواند بخشی از این کمبود را برطرف کرده و تصویر روشنتری از وضعیت بازار ارائه دهد. این گزارشها برای شرکت منتشرکننده نیز کارکرد مهمی دارند و به عنوان سیگنالی از کیفیت کارشناسی و شناخت آن شرکت از بازار عمل کنند؛ بنابراین دقت در ارجاع به منابع و توضیح روش محاسبات، مستقیماً بر اعتباری اثر میگذارد که شرکت از انتشار گزارش به دست میآورد. گزارش «صنعت BNPL ایران به روایت اسنپپی» نیز از همین منظر اهمیت دارد، گزارشی که در کنار اطلاعات کاربردی، در بخشهایی از اعداد و روش برآورد بازار نیازمند اصلاح و توضیح بیشتر است.
بخوانید: روایت اسنپپی از شیوه خرید ایرانیان
به طور مثال در صفحه ۹ این گزارش، ارزش تراکنشهای BNPL در تجارت الکترونیک جهان برای سال ۲۰۲۵ برابر با ۳۶۲ میلیارد دلار و سهم آن از بازار ۵ درصد اعلام شده است. همچنین پیشبینی شده که این رقم در سال ۲۰۳۰ به ۵۸۰ میلیارد دلار برسد. در مقابل، گزارش Worldpay در نسخه ۲۰۲۶ که منبع معرفیشده در همین صفحه است، ارزش این تراکنشها در سال ۲۰۲۵ را حدود ۳۰۰ میلیارد دلار با سهم ۴ درصد و پیشبینی سال ۲۰۳۰ را حدود ۵۰۰ میلیارد دلار با سهم ۵ درصد اعلام میکند. بنابراین ارقام گزارش اسنپپی به ترتیب ۶۲ و ۸۰ میلیارد دلار، معادل حدود ۲۰.۷ و ۱۶ واحد درصد، بیشتر از ارقام این نسخه است. بنظر میآید این ناسازگاری به دلیل استفاده از نسخههای مختلف گزارش Worldpay در سالهای متفاوت بوده که در منبع هم به آن اشاره شده است. بنابراین برخی ارقام پیشبینی شده و تخمینی، به عنوان اعداد اصلی گزارش شدهاند.
بخوانید: گزارش صنعت بیانپیال ایران
اختلاف این اعداد از آن جهت اهمیت بیشتری پیدا میکند که تعریف BNPL در نسخه ۲۰۲۶ گزارش Worldpay تغییر کرده است. در این نسخه، پرداخت اقساطی از طریق برندهای BNPL در مرحله پرداخت، در این دسته قرار میگیرد اما پرداخت اقساطی درون کیف پول در گروه کیف پول و اقساط مبتنی بر کارت در گروه کارت محاسبه میشود. بنابراین برای استفاده از نسخههای مختلف این گزارش و ساخت یک روند زمانی، لازم است تغییرات تعریف نیز بررسی و اعداد بر یک مبنای مشترک محاسبه شوند.
در همین صفحه، اسنپپی با اضافه کردن پرداختهای BNPL درون کیف پولهای دیجیتال، سهم این روش از تجارت الکترونیک جهان را برای سال ۲۰۲۵ حدود ۱۲ درصد و ارزش آن را ۸۷۰ میلیارد دلار برآورد کرده است. روش محاسبه این عدد در پیوست اول ارائه شده، اما یکی از متغیرهای اصلی آن، یعنی سهم BNPL در تامین مالی کیف پول هر کشور، از مساحت بخش مربوط در نمودار گزارش مرجع به دست آمده است. دقت این اندازهگیری نیز حدود دو واحد درصد اعلام شده است. مسئله آن است که چنین خطایی در یک نسبت، پس از تعمیم به ارزش بازار جهانی، میتواند تغییر قابل توجهی در نتیجه ایجاد کند.
برای روشن شدن موضوع، گزارش Worldpay سهم کیف پولهای دیجیتال از ارزش تجارت الکترونیک جهان در سال ۲۰۲۵ را ۵۶ درصد و اندازه این بازار را ۷٫۶ تریلیون دلار اعلام میکند. اگر سهم BNPL در تأمین مالی کیف پول در تمام کشورها دو واحد درصد در یک جهت تغییر کند، با ثابت بودن سایر متغیرها، سهم نهایی BNPL طبق رابطه پیوست اول گزارش حدود ۱.۱۲ واحد درصد تغییر خواهد کرد. این تغییر با اندازه بازار گزارششده توسط Worldpay معادل حدود ۸۵ میلیارد دلار است. این محاسبه صرفاً میزان حساسیت نتیجه به یکی از ورودیها را نشان میدهد و به معنای تعیین خطای واقعی یا فاصله اطمینان برآورد نیست. بااینحال، نشان میدهد که ارائه یک عدد نهایی بدون توضیح دامنه عدم قطعیت، تصویر کاملی از دقت محاسبه به خواننده نمیدهد.
از طرف دیگر، زیرنویس نمودارهای ترکیب تامین مالی کیف پول در Worldpay، به «استفاده برآوردی از روشهای پرداخت درون کیف پول» اشاره دارد. برای استفاده از این نمودارها در محاسبه ارزش دلاری، لازم است مشخص شود که مساحت هر بخش، سهم ارزش تراکنشها را نشان میدهد. سهم تعداد کاربران یا دفعات استفاده از یک روش پرداخت، الزاما با سهم آن از ارزش پرداختها برابر نیست. بنابراین انتشار جدول اعداد استخراجشده برای کشورها و توضیح مبنای تبدیل آنها به ارزش تراکنش، بخش ضروری این برآورد است. همچنین با توجه به اختلاف رقم پایه با نسخه ۲۰۲۶، اصلاح عدد ۸۷۰ میلیارد دلار نیازمند اجرای مجدد محاسبات است و از اطلاعات فعلی نمیتوان یک رقم جایگزین معتبر به دست آورد.
موضوع دیگری که در گزارش نیازمند توضیح بیشتر است، تعریف بازار خردهفروشی ایران است. در پیوست دوم، اندازه بازار از حاصلضرب متوسط هزینه سالانه خانوار در تعداد خانوار، به تفکیک شهری و روستایی و برای پنج گروه هزینهای محاسبه شده است. بااینحال، مشخص نیست این پنج گروه شامل چه کالاهایی هستند و کدام کدهای هزینه خانوار در محاسبه قرار گرفتهاند. این موضوع مستقیما بر اندازه بازار اثر دارد، چرا که اضافه یا حذف کردن یک گروه کالایی، مخرج کسر سهم بازار را تغییر میدهد و مقایسه نسبتها را تحت تاثیر قرار میدهد. در بخش دادههای داخلی، موضوع هزینه خانوار روستایی نیز مطرح است.
پیوست دوم، مخارج خانوار شهری و روستایی را جداگانه در فرمول لحاظ میکند، اما در صفحه ۱۷ برای داده بودجه خانوار به بانک مرکزی ارجاع داده شده است. طرح بررسی بودجه خانوار بانک مرکزی، مطابق تعریف جامعه آماری آن، خانوارهای ساکن مناطق شهری را پوشش میدهد و به تنهایی متوسط هزینه خانوار روستایی را در اختیار قرار نمیدهد. بنابراین لازم است مشخص شود که جزء روستایی این محاسبه از کدام منبع استخراج شده است. مطابق با دادههای سال ۱۴۰۳، هزینههای خانوار در بخش شهری که توسط بانک مرکزی به دست میآید به تنهایی حدوداً ۵۰۰ همت بیش از جمع هزینهکرد خانوار در بخش شهری و روستایی است!
اگر برای این بخش از داده مرکز آمار استفاده شده، باید سال و جدول مربوط و نحوه سازگار کردن آن با داده بانک مرکزی توضیح داده شود. اگر هزینه روستایی بر اساس هزینه شهری تخمین زده شده، لازم است نسبت تعدیل و مبنای آن مشخص باشد. در گزارش انجمن، داده طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار مبنای تفکیک قرار گرفته که هر دو گروه شهری و روستایی را پوشش میدهد. از توضیحات فعلی اسنپپی نمیتوان نتیجه گرفت که هزینه شهری به روستا تعمیم داده شده است، اما منبع جزء روستایی و در نتیجه امکان بررسی صحت اندازه کل بازار همچنان روشن نیست.
گزارش «تجارت الکترونیک ایران ۱۴۰۳» انجمن تجارت الکترونیک تهران که با همکاری شرکت مشاوره بانا انجام شده، اهمیت این مسئله را به شکل مشخصی نشان میدهد. در این مطالعه، ۱۵ گروه کالایی تعریف شده و بیش از ۲۰۰ کد از داده هزینه و درآمد خانوار به این گروهها اختصاص یافته است. هزینه خدمات مانند مسکن، حملونقل و ارتباطات در محاسبات وارد نمیشود. کالاهای تندمصرف نیز به دلیل در دسترس نبودن داده پلتفرمهای مرتبط، از محاسبه اصلی کنار گذاشته شدهاند. این تصمیم برای یکسان ماندن دامنه کالاهای صورت و مخرج کسر گرفته شده است. بنابراین حذف کالاهای تندمصرف در این مطالعه به معنای خارج بودن آنها از تعریف عمومی خردهفروشی نیست.
علاوه بر دامنه کالاها، مشخص کردن خریداران نیز اهمیت دارد. هزینه خانوار تنها بخشی از مخارج خرید کالا در اقتصاد است و شرکتها، اصناف، تعاونیها و دولت نیز خریدار برخی از همین کالاها هستند. به طور مثال در جدول ۱۰ گزارش انجمن، هزینهکرد خانوار در سبد کالایی منتخب سال ۱۴۰۳ حدود ۱۶۶۳,۵ همت و مجموع هزینهکرد با احتساب سایر بخشها ۱۸۵۷,۷ همت برآورد شده است. فاصله این دو رقم ۱۹۴,۲ همت، معادل حدود ۱۰.۵ درصد رقم کل همان مطالعه است. بنابراین اگر منظور از بازار، خرید همه این بخشها باشد، محدود کردن محاسبه به خانوار باعث پوشش ناقص آن خواهد شد.
همین تفاوت در تعریف، در مقایسه ایران با جهان نیز وجود دارد. بازار تجارت الکترونیک در گزارش Worldpay علاوه بر خردهفروشی، خدمات مالی، سفر، اقامت، سرگرمی و محتوای دیجیتال را شامل میشود (ص ۱۵۷ گزارش) و پرداختهای بنگاهبهبنگاه در آن قرار نمیگیرد. بنابراین مقایسه سهم BNPL از این بازار با سهم آن از یک سبد کالایی محدود یا بازاری شامل خرید بنگاهها، نیازمند تعدیل است. اسنپپی سهم BNPL از خردهفروشی آنلاین ایران در سال ۱۴۰۴ را ۱۷ درصد اعلام کرده است. برای مقایسه این عدد با سهم جهانی، لازم است ابتدا مشخص شود که آیا کالاها، خدمات و خریداران مشمول در دو طرف مقایسه یکسان هستند.
انتشار گزارش از سوی شرکتهایی مانند اسنپپی میتواند به شناخت بهتر بازار اعتبار کمک کند، اما اعتباری که از این مسیر ایجاد میشود به کیفیت بررسیهای انجامشده وابسته است. وقتی چند عدد اصلی با منبع معرفیشده سازگار نیست یا مسیر محاسبه اندازه بازار به طور کامل توضیح داده نمیشود، اتکا به نتایج دشوار خواهد شد. اصلاح ارقام جهانی، مشخص کردن دامنه خردهفروشی و انتشار ورودیهای محاسبات و منبع هزینه روستایی، امکان ارزیابی دقیقتر گزارش را فراهم میکند.
همانطور که در برآوردهای گزارش انجمن نیز تعریف دامنه و محدودیت دادهها بخشی از تحلیل است، در این گزارش نیز توضیح این موارد باید همراه عدد نهایی باشد. این شفافیت است که میتواند انتشار گزارش را به نشانهای قابل اتکا از توان کارشناسی ناشر تبدیل کند.
منابع
- ۱. اسنپپی، «گزارش صنعت BNPL ایران به روایت اسنپپی»، نسخه پیوست، صص ۹، ۱۷، ۵۹ و ۶۰.
- ۲. Worldpay، Global Payments Report 2026، صص ۲۸، ۳۸، ۳۹، ۴۷ و ۱۵۷. ارجاعات مطابق شماره صفحات چاپی است؛ صفحه ۲۸ در صفحه پانزدهم فایل PDF و صفحه ۱۵۷ در صفحه هفتادونهم فایل قرار دارد.
- ۳. انجمن تجارت الکترونیک تهران، «گزارش تجارت الکترونیک ایران ۱۴۰۳»، صص ۱۲ تا ۱۵ و ۲۹.