تحولات صنعت مالی جهان دیگر به توسعه اپلیکیشن‌های بانکی و دیجیتالی‌کردن خدمات سنتی محدود نمی‌شود. پرداخت‌های بیومتریک، بانکداری باز، خدمات مالی تعبیه‌شده و هوش مصنوعی در حال تغییر شیوه ارائه خدمات بانکی و تعامل مشتریان با مؤسسات مالی هستند. مجتبی کاتب، مدرس و پژوهشگر حوزه فناوری‌های مالی، در گفت‌وگو با راه پرداخت، ضمن بررسی روندهای جهانی فین‌تک در سال ۲۰۲۶، از حرکت صنعت پرداخت به سمت کاهش وابستگی به کارت‌های فیزیکی و رمزهای عبور سخن می‌گوید. او معتقد است آینده رقابت در صنعت بانکداری بیش از آن که به تعداد شعب و ابزارهای سنتی وابسته باشد، به توانایی بانک‌ها در استفاده از داده، پذیرش فناوری‌های نوین و همکاری با فین‌تک‌ها بستگی دارد.
در ادامه متن کامل گفت‌وگوی راه پرداخت با مجتبی کاتب، مدرس و پژوهشگر حوزه فناوری‌های مالی آورده شده است.
شما به‌عنوان مدرس و پژوهشگر دانشگاهی حوزه فناوری‌های مالی، تحولات این صنعت را از منظر پژوهشی نیز دنبال می‌کنید. وقتی در سال ۲۰۲۶ از روندهای جهانی فین‌تک صحبت می‌کنیم، موضوعاتی مانند راه‌اندازی اپلیکیشن‌های پرداخت یا دیجیتالی‌کردن فرایندهای کاغذی دیگر نوآوری محسوب نمی‌شوند. به نظر شما مرزهای نوآوری در صنعت مالی امروز کجاست و پژوهش‌های جدید بر چه موضوعاتی تمرکز دارند؟
دقیقاً همین‌طور است. ما از مرحله دیجیتالی‌سازی عبور کرده‌ایم و وارد عصر هوشمندسازی فراگیر و خدمات مالی تعبیه‌شده (Embedded Finance) شده‌ایم. روند اصلی امروز دیگر این نیست که بانک‌ها اپلیکیشن‌هایی با ظاهر جذاب‌تر طراحی کنند؛ مسئله این است که خدمات مالی چگونه می‌توانند بدون نیاز به مراجعه مستقیم کاربر به بانک یا اپلیکیشن بانکی، در فعالیت‌های روزمره و پلتفرم‌های غیربانکی ادغام شوند.
در اقتصادهای پیشرو، بانکداری به‌تدریج از یک مقصد مشخص به زیرساختی تبدیل می‌شود که خدمات آن در زمان و مکان موردنیاز کاربر در دسترس قرار می‌گیرد. به بیان دیگر، کاربر برای دریافت هر خدمت مالی لزوماً نباید وارد محیط بانک شود؛ بلکه خدمات بانکی می‌توانند در همان پلتفرمی ارائه شوند که کاربر در حال خرید، فعالیت اقتصادی یا استفاده از سایر خدمات است.
این تغییر رویکرد در پژوهش‌های جدید حوزه فناوری مالی نیز دیده می‌شود. موضوعاتی مانند هوشمندسازی خدمات، یکپارچه‌سازی زیرساخت‌های مالی با پلتفرم‌های دیجیتال و ارائه خدمات شخصی‌سازی‌شده، به محورهای مهم مطالعات دانشگاهی و تحقیقات صنعت فین‌تک تبدیل شده‌اند.
یکی از موضوعات مهم در صنعت پرداخت، حرکت از کارت‌های پلاستیکی و رمزهای دوم به سمت پرداخت‌های بیومتریک و هویت‌محور است. استفاده از این فناوری‌ها در مقیاس جهانی تا چه اندازه جدی شده و آیا می‌توان از آغاز دوران حذف ابزارهای سنتی پرداخت صحبت کرد؟
پرداخت‌های بیومتریک در برخی بازارها از مرحله آزمایش عبور کرده‌اند و به‌تدریج در حال ورود به خدمات تجاری و پرداخت‌های روزمره هستند. در کشورهایی مانند چین و هند و همچنین بخش‌هایی از آمریکای لاتین و اروپا، راهکارهای مبتنی بر تشخیص چهره (Face Pay) و شناسایی الگوی کف دست مورد توجه قرار گرفته‌اند.
اهمیت این فناوری‌ها در آن است که می‌توانند وابستگی کاربر به ابزارهایی مانند کارت فیزیکی، تلفن همراه یا رمز عبور را در برخی موقعیت‌های پرداخت کاهش دهند. در چنین مدلی، احراز هویت به‌جای اتکا به اطلاعاتی که کاربر باید به خاطر بسپارد یا ابزاری که همراه داشته باشد، بر ویژگی‌های زیستی او متکی است.
البته مزیت پرداخت بیومتریک فقط سرعت انجام تراکنش نیست. این فناوری‌ها می‌توانند در بهبود فرایند احراز هویت و کاهش برخی انواع تقلب نقش داشته باشند؛ هرچند امنیت آنها نیز به کیفیت پیاده‌سازی، حفاظت از داده‌های زیستی و سازوکارهای مقابله با جعل هویت وابسته است.
به اعتقاد من، جهت حرکت صنعت پرداخت به سمت کاهش وابستگی به ابزارهای واسطه فیزیکی است. ممکن است کارت‌های بانکی و رمزهای عبور در کوتاه‌مدت حذف نشوند، اما نقش آنها در مدل‌های جدید پرداخت به‌تدریج تغییر خواهد کرد.
یکی دیگر از روندهای مهم صنعت مالی، حرکت از بانکداری باز (Open Banking) به سمت مفهوم گسترده‌تر مالی باز (Open Finance) است. این تحول چه تغییری در ساختار رقابت میان بانک‌ها و شرکت‌های فین‌تکی ایجاد می‌کند؟
در مدل‌های سنتی بانکداری، داده‌های مالی مشتریان عمدتاً در اختیار بانک‌ها قرار داشت و امکان استفاده از این اطلاعات در سایر پلتفرم‌ها محدود بود. این ساختار باعث می‌شد مشتری برای دریافت بسیاری از خدمات به بانک عامل خود وابسته بماند.
با توسعه بانکداری باز، شرایط در حال تغییر است. در این مدل، مشتری می‌تواند با ارائه مجوز مشخص، امکان دسترسی کنترل‌شده به بخشی از داده‌های مالی خود را برای شرکت‌های فین‌تکی یا سایر ارائه‌دهندگان خدمات فراهم کند. مالی باز نیز این رویکرد را به حوزه‌هایی فراتر از خدمات بانکی گسترش می‌دهد.
در بازارهایی مانند اروپا و بریتانیا، توسعه این زیرساخت‌ها زمینه ارائه خدمات مالی شخصی‌سازی‌شده و مقایسه محصولات مؤسسات مختلف را فراهم کرده است. برای مثال، یک پلتفرم هوشمند می‌تواند با بررسی اطلاعات مالی و نیازهای کاربر، گزینه‌های مختلف دریافت تسهیلات یا سرمایه‌گذاری را از میان چندین مؤسسه مالی مقایسه و پیشنهاد کند.
در چنین شرایطی، رقابت دیگر صرفاً بر تعداد شعب یا گستردگی شبکه بانکی متمرکز نیست، بلکه کیفیت خدمات، توانایی تحلیل داده و تجربه کاربری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به نظر من، یکی از مهم‌ترین پیامدهای بانکداری باز و مالی باز، تغییر جایگاه داده در مدل کسب‌وکار بانک‌هاست.
هوش مصنوعی مولد و یادگیری ماشین چه جایگاهی در ساختار بانک‌های بزرگ جهان پیدا کرده‌اند؟ آیا کاربرد این فناوری‌ها همچنان به ابزارهای ارتباط با مشتری و چت‌بات‌ها محدود است یا وارد فرایندهای اصلی تصمیم‌گیری بانکی نیز شده‌اند؟
کاربرد هوش مصنوعی در بانکداری مدت‌هاست از چت‌بات‌ها و ابزارهای ساده پاسخ‌گویی به مشتری فراتر رفته است. امروز بانک‌ها از مدل‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین در حوزه‌هایی مانند ارزیابی ریسک اعتباری، شناسایی تقلب، تحلیل رفتار مشتری و طراحی محصولات مالی متناسب با نیاز افراد استفاده می‌کنند.
یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تحول، اعتبارسنجی و اعطای تسهیلات است. در مدل‌های سنتی، ارزیابی اعتبار مشتری تا حد زیادی بر مدارک مالی، وثایق، ضمانت‌ها و فرایندهای زمان‌بر متکی بود. اما مدل‌های جدید می‌توانند مجموعه گسترده‌تری از داده‌ها، از جمله سابقه تراکنش‌ها، جریان‌های مالی و الگوهای رفتاری مشتری را تحلیل کنند.
این قابلیت به بانک‌ها و شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات اعتباری کمک می‌کند تصمیم‌های سریع‌تر و متناسب‌تری بگیرند. در برخی مدل‌های تسهیلات خرد نیز بخش قابل‌توجهی از فرایند اعتبارسنجی و پرداخت وام به‌صورت دیجیتال انجام می‌شود و نیاز به مراجعه حضوری یا ارائه مدارک کاغذی کاهش می‌یابد.
البته استفاده از هوش مصنوعی در تصمیم‌های اعتباری نیازمند توجه به موضوعاتی مانند کیفیت داده، شفافیت الگوریتم‌ها، سوگیری احتمالی و الزامات نظارتی است. بااین‌حال، معتقدم هوش مصنوعی در حال تبدیل‌شدن از یک ابزار پشتیبان به یکی از اجزای اصلی فرایند تصمیم‌گیری در صنعت بانکداری است.
با وجود این پیشرفت‌ها، بسیاری از بانک‌ها و مؤسسات مالی، به‌ویژه در اقتصادهای در حال توسعه، همچنان به زیرساخت‌ها و مدل‌های سنتی وابسته‌اند. به نظر شما مهم‌ترین مانع پذیرش فناوری‌های نوین در این مؤسسات چیست؟
به اعتقاد من، مانع اصلی لزوماً کمبود فناوری نیست؛ بلکه مقاومت ساختاری در برابر تغییر و پیچیدگی فرایندهای سازمانی است. بسیاری از مؤسسات مالی بزرگ طی دهه‌ها بر اساس مدل‌های مشخص عملیاتی، ساختارهای بوروکراتیک و زیرساخت‌های سنتی شکل گرفته‌اند و تغییر این ساختارها به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
در چنین سازمان‌هایی، پذیرش فناوری‌های جدید با چالش‌هایی مانند هزینه بالای نوسازی زیرساخت، الزامات انطباق با مقررات، مدیریت ریسک و مقاومت در برابر تغییر مدل‌های کسب‌وکار همراه است.
برای مثال، بانکی که بخش مهمی از فعالیت‌های خود را بر شبکه شعب، فرایندهای حضوری و سامانه‌های قدیمی بنا کرده است، برای حرکت به سمت زیرساخت‌های ابری، خدمات مبتنی بر داده و احراز هویت بیومتریک، صرفاً به خرید فناوری جدید نیاز ندارد؛ بلکه باید بخشی از فرایندهای عملیاتی و مدل درآمدی خود را نیز بازتعریف کند.
به همین دلیل، تحول دیجیتال در صنعت بانکداری بیش از آنکه یک پروژه صرفاً فناورانه باشد، مسئله‌ای مدیریتی و سازمانی است. عبور از این مرحله به انعطاف‌پذیری نهادی، بازنگری در فرایندها و طراحی سازوکارهایی برای کاهش ریسک نوآوری نیاز دارد.
در پایان، چشم‌انداز سه سال آینده صنعت فین‌تک و بانکداری را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ در رقابت میان بانک‌های سنتی و پلتفرم‌های نوآور، کدام گروه شانس بیشتری برای موفقیت خواهد داشت؟
به نظر من، بانک‌های سنتی اگر همکاری با اکوسیستم نوآوری را جدی نگیرند، به‌تدریج بخشی از سهم بازار خود را به پلتفرم‌های چابک‌تر واگذار خواهند کرد. تغییر رفتار مشتریان و گسترش خدمات مالی دیجیتال باعث شده است که مدل‌های قدیمی رقابت در صنعت بانکداری دیگر به‌تنهایی پاسخ‌گو نباشند.
آینده متعلق به بانک‌هایی است که شرکت‌های فین‌تکی را صرفاً رقیب خود ندانند، بلکه از ظرفیت آنها برای توسعه خدمات، بهبود تجربه مشتری و ایجاد مدل‌های جدید کسب‌وکار استفاده کنند.
معتقدم در سه سال آینده، بازیگرانی موقعیت بهتری خواهند داشت که بتوانند با سرعت بیشتری خود را با تحولاتی مانند هویت دیجیتال، هوش مصنوعی، بانکداری باز و پرداخت‌های نامرئی تطبیق دهند. در نهایت، مزیت رقابتی بانک‌ها بیش از گذشته به میزان انعطاف‌پذیری، توانایی نوآوری و کیفیت همکاری آنها با اکوسیستم فناوری مالی وابسته خواهد بود.
