معاونت علمی و مجموعههای وابسته به آن، تقریباً همزمان دو مسیر برای ورود فناوریهای نوظهور به نظام بانکی باز کردهاند؛ یک فراخوان برای استفاده از هوش مصنوعی در اعتبارسنجی، وامدهی، مدیریت ریسک و مقابله با تقلب و پولشویی و فراخوانی دیگر برای پژوهش و توسعه رمزنگاری پساکوانتومی، ارتباطات کوانتومی و کاربرد رایانش کوانتومی در مسائل مالی. آنچه این دو برنامه را به هم مرتبط میکند، تلاش برای پیوند دادن مسائل مشخص شبکه بانکی با شرکتهای دانشبنیان و گروههای دانشگاهی است.
معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و نهادهای زیرمجموعه و همکار آن در هفتههای اخیر دو فراخوان مرتبط با نظام پولی و بانکی را در دستور کار قرار دادهاند؛ فراخوانهایی که از یک سو به مسائل روزمره و عملیاتی بانکها مانند اعتبارسنجی، وامدهی، مدیریت ریسک و کشف تقلب میپردازند و از سوی دیگر سراغ مسئله بلندمدتتری مانند مهاجرت زیرساختهای بانکی به رمزنگاری مقاوم در برابر رایانش کوانتومی میروند.
فراخوان نخست از سوی ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی منتشر شده است. عمادالدین فاطمیزاده، رئیس دبیرخانه این ستاد، گفته محورهای بانکی این فراخوان با مشارکت بانکها، مؤسسات پولی و بانکی، بانک مرکزی و ستادهای تخصصی معاونت علمی تدوین شده و برای تعیین آنها جلساتی با متخصصان این حوزه برگزار شده است.
چهار مسئله بانکی روی میز شرکتهای هوش مصنوعی
بر اساس آخرین توضیحات ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی، چهار سرفصل اصلی برای پروژههای بانکی تعریف شده است: مدیریت ریسک، اعتبارسنجی و امتیازدهی تسهیلات خرد؛ ایجاد خدمات هوشمند وامدهی؛ تشخیص تقلب و مبارزه با پولشویی؛ و توسعه و تنوعبخشی خدمات بانکی با استفاده از هوش مصنوعی. ستاد اعلام کرده هرکدام از این سرفصلها نیز زیرمحورهای تخصصی خود را دارند.
ساختار فراخوان نشان میدهد هدف صرفاً حمایت از توسعه یک مدل یا محصول عمومی هوش مصنوعی نیست. هر طرح باید با مشارکت دو شخصیت حقوقی مکمل ارائه شود؛ یک مجموعه دارای تخصص در هوش مصنوعی و یک مجموعه متخصص در حوزه پولی و بانکی. دستکم یکی از این دو مجموعه نیز باید در حوزه مرتبط تأییدیه دانشبنیان داشته باشد. مدت اجرای هر پروژه حداکثر ۱۲ ماه تعیین شده است.
این الزام را میتوان یکی از مهمترین بخشهای فراخوان دانست؛ زیرا معاونت علمی تلاش کرده فاصله میان شرکتهای توسعهدهنده فناوری و مجموعههایی را که با مسئله واقعی صنعت بانکداری درگیرند، کاهش دهد. فاطمیزاده نیز در تشریح مدل فراخوانهای ستاد گفته است شرکت طرف قرارداد باید در کنار خود یک شریک با تخصص مکمل داشته باشد تا پروژه صرفاً به استفاده صوری از عنوان هوش مصنوعی محدود نشود.
مهلت این فراخوان در ابتدا ۲۰ مرداد اعلام شده بود، اما در ادامه تا ۲۰ شهریور ۱۴۰۵ تمدید شد. بر اساس تازهترین اعلام ستاد، متقاضیان تا ساعت ۲۳:۵۹ روز ۲۰ شهریور فرصت دارند درخواست خود را از طریق سامانه «خدمت» معاونت علمی ارسال کنند و این مهلت قرار نیست دوباره تمدید شود.
حمایت بدون سقف ثابت؛ ابتدا تسهیلات، سپس احتمال تبدیل به بلاعوض
برای پروژههای هوش مصنوعی بانکی سقف ثابت و از پیش اعلامشدهای برای حمایت مالی وجود ندارد. رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی گفته میزان حمایت به کیفیت پروژه، کاربردپذیری و ارزیابی فنی و اقتصادی آن بستگی خواهد داشت.
به گفته فاطمیزاده، حمایت در مرحله نخست به شکل تسهیلات پرداخت میشود و شرکتها باید ابتدا اعتبارسنجی حقوقی و فرایند داوری فنی و اقتصادی را پشت سر بگذارند. در صورت پایان موفق پروژه و وجود بهرهبردار واقعی برای محصول، امکان تبدیل حمایت به کمک بلاعوض وجود خواهد داشت. ستاد تأکید دارد محصول نهایی باید امکان استفاده در یک بانک، سازمان، شرکت یا نهاد واقعی را داشته باشد.
عدد مشخصی برای این دوره اعلام نشده است. فاطمیزاده تنها برای ارائه تصویری از ابعاد حمایت گفته در فراخوان قبلی ستاد، مبالغ پروژهها از حدود ۴ تا ۵ میلیارد تومان تا حدود ۱۴ تا ۱۶ میلیارد تومان متغیر بوده است؛ ارقامی که البته در جریان داوری امکان اصلاح داشتهاند. بنابراین این اعداد را نمیتوان سقف یا کف فراخوان بانکی فعلی تلقی کرد.
فرایند انتخاب نیز دو مرحلهای است؛ ابتدا غربالگری داخلی توسط کارشناسان ستاد و سپس داوری با حضور متخصصان علمی و صنعتی و نمایندگان بهرهبرداران احتمالی انجام میشود. طبق اعلام ستاد، ارزیابی هم جنبه فنی و هم جنبه اقتصادی خواهد داشت و قرار است کل فرایند داوری فراخوان جاری حداکثر حدود یک ماه طول بکشد.
فراخوان دوم؛ آمادهسازی بانکها برای دوره پساکوانتوم
در کنار پروژههای هوش مصنوعی، مسیر دیگری نیز برای نظام بانکی باز شده است. بنیاد ملی علم ایران با همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانشبنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک، فراخوان «حمایت از پژوهش و توسعه علوم و فناوریهای کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی در حوزههای پولی و بانکی» را منتشر کرده است.
این فراخوان در ادامه تفاهمنامهای است که چهارم شهریور ۱۴۰۵ میان بانک مرکزی و معاونت علمی برای توسعه فناوری و زیرساختهای رمزنگاری پساکوانتومی امضا شد. هدف این تفاهمنامه، طراحی نقشه مهاجرت تدریجی زیرساختهای بانکی از الگوریتمهای رمزنگاری کنونی به سازوکارهایی است که در برابر توان بالقوه رایانههای کوانتومی مقاوم باشند.
بخوانید: بانک مرکزی و معاونت علمی رمزنگاری فعلی دادههای بانکی را با الگوریتمهای پساکوانتومی جایگزین میکنند
موضوع تنها به رمزنگاری محدود نشده است. فراخوان سه محور اصلی دارد. محور نخست، رمزنگاری پساکوانتومی و مهاجرت زیرساختهای بانکی است که موضوعاتی مانند استانداردها و الگوریتمهای PQC، طراحی نقشه مهاجرت، احراز هویت و مدیریت دسترسی، VPN، فایروال، پیامرسان امن، HSM و TPM، کارت هوشمند، وبسرورها و خدمات بانکداری الکترونیکی مقاوم در برابر حملات کوانتومی را دربرمیگیرد.
محور دوم به رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی اختصاص دارد و امکان استفاده از توزیع کلید کوانتومی یا QKD در ارتباطات حساس مالی، مقایسه آن با رمزنگاری پساکوانتومی و توسعه و آزمایش زیرسامانههای ارتباطی کوانتومی را دنبال میکند.
محور سوم نیز کاربرد رایانش کوانتومی در مسائل مالی و بانکی است. توسعه الگوریتمهای کوانتومی و هیبریدی برای بهینهسازی مالی، مدیریت ریسک و تخصیص دارایی، شبیهسازی مالی، قیمتگذاری، اعتبارسنجی، تحلیل سناریوهای اقتصادی و حتی مسائل مرتبط با سیاستگذاری پولی در این بخش قرار گرفتهاند.
از ۱ تا ۵ میلیارد تومان حمایت برای پروژههای کوانتومی
برخلاف فراخوان هوش مصنوعی، در فراخوان کوانتوم سقفهای مالی مشخص شده است. طرحهای پژوهشی، بنیادی و کاربردی در حوزه رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی تا ۱۰ میلیارد ریال، معادل یک میلیارد تومان حمایت میشوند. برای پروژههای پژوهشی و توسعه فناوری در حوزههای اولویتدار، سقف حمایت به ۵۰ میلیارد ریال یا پنج میلیارد تومان میرسد و در حوزه رایانش کوانتومی نیز طرحهای پژوهشی، بنیادی و کاربردی میتوانند تا ۳۰ میلیارد ریال یا سه میلیارد تومان حمایت دریافت کنند.
مخاطب این فراخوان برخلاف فراخوان هوش مصنوعی، مستقیماً شرکتهای دانشبنیان نیستند. متقاضی اصلی باید عضو هیئت علمی دانشگاه یا مؤسسه پژوهشی مورد تأیید وزارت علوم یا وزارت بهداشت باشد.
سطح آمادگی فناوری مورد انتظار نیز عمدتاً سطوح ۱ تا ۴ آمادگی فناوری (TRL) تعیین شده است؛ یعنی پروژهها در این مرحله از تحقیق بنیادی و طراحی مفهومی تا اثبات اولیه، نمونه آزمایشگاهی، بنچمارک، ارزیابی عملکرد و طراحی نقشه مهاجرت پیش میروند. این موضوع نشان میدهد بخش کوانتومی برنامه هنوز بیش از آنکه برنامهای برای استقرار گسترده در بانکها باشد، تلاشی برای ساخت دانش، ابزار و نمونههای اولیه مورد نیاز مرحله بعد است.
پژوهشگران از ۱۰ شهریور تا ۲۰ مهر ۱۴۰۵ فرصت دارند طرحهای خود را از طریق سامانه مدیریت پژوهش بنیاد ملی علم ایران، «کایپر»، ثبت کنند. پروژههایی که در مرحله نخست نتایج قابلقبولی داشته باشند، میتوانند در مراحل بعد برای توسعه فناوری و اجرای پایلوتهای بزرگتر نیز حمایت دریافت کنند.
بانک مرکزی مسئله میدهد؛ شرکت و دانشگاه باید راهحل بسازند
کنار هم قرار دادن این دو فراخوان تصویری از جهتگیری تازه همکاری معاونت علمی و بانک مرکزی ارائه میکند. مسائل کوتاهمدت و قابل استقرار شبکه بانکی، از اعتبارسنجی و تسهیلات خرد گرفته تا کشف تقلب و پولشویی، به شرکتهای فناور و دانشبنیان سپرده میشوند؛ در سوی دیگر، مسائل زیرساختیتر و بلندمدت مانند رمزنگاری پساکوانتومی و رایانش کوانتومی فعلاً به دانشگاهها و گروههای پژوهشی ارجاع شدهاند.
شرکت ملی انفورماتیک نیز که بازوی فناوری بانک مرکزی محسوب میشود، اعلام کرده در چارچوب برنامه مهاجرت پساکوانتومی قصد دارد یک آزمایشگاه تخصصی ایجاد کند تا شرکتهای دانشبنیان و مراکز دانشگاهی بتوانند الگوریتمها و محصولات خود را در محیطی نزدیک به الزامات واقعی شبکه بانکی آزمایش کنند. رضا ناصرینیک، مدیرعامل شرکت ملی انفورماتیک، مأموریت این شرکت را تبدیل «مسئله صنعتی» شبکه بانکی به مسئله علمی و سپس تبدیل راهحل علمی به محصول قابل استفاده توصیف کرده است.
در نتیجه، وجه مشترک دو فراخوان را باید فراتر از استفاده از فناوریهای جدید دید. معاونت علمی و بانک مرکزی در حال آزمودن مدلی هستند که در آن مسئله از داخل صنعت بانکی استخراج میشود، اما قرار نیست همه راهحلها نیز در داخل ساختار بانک مرکزی یا بانکها توسعه پیدا کند. هوش مصنوعی، شرکتهای دانشبنیان را به مسائل عملیاتی امروز شبکه بانکی متصل میکند و برنامه کوانتوم تلاش دارد دانشگاهها و مراکز پژوهشی را وارد حل مسئله امنیت و زیرساخت فردای همین شبکه کند.
