علیرضا یعقوبی، رییس انجمن فینتک ایران، با تاکید بر پیامدهای گسترش انحصار در بازارهای پلتفرمی، این پدیده را تهدیدی جدی برای کاربران، کسبوکارهای کوچک و روند نوآوری دانست و تصریح کرد که در نبود رقابت واقعی، کیفیت خدمات و پویایی اقتصاد دیجیتال بهطور مستقیم آسیب میبیند. به گفته او در نتیجه انحصار، این کاربران هستند که بیشترین هزینه را پرداخت میکنند؛ از کاهش حق انتخاب و افت کیفیت خدمات گرفته تا محدود شدن دسترسی به نوآوری.
علیرضا یعقوبی درباره پیامدهای انحصار در بازار فینتک گفت: «در تمامی کشورهای دنیا، موضوع انحصار با قوانین بسیار سختگیرانهای مواجه است و حتی در اقتصادهای آزاد نیز تلاش میشود از شکلگیری و تثبیت آن جلوگیری شود.»
او با اشاره به تجربه کشورهای غربی، بهویژه ایالات متحده، گفت: «در این کشورها پروندههای متعددی علیه پلتفرمهای بزرگ و دارای خدمات انحصاری شکل گرفته و در بسیاری موارد نیز این شرکتها محکوم شدهاند، زیرا سیاستگذاران اجازه نمیدهند انحصار بهصورت پایدار در بازار شکل بگیرد. در ایران که اقتصاد به معنای واقعی کاملا آزاد نیست، اگر انحصار نیز به این ساختار افزوده شود، طبیعی است که پیامدهای منفی آن تشدید خواهد شد.»
پیامدهای انحصار بر کاربران، کسبوکارها و نوآوری
رییس انجمن فینتک ایران در ادامه با تشریح آثار انحصار تصریح کرد: «نخستین و مهمترین آسیب متوجه کاربران است، زیرا کاربری که امکان انتخاب و مقایسه میان گزینههای مختلف را نداشته باشد، در موقعیتی قرار میگیرد که حقوق او بهراحتی قابل تضییع است. در چنین شرایطی کاربر عملا در برابر رفتار پلتفرمهای محدود، حق انتخاب موثری ندارد و این موضوع میتواند به کاهش کیفیت خدمات و افزایش نارضایتی منجر شود.»
یعقوبی افزود: «دومین پیامد انحصار، تضعیف و حذف تدریجی کسبوکارهای کوچک است. زمانی که بازار در اختیار چند بازیگر بزرگ قرار میگیرد، پلتفرمهای کوچکتر بهتدریج توان رقابت خود را از دست میدهند و فعالیت آنها از نظر اقتصادی صرفه خود را از دست میدهد و در نهایت به سمت خروج از بازار یا نابودی پیش میروند. این روند نیز در نهایت دوباره به زیان کاربران تمام میشود، زیرا کاهش رقابت به معنای کاهش کیفیت و تنوع خدمات است.»
او در ادامه سومین پیامد انحصار را کاهش سطح نوآوری عنوان کرد و گفت: «در مجموعههای بزرگ، به دلیل ساختار پیچیده و بوروکراسی داخلی، معمولاً نوآوری با سرعت و سهولت کمتری شکل میگیرد، در حالی که در کسبوکارهای کوچکتر، ایدههای جدید راحتتر رشد میکنند. او افزود اگر این نوآوریها با همکاری و تعامل با بازیگران بزرگ همراه شود، میتواند در سطح جامعه گسترش پیدا کند و به بهبود کلی اکوسیستم منجر شود.»
رییس انجمن فینتک ایران خاطرنشان کرد: «این سه محور شامل حقوق کاربران، بقای کسبوکارهای کوچک و مسئله نوآوری، نکاتی هستند که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته مورد توجه جدی قرار گرفتهاند، زیرا در نهایت منجر به پویایی و بالندگی اقتصاد میشوند. در ایران نیز با توجه به اینکه اقتصاد دیجیتال مسیر اجتنابناپذیر توسعه است، توجه به این موضوع اهمیت دوچندان دارد. هرچند اقتصاد دیجیتال در کشور به دلایل مختلف داخلی و خارجی با چالشهایی مواجه است، اما در صورت بهبود شرایط، فینتک میتواند نقش موتور محرک اصلی این حوزه را ایفا کند و بدون آن، عملا شکلگیری یک اقتصاد دیجیتال کارآمد دشوار خواهد بود.»
شاخص تشخیص رقابت سالم در بازارهای پلتفرمی
یعقوبی در پاسخ به این پرسش که مرز میان رقابت سالم و رقابت ناسالم در بازارهای پلتفرمی کجاست و از چه نشانههایی میتوان انحصار را تشخیص داد، اظهار کرد: «یکی از مهمترین شاخصها برای تشخیص وضعیت رقابت، میزان و تنوع پلتفرمهای فعال در یک حوزه است. اگر در یک بازار شاهد شکلگیری مداوم پلتفرمهای جدید، ورود ایدههای نو، ادغام برخی بازیگران و حتی شکست برخی دیگر باشیم، این موضوع نشاندهنده وجود رقابت واقعی و سالم است.»
او در ادامه توضیح داد: «در چنین بازاری، ورود و خروج آزادانه بازیگران به معنای پویایی اکوسیستم است و نشان میدهد که فرصت برای رقابت وجود دارد. اما اگر در یک حوزه چنین تحرکی مشاهده نشود، یعنی نه پلتفرم جدیدی شکل بگیرد، نه رقابت معناداری وجود داشته باشد و نه تغییرات ساختاری در بازیگران دیده شود، میتوان با احتمال بالا نتیجه گرفت که یک ساختار انحصاری در آن بازار شکل گرفته است.»
رییس انجمن فینتک ایران همچنین در پاسخ به اینکه در ساختارهای انحصاری از میان کاربران و کسبوکارها، کدام گروه بیشترین هزینه را پرداخت میکند، اظهار کرد: «این گروهها از جنس واحد نیستند که بتوان آنها را بهصورت مستقیم با یکدیگر مقایسه کرد. اقتصاد دیجیتال یک مفهوم کلان است و نباید آن را با گروههایی مانند کاربران یا کسبوکارها همسطح فرض کرد. با این حال در میان تمامی این گروهها، متضرر اصلی در شرایط انحصاری، کاربران هستند. کاهش حق انتخاب، افت کیفیت خدمات، افزایش وابستگی به چند بازیگر محدود و کاهش قدرت چانهزنی کاربران، از جمله پیامدهایی است که در نهایت بیشترین فشار را بر مصرفکنندگان نهایی وارد میکند.»
