چین با تولید بیش از ۴٬۸ میلیارد تن زغالسنگ، نفت و گاز طبیعی، در صدر بزرگترین تولیدکنندگان سوخت جهان قرار گرفته است. آمریکا و روسیه نیز رتبههای دوم و سوم را در اختیار دارند و ایران با تولید حدود ۴۵۷ میلیون تن، نهم است. بااینحال، این رتبهبندی تصویری از «جرم فیزیکی» سوختهای تولیدشده ارائه میکند؛ بنابراین نمیتوان آن را مستقیماً به قدرت انرژی، درآمد صادراتی یا ارزش اقتصادی کشورها تعبیر کرد. دادهها به سال ۲۰۲۴ مربوطاند و از گزارش World Mining Data وزارت دارایی اتریش استخراج شدهاند.
چین چگونه با زغالسنگ در صدر قرار گرفت؟
چین در سال ۲۰۲۴ حدود ۴ میلیارد و ۸۱۲ میلیون تن سوخت معدنی تولید کرد؛ رقمی بیش از دو برابر تولید ۲ میلیارد و ۲۷۷ میلیون تنی آمریکا.
| رتبه | کشور | زغالسنگ | نفت | گاز طبیعی | مجموع |
|---|---|---|---|---|---|
| ۱ | چین | ۴٬۴۰۲٫۵ | ۲۱۲٫۹ | ۱۹۷٫۲ | ۴٬۸۱۲٫۶ |
| ۲ | آمریکا | ۴۷۳٫۸ | ۹۴۸٫۸ | ۸۵۴٫۶ | ۲٬۲۷۷٫۲ |
| ۳ | روسیه | ۴۲۶٫۶ | ۵۲۳٫۰ | ۵۰۹٫۴ | ۱٬۴۵۹٫۰ |
| ۴ | هند | ۱٬۰۸۵٫۱ | ۲۸٫۹ | ۲۸٫۸ | ۱٬۱۴۲٫۸ |
| ۵ | اندونزی | ۸۳۶٫۱ | ۲۸٫۹ | ۵۶٫۴ | ۹۲۱٫۴ |
| ۶ | استرالیا | ۴۶۷٫۷ | ۱۸٫۱ | ۱۲۸٫۷ | ۶۱۴٫۶ |
| ۷ | عربستان سعودی | ۰٫۰ | ۵۱۲٫۵ | ۸۱٫۶ | ۵۹۴٫۲ |
| ۸ | کانادا | ۴۶٫۹ | ۲۸۶٫۹ | ۱۵۶٫۱ | ۴۸۹٫۹ |
| ۹ | ایران | ۲٫۲ | ۲۳۴٫۵ | ۲۲۰٫۵ | ۴۵۷٫۱ |
| ۱۰ | آفریقای جنوبی | ۲۳۴٫۰ | ۰٫۰ | ۰٫۰ | ۲۳۴٫۰ |
| ۱۱ | امارات متحده عربی | ۰٫۰ | ۱۷۹٫۸ | ۴۹٫۱ | ۲۲۸٫۹ |
| ۱۲ | عراق | ۰٫۰ | ۲۱۵٫۶ | ۹٫۵ | ۲۲۵٫۲ |
| ۱۳ | قزاقستان | ۱۱۳٫۰ | ۸۷٫۸ | ۲۳٫۴ | ۲۲۴٫۲ |
| ۱۴ | قطر | ۰٫۰ | ۷۶٫۴ | ۱۳۵٫۴ | ۲۱۱٫۸ |
| ۱۵ | برزیل | ۶٫۳ | ۱۷۱٫۴ | ۱۸٫۹ | ۱۹۶٫۶ |
| ۱۶ | نروژ | ۰٫۱ | ۹۴٫۹ | ۱۰۱٫۰ | ۱۹۶٫۰ |
| ۱۷ | کویت | ۰٫۰ | ۱۳۸٫۹ | ۱۵٫۹ | ۱۵۴٫۸ |
| ۱۸ | الجزایر | ۰٫۰ | ۶۳٫۶ | ۸۳٫۳ | ۱۴۶٫۸ |
| ۱۹ | مکزیک | ۰٫۹ | ۹۴٫۱ | ۲۴٫۲ | ۱۱۹٫۲ |
| ۲۰ | نیجریه | ۱٫۳ | ۷۷٫۷ | ۳۵٫۸ | ۱۱۴٫۸ |
| ۲۱ | کلمبیا | ۶۰٫۰ | ۳۸٫۶ | ۸٫۵ | ۱۰۷٫۰ |
| ۲۲ | مغولستان | ۱۰۳٫۸ | ۰٫۶ | ۰٫۰ | ۱۰۴٫۴ |
| ۲۳ | آلمان | ۹۱٫۹ | ۲٫۰ | ۳٫۶ | ۹۷٫۵ |
| ۲۴ | لهستان | ۸۴٫۹ | ۰٫۸ | ۳٫۶ | ۸۹٫۳ |
| ۲۵ | مالزی | ۴٫۱ | ۲۴٫۸ | ۶۰٫۴ | ۸۹٫۳ |
ارقام برحسب میلیون تن متریکاند. حجم گاز طبیعی برای مقایسه به وزن تبدیل شده است. تولید اورانیوم در مجموع محاسبه شده، اما بهدلیل وزن ناچیز بهصورت ستون مستقل نمایش داده نشده است. اختلاف جزئی میان جمع ستونها و رقم نهایی میتواند ناشی از گردکردن اعداد باشد.
عامل اصلی این فاصله، زغالسنگ است. از کل تولید چین، بیش از ۴٬۴ میلیارد تن به زغالسنگ اختصاص دارد. به بیان دیگر، حدود ۹۱ درصد وزن سوخت تولیدشده در این کشور از زغالسنگ تشکیل شده است.
چین نهتنها بزرگترین تولیدکننده زغالسنگ جهان است، بلکه بخش عمده تولید خود را نیز در داخل مصرف میکند. نیروگاههای برق، صنایع فولاد و زنجیره گسترده تولید صنعتی این کشور همچنان به زغالسنگ وابستهاند.
آمریکا؛ رتبه دوم با ترکیبی متفاوت
آمریکا با تولید حدود ۲٬۳ میلیارد تن در رتبه دوم قرار گرفته، اما ترکیب تولید آن متوازنتر از چین است. این کشور نزدیک به ۹۴۹ میلیون تن نفت، ۸۵۵ میلیون تن گاز طبیعی و ۴۷۴ میلیون تن زغالسنگ تولید کرده است.
آمریکا در سال ۲۰۲۴ بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز طبیعی جهان بود و بهترتیب حدود ۲۰.۵ درصد نفت و ۲۵ درصد گاز طبیعی جهان را تولید کرد. بنابراین قرارگرفتن آن پس از چین در این جدول، به معنای عقببودن در تمام بخشهای انرژی نیست؛ بلکه نتیجه استفاده از «وزن» بهعنوان معیار مقایسه است.
ایران در جایگاه نهم
ایران با تولید حدود ۴۵۷٬۱ میلیون تن سوخت معدنی در رتبه نهم قرار گرفته است. از این میزان، حدود ۲۳۴٬۵ میلیون تن نفت و ۲۲۰٬۵ میلیون تن گاز طبیعی بوده و سهم زغالسنگ تنها ۲٬۲ میلیون تن گزارش شده است.
ترکیب تقریباً برابر نفت و گاز، ایران را از تولیدکنندگان زغالسنگمحوری مانند چین، هند، اندونزی، استرالیا و آفریقای جنوبی متمایز میکند. در واقع، جایگاه ایران بیش از هر چیز از ظرفیت تولید هیدروکربنهای نفتی و گازی ناشی میشود.
بااینحال، رتبه نهم از نظر وزن تولید را نباید معادل رتبه نهم در درآمد انرژی دانست. ظرفیت صادرات، قیمت فروش، کیفیت سوخت، مصرف داخلی، هزینه استخراج، محدودیتهای سرمایهگذاری و تحریمهای بانکی و تجاری تعیین میکنند چه میزان از منابع تولیدشده به درآمد ارزی تبدیل شود.
چرا وزن معیار کاملی برای مقایسه انرژی نیست؟
یک تن زغالسنگ، یک تن نفت و یک تن گاز طبیعی انرژی برابر، ارزش اقتصادی مشابه یا انتشار کربن یکسانی ندارند. حتی انواع مختلف زغالسنگ و نفت نیز از نظر کیفیت و ارزش حرارتی متفاوتاند.
در این محاسبه، حجم گاز طبیعی به تن تبدیل شده تا بتوان آن را با نفت و زغالسنگ جمع کرد. این تبدیل برای نمایش حجم فیزیکی تولید مفید است، اما قدرت واقعی انرژی کشورها را بهطور کامل نشان نمیدهد.
برای مقایسه انرژی قابلاستفاده، معیارهایی مانند ژول، تراژول یا «تن معادل نفت» مناسبترند. برای سنجش قدرت اقتصادی نیز باید ارزش تولید، درآمد صادراتی، هزینه استخراج و سهم دولت از درآمدها بررسی شود.
به همین دلیل، کشورهای زغالسنگمحور در رتبهبندی وزنی بالاتر دیده میشوند؛ درحالیکه جدول مبتنی بر انرژی یا ارزش بازار میتواند ترتیب متفاوتی داشته باشد. خود منبع نیز تأکید کرده که جدول، وزن فیزیکی تولید را مقایسه میکند و نباید آن را رتبهبندی کل انرژی تولیدشده دانست.
تمرکز تولید سوخت در چند کشور
پنج کشور چین، آمریکا، روسیه، هند و اندونزی در مجموع حدود ۱۰٬۶ میلیارد تن سوخت معدنی تولید کردهاند؛ معادل نزدیک به ۶۳ درصد تولید جهانی برحسب وزن.
همچنین ۲۵ کشور حاضر در این رتبهبندی، ۹۱ درصد کل تولید سوختهای معدنی جهان را در اختیار دارند. این تمرکز نشان میدهد امنیت انرژی، قیمتهای جهانی، تجارت خارجی و حتی مسیر گذار انرژی تا چه اندازه به سیاستها و ظرفیت تولید تعداد محدودی از کشورها وابسته است.
برای اقتصاد ایران نیز مسئله اصلی فقط میزان منابع استخراجشده نیست. حلقه تعیینکننده، تبدیل این ظرفیت فیزیکی به صادرات پایدار، دسترسی به تسویه بینالمللی، سرمایهگذاری زیرساختی و درآمد قابلاستفاده در اقتصاد داخلی است.
