نوبیتکس، بیتپین و رمزینکس در فاصلهای کوتاه از یکدیگر، حذف تعدادی از توکنهای مبتنی بر سهام شرکتهای آمریکایی را آغاز کردهاند. نوبیتکس هفت توکن مرتبط با اسپیسایکس، انویدیا، اپل، آلفابت، آمازون، تسلا و مایکروسافت را حذف میکند؛ بیتپین توکنهای تسلا و اسپیسایکس را کنار گذاشته و رمزینکس نیز بازار توکن اسپیسایکس را میبندد.
هر سه پلتفرم به یک دستور بیرونی اشاره کردهاند. نوبیتکس و رمزینکس از «الزام نهادهای نظارتی» نوشتهاند و بیتپین گفته است عرضه برخی توکنهای مبتنی بر داراییهای خارجی «غیرقانونی» اعلام شده است.
ماجرا پیش از ابلاغیه آغاز شده بود
حذف این توکنها بدون سابقه نبود. میثم ظهوریان، نایبرئیس کمیسیون اقتصادی مجلس، در مردادماه از ثبت سؤال خود از وزرای اقتصاد و ارتباطات درباره فعالیت برخی صرافیهای رمزارزی خبر داده بود؛ سؤالی که بخشی از آن به فراهمکردن امکان خرید محصولات مرتبط با سهام شرکتهای آمریکایی اختصاص داشت.
ظهوریان با اشاره مشخص به محصولی مرتبط با سهام اپل پرسیده بود آیا صرافیهای رمزارزی برای ارائه چنین خدماتی مجوز دارند یا خیر. نگرانیهای او بر چهار محور متمرکز بود: احتمال خروج سرمایه، عرضه خدمات بدون مجوز، احتمال خالیفروشی و خطر شناسایی و توقیف دارایی کاربران ایرانی از سوی خزانهداری آمریکا.
این سابقه نشان میدهد پیش از آغاز حذف توکنها، حساسیت سیاسی و نظارتی درباره این محصولات شکل گرفته بود.
توکن سهام الزاماً سهم نیست
بخشی از حساسیت به ماهیت این محصولات بازمیگردد. عنوان «سهام توکنیزهشده» ممکن است این تصور را ایجاد کند که خریدار، مالک بخشی از شرکت اصلی میشود؛ درحالیکه همه توکنهای متصل به سهام چنین حقی ایجاد نمیکنند.
در برخی مدلها، ناشر ادعا میکند بهازای هر توکن، سهم پایه را نزد یک متولی نگهداری میکند. در مدلهای دیگر، توکن فقط بازده قیمتی سهم را بازسازی میکند یا از طریق یک شرکت واسط، مواجهه اقتصادی غیرمستقیم با آن ایجاد میشود. در این حالت، دارنده توکن الزاماً در دفتر سهامداران شرکت ثبت نمیشود و ممکن است حق رأی، سود نقدی یا امکان تبدیل مستقیم توکن به سهم را نداشته باشد.
در سال ۲۰۲۵، رابینهود اعلام کرد توکنهایی مرتبط با OpenAI و اسپیسایکس را در قالب طرحی محدود در اختیار کاربران واجد شرایط اتحادیه اروپا قرار میدهد. OpenAI اعلام کرد این توکنها سهام این شرکت نیستند، انتقالی از سهام را تأیید نکرده و در عرضه آنها نقشی نداشته است. رابینهود نیز گفت این محصول با اتکا به سهم این شرکت در یک شرکت واسط عرضه شده است.
بنابراین، تعیین ماهیت هر توکن به ساختار محصول، ناشر، دارایی پشتوانه، متولی نگهداری، امکان بازخرید و حقوقی بستگی دارد که برای دارنده ایجاد میشود.
جایگاه این توکنها در مقررات بازار سرمایه
قانون بازار اوراق بهادار، اوراق بهادار را هر نوع ورقه یا مستندی تعریف کرده است که حقوق مالی قابلانتقالی برای مالک ایجاد کند. این قانون همچنین تصویب ابزارهای مالی جدید و اعطای مجوز پذیرش اوراق بهادار خارجی به بورس را در شمار وظایف شورای عالی بورس قرار داده است.
بااینحال، متن ابلاغیه اخیر منتشر نشده و مشخص نیست نهاد صادرکننده، توکنهای حذفشده را ذیل کدام عنوان یا مقرره قرار داده است. همچنین معلوم نیست مبنای تصمیم، طبقهبندی این محصولات بهعنوان اوراق بهادار خارجی بوده یا مقرره دیگری درباره عرضه آنها اعمال شده است. بنابراین، با اطلاعات موجود نمیتوان همه توکنهای مرتبط با سهام را یکسان دانست یا درباره وضعیت حقوقی هرکدام حکم کلی صادر کرد. این موضوع به ساختار و حقوق تعریفشده برای هر محصول بستگی دارد.
تحریم؛ نگرانی واقعی، اما علت تأییدنشده
احتمال تحریمیبودن تصمیم را نمیتوان نادیده گرفت. دارایی پایه این محصولات، سهام شرکتهای آمریکایی است و نگهداری سهم، تأمین نقدشوندگی و بازخرید توکن معمولاً به ناشر، کارگزار یا متولی خارجی وابسته است.
قرارگرفتن توکن روی بلاکچین این وابستگی را از بین نمیبرد. ممکن است انتقال توکن روی شبکه امکانپذیر باشد، اما تبدیل آن به سهم یا دریافت وجه بازخرید همچنان به نهادی نیاز دارد که مقررات تحریم و احراز هویت را رعایت میکند. اگر ارتباط یک حساب یا پلتفرم با ایران شناسایی شود، احتمال محدودشدن دسترسی یا توقیف دارایی وجود دارد.
ظهوریان نیز پیش از آغاز حذفها همین خطر را مطرح کرده و پرسیده بود اگر دارایی کاربران ایرانی از سوی آمریکا شناسایی و توقیف شود، چه کسی خسارت آنها را جبران خواهد کرد. بااینحال، در اطلاعیههای صرافیها سخنی از قطع همکاری ناشر خارجی، مسدودشدن پشتوانه یا اعمال محدودیت تحریمی جدید دیده نمیشود.
شیوه حذف و تسویه در سه پلتفرم یکسان نبوده است. بیتپین امکان فروش و برداشت دو توکن را تا ساعت ۱۲ ظهر ۲۳ شهریور فراهم کرده بود و اعلام کرد مانده دارایی کاربران پس از این مهلت بهصورت خودکار به تومان تبدیل میشود. رمزینکس واریز و برداشت توکن اسپیسایکس را متوقف کرده و گفته است مانده دارایی کاربران را پس از حذف به ریال یا تتر تبدیل میکند. نوبیتکس نیز اعلام کرده است دارایی باقیمانده کاربران پس از توقف معاملات، براساس «قیمت قابل تبدیل برای نوبیتکس» به ریال تسویه خواهد شد.
