بانک مرکزی سودان هنوز تصمیم رسمی برای حذف صفرها نگرفته است، اما سقوط ارزش پوند، خروج اسکناسهای خرد از چرخه مبادلات و گسترش پرداختهای دیجیتال، بحث اصلاح ساختار پول ملی این کشور را جدیتر کرده است
بحث درباره حذف سه صفر از پوند سودان در شرایطی شدت گرفته که جنگ داخلی، تورم و کاهش شدید ارزش پول ملی، استفاده از بسیاری از اسکناسهای این کشور را عملاً بیمعنا کرده است. برخی اقتصاددانان این اقدام را راهی برای سادهسازی مبادلات و بازگرداندن اعتماد روانی به پول ملی میدانند، اما گروهی دیگر هشدار میدهند حذف صفرها بدون مهار کسری بودجه، تقویت تولید و تثبیت نظام مالی، چیزی بیش از یک تغییر ظاهری نخواهد بود. بانک مرکزی سودان نیز تاکنون اجرای این طرح را تأیید نکرده و گفته میشود پیشنهاد حذف صفرها همچنان در مرحله بررسی فنی و سیاسی قرار دارد.
به گزارش الجزیره، ارزش پوند سودان از آغاز جنگ در آوریل ۲۰۲۳ بهشدت کاهش یافته است. در بازار غیررسمی، هر دلار آمریکا با حدود پنجهزار و ۵۰۰ پوند سودان معامله میشود؛ در حالی که پیش از آغاز جنگ، نرخ دلار کمتر از ۶۰۰ پوند بود. این کاهش ارزش باعث شده بسیاری از اسکناسهای خرد، قدرت خرید و کارکرد عملی خود را از دست بدهند.
بانک مرکزی سودان اوایل ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد اسکناسهای یک، دو، پنج، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ پوندی را از چرخه پولی خارج میکند. این اسکناسها تا پایان روز ۳۰ ژوئیه اعتبار دارند و دارندگان آنها باید مبالغ خود را از طریق بانکهای تجاری تعویض یا به حساب بانکی واریز کنند. تورم و افت ارزش پول، قدرت خرید این شش اسکناس را تقریباً از بین برده است.
بازارها پیش از بانک مرکزی صفرها را حذف کردند
حذف صفرها در بازارهای سودان تا حدودی بهصورت غیررسمی اتفاق افتاده است. معاملهگران برای سادهترکردن محاسبات، یکمیلیون پوند را «هزار پوند» و یکمیلیارد پوند را «یکمیلیون پوند» مینامند. این شیوه نشان میدهد ارقام بزرگ تا چه اندازه انجام معاملات روزمره و ثبت حسابهای مالی را دشوار کردهاند.
همزمان، استفاده از اپلیکیشنهای بانکی و پرداخت دیجیتال در سودان افزایش یافته است. این ابزارها اکنون برای پرداخت هزینههایی مانند خرید نان، کرایه وسایل حملونقل، خرید از فروشگاهها و حتی پرداخت هزینه یک فنجان چای استفاده میشوند. کمبود پول نقد و بیارزششدن اسکناسهای خرد، بخشی از مبادلات روزمره را به بسترهای دیجیتال منتقل کرده است.
محمد حسان، پژوهشگر اقتصادی، معتقد است حذف صفرها میتواند محاسبات بانکی را سادهتر کند، مدیریت نقدینگی را بهبود دهد و از نظر روانی احساس فروپاشی پول ملی را کاهش دهد. بااینحال، او تأکید میکند این اقدام بهتنهایی نمیتواند مشکلات ساختاری مانند کسری بودجه، ضعف تولید و بیاعتمادی به نظام مالی را برطرف کند.
در عمل، حذف سه صفر به این معناست که برای نمونه، هر هزار پوند قدیم به یک پوند جدید تبدیل شود. قیمت کالاها، دستمزدها، بدهیها و موجودی حسابهای بانکی نیز باید با همان نسبت تغییر کنند؛ بنابراین این اقدام بهخودیخود قدرت خرید مردم را افزایش نمیدهد و فقط مقیاس اسمی قیمتها و ارقام مالی را کوچکتر میکند.
حذف صفر درمان تورم نیست
علی محمود، وزیر پیشین دارایی و اقتصاد سودان، از مخالفان این پیشنهاد است. او حذف صفرها را جایگزینی برای اصلاحات اقتصادی نمیداند و هشدار میدهد تغییر ظاهری واحد پول، بدون پرداختن به علتهای اصلی تورم و سقوط نرخ ارز، میتواند پس از مدتی همان مشکلات گذشته را بازتولید کند.
به اعتقاد او، دولت ابتدا باید آثار جنگ بر تولید، تجارت و درآمدهای عمومی را ارزیابی و سپس یک برنامه کوتاهمدت برای بازگرداندن تعادل اقتصادی تدوین کند. پس از آن نیز اجرای برنامهای بلندمدت برای تثبیت دستاوردها و بازسازی اقتصاد ضروری است.
محمد الناير، اقتصاددان و استاد دانشگاه، در مقابل از حذف سه صفر حمایت میکند. او میگوید این اقدام قدرت خرید پوند را تغییر نمیدهد، اما میتواند استفاده دوباره از واحد «یک پوند» را امکانپذیر کند؛ زیرا پس از خروج اسکناسهای خرد، پایینترین اسکناس پرکاربرد در عمل ارزش اسمی بسیار بالاتری خواهد داشت.
الناير برآورد میکند حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد مبادلات از طریق برنامههای بانکی انجام میشود و همین موضوع میتواند هزینه چاپ و توزیع پول جدید را کاهش دهد. او همچنین معتقد است طراحی و اجرای چنین طرحی باید پیش از رونمایی، کاملاً محرمانه باقی بماند تا از سفتهبازی و انتقال مشکوک نقدینگی جلوگیری شود.
جنگ پولی و خطر چندپارگی نظام بانکی
موضوع اصلاح پول ملی سودان تنها به تورم محدود نمیشود. در مناطق تحت کنترل نیروهای پشتیبانی سریع، اسکناسهایی وارد گردش شدهاند که منشأ آنها بهطور مستقل تأیید نشده است. همزمان، اختلاف میان دولت همسو با ارتش و ساختارهای اداری مناطق تحت کنترل نیروهای پشتیبانی سریع، خطر شکلگیری یک نظام پولی چندپاره را افزایش داده است.
منابع بانکی به الجزیره گفتهاند حذف صفرها ممکن است در مرحله بررسی باشد، اما اجرای آن به مطالعات فنی، ترتیبات اجرایی، تأمین هزینه چاپ اسکناس و یک تصمیم سیاسی نیاز دارد. برآورد اولیه هزینه چاپ و جایگزینی پول جدید بین ۴۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار است و تکمیل فرایند نیز احتمالاً حدود یک سال زمان میبرد.
سودان پیشتر نیز چنین تجربهای داشته است. این کشور در سال ۲۰۰۷ پس از حدود ۱۵ سال استفاده از دینار، دوباره پوند را بهعنوان پول ملی معرفی کرد. در آن مقطع، هر پوند جدید معادل ۱۰۰ دینار تعیین شد و به این ترتیب دو صفر از ارقام پولی حذف شد.
اکنون حذف سه صفر میتواند ثبت حسابها، قیمتگذاری و مبادلات روزمره را سادهتر کند، اما موفقیت آن به شرایطی فراتر از طراحی اسکناسهای جدید وابسته است. تا زمانی که جنگ، کاهش تولید، کسری مالی، بازار موازی ارز و چندپارگی نظام بانکی ادامه داشته باشد، تغییر شکل پول لزوماً به معنای تغییر وضعیت اقتصاد سودان نخواهد بود.
