خرید اعتباری در ایران برای سالها آخرین راه افرادی بود که نقدینگی کافی برای تهیه یک کالا نداشتند؛ اما رشد لندتکها و خدمات اقساطی، این تصویر را تغییر داده است. سجاد انصاری، مدیر ارشد مالی هلدینگ تکنولایف، میگوید اعتبار امروز برای بخشی از مشتریان نه نشانه ناتوانی در خرید، بلکه یکی از روشهای مدیریت جریان نقدی خانواده است.
انصاری در گفتوگو با رضا قربانی، بنیانگذار راه پرداخت، نقش تورم و کاهش قدرت خرید در رشد بازار اعتبار را انکار نمیکند. از نگاه او، فشار اقتصادی بسیاری از کاربران را به استفاده از خرید اقساطی سوق داده است؛ اما این عامل بهتنهایی نمیتواند تداوم استفاده از اعتبار را توضیح دهد.
اگر خرید اعتباری فقط نتیجه کاهش قدرت خرید بود، تداوم فشار اقتصادی باید در بلندمدت توان بازپرداخت کاربران را کاهش میداد و به رشد محسوس نکول منجر میشد. انصاری میگوید تجربه سهساله مجموعه در این بازار، چنین روند مستقیمی را نشان نمیدهد و بلوغ ابزارهای اعتبارسنجی نیز به مدیریت ریسک کمک کرده است.
دسترسی به دادههای بیشتر از رفتار مالی کاربران، امکان ارزیابی دقیقتر متقاضیان و تنظیم مبلغ اعتبار متناسب با توان بازپرداخت را فراهم کرده است. بااینحال، انصاری در این گفتوگو عدد مشخصی از نرخ نکول تکنوپی ارائه نمیکند و تنها از قابلکنترلبودن آن سخن میگوید.
رفتار تکرارشونده کاربران، بخش دیگری از این تحول است. مشتری بخشی از خرید خود را با اعتبار انجام میدهد، اقساط را در ماههای بعد میپردازد و پس از آزادشدن دوباره اعتبار، خرید تازهای انجام میدهد. بهتدریج، این فرایند به یکی از رویههای عادی زندگی مالی او تبدیل میشود.
انصاری این رفتار را با سابقه استفاده از کارتهای اعتباری در کشورهای دیگر مقایسه میکند. حقوقبگیران ممکن است پیش از پایان ماه به خرید کالا یا خدمتی نیاز داشته باشند و اعتبار، فاصله زمانی میان نیاز و دریافت درآمد را پوشش دهد. در این نگاه، اعتبار فقط قدرت خرید را افزایش نمیدهد؛ زمان پرداخت را نیز با جریان درآمدی فرد هماهنگ میکند.
یکی از عددهای مهم این گفتوگو، میانگین اعتبار کاربران تکنوپی است. براساس گزارش سال ۱۴۰۳، این رقم حدود ۳۰ میلیون تومان اعلام شده بود؛ اما انصاری میگوید میانگین فعلی به حدود ۲۰۰ میلیون تومان رسیده است.
به گفته او، فعالترشدن خطوط اعتباری و استفاده از اعتبارهای بانکی در تکنوپی یکی از دلایل افزایش این رقم است. میزان اعتبار هر کاربر براساس نتیجه اعتبارسنجی و تسهیلات تخصیصیافته از سوی شبکه بانکی متفاوت خواهد بود.
افزایش قیمت کالاهای دیجیتال نیز در بزرگترشدن سقف و میانگین اعتبار نقش دارد. وقتی قیمت موبایل، لپتاپ و دیگر کالاهای دیجیتال افزایش پیدا میکند، اعتبارهای کوچکتر دیگر توان پوشش نیاز مشتری را ندارند.
بااینحال، انصاری افزایش میانگین اعتبار را فقط نتیجه رشد قیمتها نمیداند. از نگاه او، تکرار رفتار پرداخت و بازپرداخت باعث شده است مشتری اعتبار را نه برای یک خرید منفرد، بلکه برای مجموعهای از خریدهای فعلی و آینده در نظر بگیرد.
نرخ بازگشت مشتریان اقساطی نیز به گفته انصاری بیشتر از مشتریان نقدی است؛ هرچند او عدد دقیق این نرخ را در زمان گفتوگو به خاطر نداشت. پرداخت مستمر اقساط، آزادشدن اعتبار و امکان خرید مجدد، بخشی از دلیل این بازگشت است.
عامل دیگر، اعتماد مشتری به زنجیره خرید است. اعتبار زمانی به استفاده مکرر منجر میشود که کاربر بتواند آن را در بستری امن، با دسترسی به کالای اصل، خدمات پس از فروش و تحویل مناسب خرج کند. بنابراین، بازگشت مشتری فقط محصول اعتبار نیست و کیفیت تجربه خرید نیز در آن نقش دارد.
پس از بحرانهای اخیر، رفتار بخشی از مشتریان تغییر کرده است. برخی کاربران ترجیح دادهاند اعتبار خود را صرف خرید طلا یا کالاهایی مانند موبایل کنند؛ کالاهایی که در اقتصاد تورمی ایران میتوانند نقشی فراتر از مصرف روزمره پیدا کنند.
انصاری تأکید میکند که این رفتار را نباید به همه کاربران تعمیم داد. بخش عمده مشتریان همچنان همان کالاهای قبلی را میخرند و از اقساط برای کوچکترکردن پرداخت ماهانه و حفظ بخشی از نقدینگی خود استفاده میکنند.
در مورد طلا، بخشی از مشتریان بهجای آنکه ابتدا پسانداز کنند و سپس دارایی بخرند، خرید را با اعتبار جلو میاندازند و اقساط آن را از درآمدهای آینده میپردازند. این رفتار میتواند پاسخی به نگرانی از کاهش ارزش پول باشد، اما ریسک تغییر قیمت دارایی و هزینه بازپرداخت اعتبار را نیز به همراه دارد.
این گفتوگو نشان میدهد رشد خرید اقساطی را نمیتوان فقط نشانه کاهش قدرت خرید یا فقط نتیجه بلوغ فناوری مالی دانست. فشار تورمی، توسعه اعتبارسنجی، افزایش سقف تسهیلات، تجربه مناسب خرید و تغییر فرهنگ پرداخت، همزمان این بازار را شکل دادهاند.
مسئله اصلی دیگر این نیست که چرا مردم به سراغ اعتبار رفتهاند؛ باید دید گسترش این روش پرداخت چگونه بر بدهی خانوار، الگوی مصرف، توان بازپرداخت و رابطه بلندمدت مشتری با پلتفرمها اثر خواهد گذاشت.
