برآورد هزینه رول کاغذ و تعمیر پرینتر کارتخوانها نشان میدهد صنعت پرداخت در سال ۱۴۰۴ رقمی نزدیک به یک همت برای صدور رسید کاغذی هزینه کرده است. این مبلغ، با فرض قیمت ۱۰ میلیون تومان برای هر کارتخوان، معادل خرید حدود ۱۰۰ هزار دستگاه جدید در همان سال است. برای بزرگی عددش استادیوم یکصد هزار نفره آزادی را تصور کنید که روی هر صندلی یک کارتخوان نو باشد!
رسید کاغذی هنوز بخشی از تجربه روزمره پرداخت با کارتخوان است؛ برگهای که برای بسیاری از تراکنشها چاپ میشود و گاهی چند لحظه بعد دور انداخته میشود. اما هزینه این برگهها، وقتی در مقیاس شبکه پرداخت محاسبه شود، کوچک نیست. برآورد راه پرداخت بر پایه جدول هزینه رول شرکتهای پرداخت نشان میدهد مجموع هزینه تأمین کاغذ رسید در سال ۱۴۰۴ به حدود ۹۲۶ میلیارد تومان رسیده است. اگر هزینه تخمینی تعمیر قطعات پرینتر کارتخوانها نیز به آن اضافه شود، رقم کل به حدود یک هزار و شش میلیارد تومان میرسد؛ کمی بیش از یک همت در یک سال.
این عدد پرسشی عملی پیش روی صنعت پرداخت میگذارد: اگر بخشی از منابعی که هر سال صرف چاپ رسید میشود آزاد شود، برای بهبود شبکه کارتخوانها چه میتوان کرد؟
هزینه رول کاغذ چگونه برآورد شد؟
در جدول هزینه رول ۹ شرکت پرداخت، مجموع ارقام سال مالی ۱۴۰۴ برای هشت شرکت دارای داده، حدود ۶۹۲ میلیارد تومان است. در این جدول، رقم سال ۱۴۰۴ پرداخت الکترونیک سداد منتشر نشده بود؛ برای تکمیل محاسبه، هزینه آن شرکت ۱۵۰ میلیارد تومان بهصورت تخمینی در نظر گرفته شد. به این ترتیب، جمع ۹ شرکت به حدود ۸۴۲ میلیارد تومان میرسد.
برای پوشش هزینه شرکتهای دیگری که در جدول نیامدهاند نیز رقمی معادل ۱۰ درصد جمع این ۹ شرکت، یعنی حدود ۸۴ میلیارد تومان، تخمین زده شده است. حاصل، برآورد ۹۲۶ میلیارد تومانی هزینه رول کاغذ در سال ۱۴۰۴ است. باید تأکید کرد که این رقم، به دلیل وجود دو جزء تخمینی، جمع قطعی صورتهای مالی همه شرکتهای پرداخت نیست.
روند پنجساله همین محاسبه نیز ابعاد موضوع را نشان میدهد. جمع هزینه ثبتشده و تخمینی رول کاغذ از حدود ۳۸۱ میلیارد تومان در سال ۱۴۰۰ به ۴۳۵ میلیارد تومان در ۱۴۰۱، ۷۷۹ میلیارد تومان در ۱۴۰۲ و ۹۷۲ میلیارد تومان در ۱۴۰۳ رسید. رقم برآوردی سال ۱۴۰۴، حدود ۹۲۶ میلیارد تومان است. کاهش نسبت به ۱۴۰۳ را نمیتوان بهتنهایی نشانه کاهش تعداد رسیدهای چاپشده دانست؛ تغییر قیمت رول، تغییر سایز رسید، شیوه تأمین، ترکیب دستگاهها و تفاوت پایان سال مالی شرکتها هم میتواند بر هزینه ثبتشده اثر بگذارد.
| شرکت پرداخت | ۱۴۰۰ | ۱۴۰۱ | ۱۴۰۲ | ۱۴۰۳ | ۱۴۰۴ |
|---|---|---|---|---|---|
| پرداخت الکترونیک سامان کیش (سپ) | ۴۷٫۸ | ۷۲٫۳ | ۱۰۲٫۶ | ۱۱۶٫۴ | ۱۱۰٫۷ |
| بهپرداخت ملت | ۷۸٫۴ | ۵۹٫۳ | ۱۸۴٫۳ | ۲۶۰٫۵ | ۱۶۸٫۸ |
| آسان پرداخت پرشین (آپ) | ۳۷٫۰ | ۳۸٫۶ | ۵۸٫۰ | ۵۶٫۴ | ۴۲٫۳ |
| پرداخت الکترونیک سپهر | ۴٫۱ | ۹٫۵ | ۱۶٫۱ | ۴۲٫۵ | ۴۸٫۷ |
| پرداخت الکترونیک سداد | ۳۹٫۵ | ۴۷٫۰ | ۶۲٫۸ | ۱۰۷٫۸ | ۱۵۰٫۰* |
| پرداخت نوین آرین | ۵٫۳ | ۱۰٫۵ | ۲۷٫۲ | ۴۵٫۶ | ۴۳٫۲ |
| پرداخت الکترونیک پاسارگاد | ۲۵٫۲ | ۲۶٫۰ | ۶۵٫۰ | ۶۱٫۰ | ۶۹٫۳ |
| تجارت الکترونیک پارسیان (تاپ) | ۸۵٫۵ | ۹۷٫۲ | ۱۳۹٫۲ | ۱۳۹٫۵ | ۱۴۴٫۷ |
| کارت اعتباری ایرانکیش | ۲۳٫۳ | ۳۴٫۹ | ۵۲٫۹ | ۵۳٫۵ | ۶۴٫۱ |
| تخمین جمع عدد سایر شرکتها** | ۳۴٫۶ | ۳۹٫۵ | ۷۰٫۸ | ۸۸٫۳ | ۸۴٫۲ |
| جمع کل با تخمینها | ۳۸۰٫۶ | ۴۳۴٫۸ | ۷۷۹٫۰ | ۹۷۱٫۵ | ۹۲۶٫۰ |
* رقم سال ۱۴۰۴ سداد تخمینی است. ** رقم سایر شرکتها برای هر سال معادل ۱۰ درصد جمع ارقام ۹ شرکت بالای جدول فرض شده است. اعداد از میلیون ریال به میلیارد تومان تبدیل و به یک رقم اعشار گرد شدهاند. پایان سال مالی آسان پرداخت پرشین و تجارت الکترونیک پارسیان در دوره مورد بررسی تغییر کرده است.
هزینهای که در ردیف خرید کاغذ دیده نمیشود
چاپ رسید علاوه بر رول کاغذ، به پرینتر سالم نیاز دارد. برای برآورد اولیه هزینه تعمیر، میتوان چند فرض مشخص را کنار هم گذاشت: حدود ۱۰ میلیون کارتخوان در کشور فعال باشد؛ ۴۰ درصد آنها، معادل چهار میلیون دستگاه، بیش از چهار سال عمر داشته باشند؛ سالانه ۱۰ درصد از این دستگاههای قدیمیتر به تعمیر قطعات مرتبط با پرینتر نیاز پیدا کنند؛ و میانگین هزینه هر تعمیر ۲۰۰ هزار تومان باشد.
با این فرضها، سالانه حدود ۴۰۰ هزار دستگاه به تعمیر پرینتر نیاز خواهند داشت و هزینه آنها به ۸۰ میلیارد تومان میرسد. این عدد یک برآورد سناریویی است و تا زمانی که آمار واقعی تعداد تعمیرها و هزینه آنها از شرکتهای پرداخت دریافت نشود، نباید آن را هزینه قطعی صنعت خواند.
افزودن این ۸۰ میلیارد تومان به ۹۲۶ میلیارد تومان هزینه برآوردی رول، مجموع را به ۱٬۰۰۶ میلیارد تومان میرساند. هزینههای احتمالی دیگری مانند توزیع رول و زمان صرفشده برای تعویض آن در این محاسبه جداگانه برآورد نشدهاند. و در نهایت این همه هزینه برای کاغذی که عموم مردم چند ثانیه بعد آن را دور میاندازند.
معادل خرید بیش از ۱۰۰ هزار کارتخوان
اگر قیمت خرید هر کارتخوان جدید در سال ۱۴۰۴ بهطور میانگین ۱۰ میلیون تومان فرض شود، یک هزار میلیارد تومان معادل قیمت خرید حدود ۱۰۰ هزار دستگاه کارتخوان است. این مقایسه به معنای آن نیست که با حذف رسید، تمام این پول بیدرنگ آزاد میشود؛ بخشی از رسیدهای کاغذی همچنان موردنیاز خواهند بود و ارائه جایگزین دیجیتال نیز هزینه دارد. بااینحال، مقیاس منابعی را نشان میدهد که امروز به چاپ رسید و نگهداری پرینتر وابسته است.
این منابع، در صورت کاهش پایدار مصرف کاغذ، میتواند به نوسازی دستگاههای فرسوده، بهبود کیفیت خدمات پذیرندگان، ارتقای امنیت و توسعه ابزارهای پرداخت اختصاص یابد. حتی کاهش بخشی از هزینه سالانه نیز در مقیاس شبکه پرداخت، ظرفیت سرمایهگذاری قابلتوجهی ایجاد میکند.
آیا هزینه کاغذ در سال ۱۴۰۵ به پنج همت میرسد؟
برآورد هزینه رول کاغذ در سال ۱۴۰۴ حدود ۹۲۶ میلیارد تومان بود. اگر تعداد تراکنشهای کارتخوان در سال ۱۴۰۵ طبق فرض این گزارش ۳۰ تا ۳۵ درصد رشد کند و نسبت چاپ رسید به تراکنش ثابت بماند، حتی بدون افزایش قیمت کاغذ نیز هزینه سالانه رول به حدود ۱٫۲ تا ۱٫۲۵ همت خواهد رسید.
فشار تورم و دشواری تأمین کاغذ حرارتی میتواند این رقم را به شدت بالاتر ببرد. بااینحال، رسیدن هزینه رول و تعمیرات و نگهداری پرینتر رسید کاغذی به پنج همت یک سناریوی احتمالی ولی محتمل است: برای تحقق آن، علاوه بر رشد فرضی تعداد تراکنشها، هزینه کاغذ بهازای هر تراکنش باید نسبت به سال ۱۴۰۴ حدود چهار برابر شود. در این محاسبه، نرخ واقعی چاپ رسید نیز اهمیت دارد؛ اگر سهم تراکنشهای دارای رسید کاهش یابد، رشد هزینه کمتر خواهد بود.
از این رو، پنج همت را نمیتوان بدون داده قیمت خرید رول و تعداد رسیدهای چاپشده، برآورد قطعی سال ۱۴۰۵ دانست. اما همین سناریو نشان میدهد ادامه چاپ رسید با رویه فعلی، در صورت جهش هزینه تأمین کاغذ، چه فشاری بر منابع صنعت پرداخت وارد میکند. ثبت و انتشار منظم قیمت تمامشده رول، تعداد رول مصرفی و نسبت رسیدهای چاپشده به تراکنشها میتواند مبنای تصمیمگیری برای کاهش تدریجی چاپ رسید باشد.
مسیر حذف تدریجی رسید کاغذی
اقداماتی مانند اختیاری کردن چاپ رسید پذیرنده، کوچک کردن اندازه رسید و مدیریت تخصیص رول تا حذف کامل رسید کاغذی برای اصناف مختلف میتواند راهکاری برای جلوگیری از این هدررفت منابع باشد. گفته است. تغییری که در مقیاس صنعت به قواعد مشترک نیاز دارد.
مسیر اجرایی میتواند از چاپ نکردن رسید بهصورت پیشفرض، همراه با حفظ امکان درخواست آن آغاز شود. در کنار آن، باید راهی قابل دسترس برای مشاهده یا دریافت اطلاعات تراکنش فراهم باشد؛ راهی که هنگام مغایرت یا اعتراض نیز به کار مشتری و پذیرنده بیاید. پس از سنجش نتیجه این تغییر، میتوان دامنه آن را برای تراکنشهای خرد یا گروههای مشخصی از پذیرندگان گسترش داد.
حذف رسید کاغذی نباید به حذف حق مشتری برای دریافت اطلاعات پرداخت منجر شود. مسئله، تغییر شیوه ارائه این اطلاعات است؛ تغییری که باید با توجه به نیاز پذیرندگان، دسترسی مشتریان و الزامات رسیدگی به اختلافها طراحی شود. برآورد هزینه سال ۱۴۰۴ نشان میدهد صنعت پرداخت دلیل اقتصادی مهمی برای آغاز این فرایند دارد: هزینهای در حدود یک همت که معادل قیمت خرید بیش از ۱۰۰ هزار کارتخوان جدید است.
