نشست خبری «کیف پول ایران» در حالی برگزار شد که طی هفتههای گذشته بخش زیادی از مشخصات عمومی این خدمت، از نحوه فعالسازی با کد دستوری #۹۸* تا انتقال وجه با شماره موبایل و اتصال به کیف پولهای تجاری، اعلام شده بود. نشست امروز اما بخشی از ابهامهایی را روشن کرد که تا پیش از این پاسخی برای آنها وجود نداشت: پول کاربران دقیقاً کجا نگهداری میشود؟ سقف موجودی و تراکنش چقدر است؟ پذیرندگان چه زمانی تسویه میشوند؟ مدل کارمزدی چه خواهد بود و بانک مرکزی اساساً چه جایگاهی برای این زیرساخت در آینده نظام پرداخت در نظر گرفته است؟
براساس توضیحات ارائهشده در این نشست، موجودی کیف پول ایران فعلاً حدود ۱۵ میلیون تومان در نظر گرفته شده، هر تراکنش میتواند بین ۱۰ هزار تا ۵ میلیون تومان باشد، وجوه شارژشده تا پیش از انجام خرید در حسابی نزد بانک مرکزی نگهداری میشود و تسویه با پذیرندگان در یک چرخه روزانه و هر ۲۴ ساعت انجام خواهد شد.
همچنین مشخص شد برخلاف برداشت اولیهای که از عبارت «بدون کارمزد» ایجاد شده بود، هنوز نمیتوان از یک مدل کاملاً بدون کارمزد در تمام زنجیره سخن گفت. در تراکنش خرید، «فعلاً» از خریدار کارمزدی دریافت نمیشود، اما مدل کارمزدی سایر سناریوها و نحوه توزیع هزینه بین بازیگران مختلف هنوز در حال طراحی است.
پول کیف پول تا زمان خرید نزد بانک مرکزی میماند
یکی از جزئیات مهمی که در این نشست برای نخستینبار درباره سازوکار مالی کیف پول ایران مطرح شد، محل نگهداری وجوه کاربران بود.
محمدرضا مانییکتا، مدیرکل نظامهای پرداخت بانک مرکزی، توضیح داد زمانی که کاربر کیف پول خود را شارژ میکند، وجوه تا پیش از انجام خرید در حسابی نزد بانک مرکزی باقی میماند. زمانی که خرید تکمیل میشود، متناسب با زیستبوم و ارائهدهندهای که تراکنش از مسیر آن انجام شده، منابع برای تسویه پذیرنده منتقل میشود.
به این ترتیب، کیف پول ایران قرار نیست موجودی کاربر را میان چند کیف پول تجاری پراکنده کند. بانک مرکزی آن را یک زیرساخت پایه برای ایجاد «همپذیرندگی» میان ارائهدهندگان مختلف کیف پول توصیف میکند؛ مدلی که در آن کاربر یک موجودی دارد، اما میتواند آن را در زیستبوم چند ارائهدهنده خرج کند.
سیکل تسویه این تراکنشها نیز طبق توضیحات ارائهشده در نشست، یکبار در روز و در بازه ۲۴ساعته انجام میشود.
سقف موجودی ۱۵ میلیون تومان؛ هر تراکنش حداکثر ۵ میلیون
سقفهایی که پیش از این درباره کیف پول ایران اعلام نشده بود نیز در این نشست مشخص شد. محمدصادق محبوبی، مدیرعامل شاپرک، گفت با توجه به اینکه این خدمت برای تراکنشهای ریزمقدار طراحی شده، قرار نیست کاربران مبالغ بزرگ را در کیف پول نگهداری کنند.
برنامه فعلی، تعیین سقف حدود ۱۵ میلیون تومان برای مانده کیف پول است. حداقل مبلغ هر تراکنش نیز حدود ۱۰ هزار تومان و سقف هر تراکنش ۵ میلیون تومان در نظر گرفته شده است.
اگر موجودی کاربر به سقف تعیینشده رسیده باشد و شخص دیگری بخواهد مبلغی برای او ارسال کند که باعث عبور از سقف شود، تراکنش از ابتدا انجام نمیشود؛ به عبارت دیگر، سیستم بخشی از مبلغ را تا تکمیل ظرفیت کیف پول نمیپذیرد و کل تراکنش با پیام خطا به فرستنده بازگردانده میشود.
«بدون کارمزد» فعلاً به چه معناست؟
یکی از سؤالهای راه پرداخت در این نشست به مدل اقتصادی کیف پول ایران اختصاص داشت. پیش از این بارها اعلام شده بود که کاربران برای استفاده از کیف پول ایران کارمزدی پرداخت نمیکنند؛ اما مشخص نبود هزینه تراکنش در کل زنجیره چگونه توزیع خواهد شد و بانکها، پذیرندگان و راهبران کیف پول در این مدل چه سهمی دارند.
مانییکتا در پاسخ به خبرنگار راه پرداخت توضیح داد که در «تراکنش خرید» فعلاً برای خدمتگیرنده اصلی، یعنی خریدار، کارمزدی در نظر گرفته نشده است؛ مشابه آنچه اکنون نیز در تراکنش خرید کارتی رخ میدهد.
بااینحال، پاسخ بانک مرکزی نشان میدهد مدل کارمزدی کیف پول ایران هنوز در همه سناریوها نهایی نشده است. اینکه تراکنش در کدام زیستبوم انجام شود، واسطی در آن حضور داشته باشد یا انتقال وجه بهصورت مستقیم میان دو کاربر صورت بگیرد، میتواند مدل اقتصادی متفاوتی ایجاد کند. به گفته مدیرکل نظامهای پرداخت، بانک مرکزی همچنان در حال کار روی این مدلهاست و جزئیات آن بعداً اعلام خواهد شد.
پذیرندگی جدید از صفر ساخته نمیشود
نکته تازه دیگر درباره توسعه شبکه پذیرندگی است. شاپرک قصد ندارد برای کیف پول ایران یک شبکه موازی و مستقل از پذیرندگان ایجاد کند.
محبوبی توضیح داد رویکرد این است که کیف پول ایران در همان نقاط پذیرندگی موجود حاضر شود؛ از فروشگاههای اینترنتی و پلتفرمهای فینتکی گرفته تا شبکه شرکتهای PSP و حتی کارتخوانهای موجود در نانواییها.
برایناساس، قرار نیست شاپرک مستقیماً پذیرندگان را برای کیف پول ایران جذب کند. توسعه شبکه از طریق کسبوکارهایی انجام میشود که هماکنون شبکه پذیرندگی دارند.
در حال حاضر حداقل ۱۰ سرویسدهنده برای ارائه خدمات کیف پول ایران تجهیز شدهاند. کاربران میتوانند هنگام دریافت کالا یا خدمت در زیستبوم این ارائهدهندگان، «کیف پول ایران» را بهعنوان یکی از روشهای پرداخت انتخاب کنند.
مدیران بانک مرکزی تأکید دارد این مدل قرار نیست کیف پولهای موجود را کنار بزند. ارائهدهندگان تجاری همچنان کیف پول و مدل کسبوکار خود را خواهند داشت و کیف پول ایران بهعنوان زیرساختی مشترک برای همپذیرندگی در کنار آنها قرار میگیرد.
کیف پول ایران قرار است ابزار روزمره باشد، نه فقط ابزار بحران
یکی از ابهامهایی که پس از معرفی کیف پول ایران ایجاد شده بود، ارتباط آن با شرایط بحران و اختلال اینترنت بود. مدیران بانک مرکزی و شاپرک در این نشست تأکید کردند که این سرویس صرفاً برای شرایط بحران طراحی نشده و قرار است در شرایط عادی نیز به یک ابزار روزمره پرداخت تبدیل شود.
وجود USSD در این معماری یک مسیر جایگزین است؛ یعنی کاربری که از برنامک یکی از ارائهدهندگان استفاده میکند، برای پرداخت نیازی به ورود به محیط USSD ندارد. اما در صورت محدودیت در شبکه ارتباطی یا عدم دسترسی به برنامک، میتواند از کد دستوری استفاده کند.
در این مسیر نیز انتقال وجه با واردکردن شماره تلفن همراه مقصد و مبلغ انجام میشود و امکاناتی مانند مشاهده موجودی، سه گردش آخر و انتقال موجودی به حساب بانکی در دسترس است.
شبکه کارت باید «سبک» شود
شاید مهمترین بخش صحبتهای نشست، فراتر از خود کیف پول ایران، به تصویری مربوط باشد که بانک مرکزی از وضعیت فعلی نظام پرداخت ارائه کرد.
براساس آمار اعلامشده، شبکه پرداخت کارتی ایران اکنون حدود ۱۰ میلیون پذیرنده دارد که از طریق ۱۲ شرکت PSP خدمات دریافت میکنند و روزانه حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ میلیون تراکنش خرید کارتی در آن انجام میشود. در کنار آن، روزانه حدود ۲۲ تا ۲۳ میلیون تراکنش کارتبهکارت ثبت میشود.
آمار سایر ریلهای انتقال وجه نیز قابل توجه است: «پل» روزانه حدود ۴ میلیون تراکنش دارد، «پایا» بهطور میانگین روزانه حدود ۱۵ میلیون تراکنش پردازش میکند که در برخی روزهای پایان ماه به ۲۰ میلیون میرسد و «ساتنا» نیز روزانه بهطور متوسط حدود ۳۵۰ هزار تراکنش با مبالغ ۱۰۰ میلیون تومان به بالا دارد.
اما به گفته مانییکتا، گستردگی و در دسترسبودن شبکه کارت باعث شده طی سالهای گذشته برای بسیاری از نیازها به همین شبکه تکیه شود؛ تا جایی که بخشی از این اتکا اکنون به یک نقطه ضعف تبدیل شده است.
بانک مرکزی اعلام کرد یک برنامه مدون برای «اصلاح نظام پرداخت» در دست اجرا دارد که دو محور آن، تنوعبخشی به ابزارهای پرداخت و سبککردن شبکه پرداخت کارتی است.
به گفته مدیرکل نظامهای پرداخت، طیف گستردهای از تراکنشهایی که امروز از شبکه کارت عبور میکنند، اساساً لازم نیست به شکل آنلاین و بر بستر کارت انجام شوند و بخشی از آنها میتوانند از ابزارهای جایگزین، از جمله پرداختهای دورهای و مستمر، استفاده کنند.
این اظهارات در پاسخ به سؤال راه پرداخت درباره این مطرح شد که آیا کیف پول ایران یک محصول مستقل است یا باید آن را در امتداد تغییر بزرگتری در مدل پرداختهای خرد کشور دید. پاسخ بانک مرکزی این بود که کیف پول ایران همچنان نقش مشخص و محدودی بهعنوان مکمل نظام پرداخت و ابزار تراکنشهای خرد دارد؛ اما در سطح کلان، اصلاح و متنوعکردن ریلهای پرداخت نیز در دستور کار بانک مرکزی قرار گرفته است.
بانک مرکزی نمیخواهد جای کیف پولهای خصوصی بنشیند
یکی از تأکیدهای مطرحشده در نشست این بود که کیف پول ایران قرار نیست جایگزین کیف پولهای تجاری موجود شود و نقش آن، ایجاد یک زیرساخت مشترک و مکمل برای همپذیرندگی است. در حال حاضر نیز تارا، اسنپپی، اوانو، جیبجت، کیپا، ۷۸۰، روبیکا، آپ و ۷۲۴ به این زیرساخت متصل شدهاند و امکان دریافت کالا و خدمت با استفاده از موجودی کیف پول ایران را برای کاربران فراهم کردهاند.
نقشی که بانک مرکزی برای خود تعریف کرده، ایجاد یک زیرساخت مشترک است تا کیف پولهایی که الزامات تعیینشده را دارند بتوانند به آن متصل شوند و همپذیرندگی میان آنها شکل بگیرد.
به بیان ساده، کاربر بهجای اینکه برای استفاده از شبکه پذیرندگی هر ارائهدهنده، موجودی جداگانهای در کیف پولهای مختلف نگهداری کند، میتواند از یک مانده کیف پول ایران در چند زیستبوم استفاده کند.
در مقابل، طراحی طرحهای تشویقی، توسعه تجربه مشتری و ایجاد جذابیت برای استفاده روزمره از کیف پول تا حد زیادی به خود کسبوکارها واگذار شده است. بانک مرکزی از ظرفیتهایی مانند BNPL و سایر خدمات مکمل بهعنوان نمونههایی یاد کرد که میتوانند توسط سرویسدهندگان برای افزایش جذابیت این ابزار به کار گرفته شوند.
یارانه و مزایا؛ فقط با رضایت کاربر
برنامه استفاده از کیف پول ایران برای پرداخت بخشی از یارانه یا حقوق و مزایای کارکنان دستگاههای اجرایی همچنان در حال تدوین است.
براساس توضیحات ارائهشده، در هر دو مورد دریافت رضایت کاربر الزامی خواهد بود. حتی در صورت انتقال بخشی از این منابع به کیف پول، کاربر میتواند در هر زمان کل موجودی خود را به یکی از حسابهای بانکی فعالش منتقل کند.
هدف اولیه بانک مرکزی از این برنامه، بیش از آنکه محدودکردن محل مصرف منابع باشد، آشناکردن کاربران با کیف پول و ایجاد استفاده واقعی از آن عنوان شده است.
پاسخ به چند سؤال مهم درباره کیف پول ایران
براساس برنامه فعلی، مانده کیف پول حدود ۱۵ میلیون تومان خواهد بود. حداقل هر تراکنش حدود ۱۰ هزار تومان و حداکثر آن ۵ میلیون تومان در نظر گرفته شده است.
در این حالت، واریز انجام نمیشود و تراکنش از ابتدا رد میشود. سامانه مبلغ را تا سقف باقیمانده کیف پول بهصورت جزئی واریز نمیکند و پیام خطا به کاربر نمایش داده میشود.
طبق توضیح بانک مرکزی، تا پیش از انجام خرید این وجوه در حسابی نزد بانک مرکزی نگهداری میشود و پس از تکمیل خرید، منابع متناسب با مسیر تراکنش برای تسویه پذیرنده منتقل میشود.
چرخه تسویه فعلی روزانه است و تسویه یکبار در هر ۲۴ ساعت انجام میشود.
برای تراکنش خرید، فعلاً از خریدار کارمزدی دریافت نمیشود. بااینحال، مدل اقتصادی تمام انواع تراکنشها و نحوه تقسیم هزینه میان سایر بازیگران هنوز نهایی نشده و بانک مرکزی اعلام کرده در حال بررسی مدلهای مختلف است.
بانک مرکزی میگوید کیف پول ایران جایگزین کیف پولهای تجاری نیست و بهعنوان زیرساختی مکمل برای تراکنشهای خرد و ایجاد همپذیرندگی فعالیت خواهد کرد. در عین حال، بانک مرکزی برنامه گستردهتری برای اصلاح نظام پرداخت، متنوعکردن ابزارها و کاهش بار شبکه کارت دارد؛ بنابراین کیف پول ایران را میتوان یکی از ابزارهای این مسیر دانست، نه تمام آن.
