حسن اطاعت، مشاور کسبوکار و فعال حوزه وب و تجارت الکترونیکی، همزمان با برگزاری نخستین دوره اروپایی HumanX در آمستردام، مشاهدات و روایتهای خود از این رویداد را در قالب مجموعهای از گزارشهای اختصاصی با مخاطبان راه پرداخت به اشتراک میگذارد. این گزارشها که همزمان با برگزاری رویداد در روزهای ۲۲ تا ۲۴ سپتامبر، بهصورت اختصاصی در راه پرداخت منتشر میشوند، صرفاً به روایت سخنرانیها، غرفهها و وعدههای صنعت هوش مصنوعی محدود نیستند؛ بلکه با تکیه بر مشاهدات میدانی، گفتوگوها و تجربه حضور در رویدادهای بینالمللی، تلاش میکنند فاصله میان نمایش فناوری و کاربرد واقعی آن در کسبوکارها را بررسی کنند.
این دومین گزارش حسن اطاعت از HumanX است که به حالوهوا و اتفاقات روز نخست این رویداد میپردازد.
بخوانید: گزارش نخست از HumanX آمستردام
ایستگاه دوم سفر؛ آمستردام، روز نخست HumanX
دیروز از شهر مرزی وان با هواپیما به استانبول و از آنجا به آمستردام آمدم. پروازها بهموقع انجام شدند، هواپیماها مشکلی نداشتند و کیفیت خدمات نیز رضایتبخش بود. بااینحال، دو پرواز پیدرپی، صفهای طولانی کنترل گذرنامه و بازرسیهای امنیتی، انتظار در فرودگاه و اضطرابهای همیشگی عبور از مرز اجازه نمیدهد این مسیر را سفری کاملاً آرام و بدون خستگی بدانم.
برای دومین بار، فرایند تقریباً تمامدیجیتال ایرلاین را تجربه کردم. در این سیستم، نهتنها خرید بلیت بهصورت آنلاین انجام میشود، بلکه دریافت کارت پرواز، چکاین، توزین بار، چاپ برچسب و حتی تحویل چمدان نیز بدون مراجعه معمول به کارکنان ایرلاین و بهوسیله خود مسافر انجام میگیرد و مسافر عملاً به بخشی از فرایند عملیاتی شرکت هواپیمایی تبدیل شده است.
این تجربه از یک سو سرعت و استقلال بیشتری ایجاد میکند و از سوی دیگر، بخشی از کاری را که قبلاً کارکنان شرکت انجام میدادند به مشتری منتقل میکند. در نتیجه این پرسش مطرح میشود: آیا دیجیتالیشدن واقعاً تجربه مشتری را بهتر کرده است، یا بخشی از هزینه و مسئولیت بنگاه را با ظاهری مدرن به مشتری واگذار میکند؟
هر بار که از ترکیه عبور میکنم، در کنار تورم و گرانی، نشانهای از سرمایهگذاری این کشور در زیرساخت های بسیار اساسی، مانند فرودگاه، راهآهن، شهرسازی، تولید یا صادرات نیز میبینم. عبور صادرات دفاعی و هوافضای ترکیه از مرز ۱۰ میلیارد دلار، نمونه دیگری از همین روند است. البته نمیتوان تورم این کشور را صرفاً نتیجه سرمایهگذاریهای توسعهای دانست؛ سیاستهای پولی گذشته، کاهش ارزش لیر، انتظارات تورمی، تقاضای داخلی و افزایش هزینه انرژی نقش مهمتری داشتهاند.
آنچه برای من جالب است، همزمانی دو تصویر متضاد است: مردمی که با کاهش قدرت خرید دستوپنجه نرم میکنند و کشوری که همچنان زیرساخت و ظرفیت صادراتی خود را توسعه میدهد. ترکیه هنوز چین یا هند دیگری نیست، اما اگر بتواند بیثباتیهای اقتصادی خود را مهار کند، ممکن است به یکی از قدرتهای مهم صنعتی، لجستیکی و فناوری منطقه تبدیل شود.
از لیست سخنرانان تا پنلهای تخصصی؛ در HumanX چه میگذرد؟
همین فاصله میان «استفاده از فناوری» و «تبدیل فناوری به قدرت اقتصادی»، مرا به موضوع اصلی این سفر میرساند: نخستین دوره اروپایی HumanX در آمستردام که امروز، ۲۲ سپتامبر، با اندکی تأخیر و دستپاچگی آغاز شد.
این رویداد را تیمی شکل داده است که اعضای آن سابقه خلق و توسعه رویدادهای بزرگی مانند Money20/20، Shoptalk و HLTH را دارند. من پیشتر در چند دوره Money20/20، از کپنهاگ تا آمستردام، حضور داشتهام و گزارشهای آنلاین آن را منتشر کردهام.
این رویدادها معمولاً پرهزینه و باشکوه برگزار میشوند: هویت بصری ویژه، صحنههای بزرگ و گاه هالیوودی، مجریان حرفهای و ترکیبی ظریف از محتوای تخصصی، نمایش تلویزیونی و ضیافت صنفی. HumanX نیز با همان سلیقه طراحی شده است. یکی از ابتکارات جالب این دوره، استفاده گسترده از تصاویر سخنرانان و مهمانان در تزئین سالنها و استیجهاست؛ بهگونهای که افراد حاضر، خود به بخشی از هویت بصری رویداد تبدیل شدهاند.
در فهرست سخنرانان HumanX نام مدیران و متخصصانی از شرکتهایی مانند Zoom، FedEx، Booking.com، Michelin، Sanofi، ING، Deutsche Telekom، Zendesk، JetBrains و DeepL، در کنار شرکتهای سرمایهگذاری و استارتاپهای هوش مصنوعی دیده میشود.
تنوع این فهرست نکته مهمی را نشان میدهد: HumanX صرفاً گردهمایی سازندگان مدلهای بزرگ هوش مصنوعی نیست. بخش قابلتوجهی از برنامه به مدیرانی اختصاص دارد که باید این فناوری را در فروش، بازاریابی، منابع انسانی، مالی، خدمات مشتری، تولید، زنجیره تأمین و تصمیمگیری سازمانی به کار بگیرند.
از مرور برنامه، دستکم سه جهتگیری مهم به نظرم رسید که تلاش خواهم کرد در گزارشهای روزانه به آنها بپردازم. نخستین جهتگیری، عبور از چتباتها به سمت «عاملهای هوشمند» یا AI Agents است؛ سامانههایی که فقط به سؤال پاسخ نمیدهند، بلکه میتوانند مجموعهای از اقدامات را برنامهریزی و اجرا کنند. در ایران نیز تیمهای متعددی روی این موضوع کار میکنند.
AI Swarms؛ هوش مصنوعی چه کاری را میتواند از ابتدا تا انتها انجام دهد و چگونه باید بر آن نظارت کرد؟
یکی از نخستین برنامههایی که امروز دنبال کردم، پنلی با همین موضوع بود که تحت عنوان «ساخت هوش مصنوعی چندعاملی» توسط AI on the Amstel برگزار شد. برخلاف تصوری که ممکن است از نام آن شکل بگیرد، AI on the Amstel یک استارتاپ نیست؛ اجتماع فنی محلی متشکل از مهندسان، مدیران محصول و بنیانگذاران حوزه هوش مصنوعی است که از سال ۲۰۲۴ در آمستردام شکل گرفته، بیش از ۶۵۰۰ عضو دارد و گردهماییهای تخصصی ماهانه برگزار میکند.
موضوع پنل از هماهنگسازی چند عامل هوشمند تا آنچه «ازدحام عاملها» یا AI Swarms نامیده میشود امتداد داشت. در این رویکرد، قرار نیست یک مدل هوش مصنوعی بهتنهایی همه کارها را انجام دهد. چند عامل با نقشهای متفاوت، مانند اعضای یک تیم، مسئله را میان خود تقسیم میکنند؛ یکی برنامهریزی میکند، دیگری اطلاعات به دست میآورد، عامل بعدی کاری را اجرا میکند و عامل دیگری نتیجه را بررسی میکند.
اتفاقا یکی از همکاران توانمند من در شرکت خودمان نمونهای از چنین مدلی را توسعه داده و قصد دارد از آن برای حل مسائل پیچیده سازمانی استفاده کند.
حضور مدیر هوش مصنوعی JetBrains و مدیران دو شرکت فعال در زیرساخت و کاربردهای عاملهای هوشمند نیز نشان میداد که شرکتها اکنون درگیر چگونگی ساخت، هماهنگی و کنترل این سیستمها هستند. اما هرچه تعداد عاملها بیشتر شود، یک پرسش مدیریتی نیز جدیتر میشود: اگر چند عامل هوشمند در تصمیمگیری یا اجرای یک فرایند مشارکت کنند، مسئولیت خطا بر عهده کدامیک است؟
تقسیم کار میان عاملها ممکن است توان سیستم را افزایش دهد، اما مسیر تصمیمگیری را پیچیدهتر و نظارت بر آن را دشوارتر میکند. برای مدیران، مسئله فقط هوشمندترشدن ابزار نیست؛ باید بدانند چه کسی یا چه سیستمی تصمیم نهایی را میگیرد، عملکرد چگونه اندازهگیری میشود و در چه نقطهای انسان باید وارد فرایند شود.
حامی AI on the Amstel، گروه Alibaba و خانواده مدلهای Qwen است. حضور این نام در یک اجتماع تخصصی اروپایی نیز قابلتوجه است. رقابت جهانی هوش مصنوعی دیگر فقط میان شرکتهای آمریکایی جریان ندارد؛ شرکتهای چینی نیز از مسیر مدلهای باز، زیرساخت ابری، حمایت از اجتماعات فنی و ایجاد تیمهای محلی در اروپا برای حضور در اکوسیستم جهانی تلاش میکنند.
پنل امروز ثابت نمیکند که سیستمهای چندعاملی آماده تحویل کامل فرایندهای سازمانیاند، اما نشان داد پرسش «هوش مصنوعی چه پاسخی میدهد؟» بهتدریج جای خود را به پرسشی جدیتر میدهد: «هوش مصنوعی چه کاری را میتواند از ابتدا تا انتها انجام دهد و چگونه باید بر آن نظارت کرد؟»
هوش مصنوعی در مسیر ورود به عملیات واقعی
پس از این پنل، به سالن افتتاحیه هدایت شدیم؛ جایی که Stefan Weitz، همبنیانگذار و مدیرعامل HumanX، سخنرانی افتتاحیه را انجام داد. Weitz که هجده سال سابقه فعالیت در مایکروسافت دارد، HumanX را با این هدف شکل داده است که گفتوگو درباره هوش مصنوعی از مرحله هیجان و الهام فراتر برود و به تصمیم و اقدام واقعی در سازمانها برسد.
نخستین محور سخنان او درباره جایگاه اروپا در رقابت جهانی هوش مصنوعی بود. Weitz پیشنهاد کرد بهجای تکرار این پرسش که «آیا اروپا عقب مانده است؟»، شرکتها و کشورها از خود بپرسند: «چه چیزی در اختیار داریم که ساختن آن برای دیگران یک دهه زمان میبرد؟»
با این نگاه، رقابت فقط بر سر اندازه مدلها یا حجم سرمایهگذاری نیست. دادههای تخصصی، دانش عمیق صنعتی، اعتماد مشتریان، زیرساختهای تثبیتشده و تجربه فعالیت در بازارهای قانونمند نیز میتوانند مزیتهایی باشند که بهآسانی قابلتکرار نیستند. پیام او این بود که اروپا بهجای مقایسه دائمی خود با آمریکا و چین، باید داراییهای منحصربهفرد و دشوارِ قابلتقلید خود را بشناسد و هوش مصنوعی را بر همان پایه توسعه دهد.
محور دوم به مقررات و مسئولیتپذیری مربوط میشد. Weitz بهجای طرح پرسش تکراری «آیا مقررات، هوش مصنوعی را از بین میبرد؟»، پرسید: «چه پروژهای در مرحله آزمایشی متوقف مانده، چون هیچکس حاضر نیست نام و مسئولیت خود را پای آن بگذارد؟»
این تغییر زاویه نشان میدهد که مانع توسعه هوش مصنوعی همیشه کمبود فناوری یا سختگیری مقررات نیست؛ گاهی سازمان نمیداند مسئول تصمیم، خطا یا پیامدهای سیستم چه کسی است. بسیاری از پروژهها تا زمانی جذاباند که در مرحله آزمایش باقی بمانند، اما هنگام ورود به عملیات واقعی، نبود مالک مشخص، سازوکار پاسخگویی و معیارهای کنترل مانع اجرای آنها میشود. مقررات، اگر مسئولیتها را روشن کند، لزوماً دشمن نوآوری نیست و حتی میتواند زمینه عبور مطمئن پروژهها از مرحله آزمایشی به کاربرد واقعی را فراهم کند.
Weitz در پایان سخنرانی به چند ابزار کاربردی اشاره کرد که با استفاده از هوش مصنوعی توسعه یافته و در همین رویداد به کار گرفته شدهاند؛ از جمله ابزاری که سخنان او را بلافاصله پیادهسازی و جمعبندی کرد و در اپلیکیشن اختصاصی رویداد در اختیار شرکتکنندگان قرار داد. برگزارکنندگان پیشتر نیز اعلام کرده بودند که نشستهای HumanX ضبط، به متن تبدیل و برای جستوجوی هوشمند آماده میشوند. بنابراین هوش مصنوعی در اینجا فقط موضوع سخنرانیها نیست؛ همزمان شیوه ثبت، بازیابی و گزارشکردن خود رویداد را نیز تغییر میدهد.
البته کارها همیشه به این آسانی پیش نمیروند و در جریان سخنرانی استفان سه بار نوتیفیکیشن برنامه های مختلف، روی صفحه لپ تاپ وی ظاهر شد که حاضران در جلسه با همهمه معناداری به آن واکنش نشان دادند.
از عاملهای هوشمند تا تحول صنعت حقوق
بلافاصله پس از سخنرانی افتتاحیه، پنلی با حضور Max Junestrand، همبنیانگذار و مدیرعامل Legora، و Chetan Puttagunta، شریک شرکت سرمایهگذاری Benchmark، با اجرای Tom Mackenzie از Bloomberg برگزار شد.
عنوان پنل «چگونه صنایع چندصدساله را دگرگون کنیم» بود و صنعت حقوق را بهعنوان نمونهای از صنایعی بررسی میکرد که ساختارها، روشهای کاری و حتی مدل درآمدی آن طی سالهای طولانی تغییر محدودی داشته است. Legora میکوشد با استفاده از هوش مصنوعی، فعالیتهایی مانند پژوهش حقوقی، بررسی و مقایسه اسناد و تهیه پیشنویس را سریعتر کند.
اهمیت این نمونه فقط در خود فناوری نیست. ورود هوش مصنوعی به حرفهای مانند وکالت، مستقیماً با اعتماد، محرمانگی اطلاعات، مسئولیت خطا و نحوه محاسبه حقالزحمه ارتباط پیدا میکند. اگر کاری که قبلاً چندین ساعت زمان میبرد در چند دقیقه انجام شود، ادامه دریافت حقالزحمه صرفاً بر مبنای ساعت دشوارتر خواهد شد. در چنین شرایطی، تحول واقعی نهفقط در ابزار وکیل، بلکه در تعریف ارزش کار حقوقی اتفاق میافتد.
رشد سریع Legora نشان میدهد که یکی از مسیرهای مهم تجاریشدن هوش مصنوعی، ساخت یک ابزار عمومی دیگر نیست؛ بلکه ورود عمیق به یک صنعت مشخص و شناخت فرایندها، دادهها و زبان تخصصی آن است. این شرکت که تنها چند سال از شکلگیریاش میگذرد، در سال ۲۰۲۶ با جذب ۵۵۰ میلیون دلار سرمایه، حدود ۵.۵ میلیارد دلار ارزشگذاری شده است.
حدود بیستوپنج سال پیش، به دعوت کانون وکلای دادگستری، جلساتی درباره استفاده از فناوری در این حوزه برگزار کردم؛ اما آن تجربه به محصول تبدیل نشد، زیرا نگاه من به فرصت، در حد اجرای یک پروژه باقی ماند، نه ساخت محصولی که بتواند بارها توسعه یابد و در مقیاس وسیع عرضه شود.
با گذشت این همه سال، بازار ایران همچنان فاقد یک راهکار نرمافزاری جامع و فراگیر برای مدیریت همه فرایندهای دفاتر حقوقی است. اکنون، با گسترش هوش مصنوعی و فراهمشدن الگوهایی مانند Legora، فرصت تازهای شکل گرفته است؛ البته نه برای کپیکردن یک محصول خارجی، بلکه برای ساخت راهکاری متناسب با زبان فارسی، قوانین ایران، محرمانگی اسناد و شیوه واقعی کار وکلا.
برای من، مهمترین پیام روز نخست HumanX همین بود: فرصتهای هوش مصنوعی الزاماً در ساخت مدلهای بزرگ یا رقابت مستقیم با غولهای جهانی نیست. گاهی یک صنعت قدیمی، یک مسئله حلنشده و شناخت عمیق از فرایندهای محلی میتواند نقطه آغاز محصولی باشد که دیگر فقط یک پروژه موقت نیست.
