طرح شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت آزاد جایگاه‌های سوخت به‌صورت آزمایشی در تهران آغاز شده است تا اطلاعات مصرف‌کنندگان این کارت‌ها ثبت و امکان رصد سوخت‌گیری فراهم شود. این کارت‌ها در شهریور امسال حدود ۴۰ درصد از سوخت‌گیری بنزین کشور را به خود اختصاص داده‌اند. مصطفی نخعی، نماینده مردم سربیشه و نهبندان و عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، درباره اجرای طرح گفت: «به‌نظر من، کلیت این طرح خوب است، هرچند برخی ایرادات جزئی در اجرای آن وجود دارد که باید برطرف شود.» او افزود: «یکی از مواردی که باید مورد توجه قرار گیرد، سقف تراکنش‌هاست که لازم است افزایش پیدا کند تا معطلی مردم در جایگاه‌های سوخت کاهش یابد.»
کارت اضطراری؛ سهم قابل توجه از سوخت‌گیری کشور
کارت اضطراری جایگاه‌ها برای شرایطی مانند همراه نداشتن یا در دسترس نبودن کارت سوخت شخصی استفاده می‌شود. با این حال، دامنه استفاده از این کارت‌ها قابل توجه است. در شهریور امسال حدود ۴۰ درصد از سوخت‌گیری بنزین کشور از طریق کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها انجام شده است؛ یعنی بخش قابل توجهی از عرضه بنزین از مسیری صورت گرفته که اطلاعات هویتی مصرف‌کننده در آن به‌صورت مؤثر ثبت نمی‌شد.
بخوانید: یک کارت برای دو زیرساخت حیاتی؛ بررسی ابعاد اتصال شبکه بانکی و سامانه سوخت به‌یکدیگر
در شیوه پیشین، تراکنش استفاده از کارت جایگاه، اطلاعات کافی برای شناسایی فرد مصرف‌کننده در اختیار نمی‌گذاشت. در نتیجه، امکان بررسی اینکه چه کسی، در چه زمان و مکانی و به چه میزان سوخت دریافت کرده است، محدود بود. طرح جدید قرار است با اتصال تراکنش سوخت‌گیری به مصرف‌کننده، این خلأ اطلاعاتی را کاهش دهد.
این تغییر به معنای حذف کارت اضطراری نیست. براساس سازوکار تشریح‌شده در گزارش شانا، کارت جایگاه همچنان برای ارائه خدمت باقی می‌ماند، اما استفاده از آن در چارچوبی قابل شناسایی و پایش انجام می‌شود.
آغاز آزمایشی در تهران؛ اتصال داده سوخت به تراکنش بانکی
اجرای آزمایشی این طرح در تهران از هفته پیش آغاز شده است و نتایج مرحله آزمایشی قرار است مبنای توسعه و تکمیل سازوکار طرح در سایر نقاط کشور باشد.
محور اصلی این سازوکار، ثبت اطلاعات مربوط به زمان، مکان و مصرف‌کننده سوخت است. کنار هم قرار گرفتن این داده‌ها می‌تواند امکان تحلیل الگوهای مصرف و شناسایی رفتارهای غیرعادی را افزایش دهد.
بخش دیگر طرح، امکان تطبیق تراکنش سوخت‌گیری با تراکنش بانکی است. این پیوند، اطلاعات مصرف و پرداخت را در ارتباط با یکدیگر قرار می‌دهد و براساس توضیحات شانا، می‌تواند مبنایی برای تصمیم‌گیری درباره تخصیص و برداشت سوخت باشد. تسهیل تخصیص سوخت به سکوهای اینترنتی براساس عملکرد و خودروهای امدادی نیز از دیگر اهداف اعلام‌شده است.
شفافیت عرضه چه تغییری برای مصرف‌کننده دارد؟
اهداف طرح به نظارت بر مصرف محدود نیست. در شیوه پیشین، مشکلاتی مانند اعلام اتمام کارت در برخی ساعات، محدودیت دسترسی و دریافت وجه در قبال در اختیار گذاشتن کارت اضطراری مطرح بود. یکی از اهداف سازوکار جدید، کاهش وابستگی دسترسی مردم به کارت جایگاه به تصمیم‌های موردی و فرایندهای داخلی جایگاه‌هاست.
قرار است با اجرای این طرح، امکان استفاده از کارت اضطراری در طول شبانه‌روز فراهم شود و مصرف‌کننده در چارچوب تعیین‌شده به آن دسترسی داشته باشد. تحقق این هدف به عملکرد سامانه‌ها نیز وابسته است؛ به‌ویژه اینکه تأخیر در دریافت کد پیامکی می‌تواند فرایند سوخت‌گیری را طولانی کند.
شناسه‌دار شدن تراکنش‌های کارت آزاد جایگاه‌ها قرار است امکان شناسایی سوخت‌گیری‌های مکرر و الگوهای غیرعادی مصرف را فراهم کند. با ثبت هویت مصرف‌کننده در کنار زمان، مکان و میزان برداشت، تراکنش‌هایی که پیش‌تر اطلاعات کافی درباره استفاده‌کننده نداشتند، قابل ردیابی می‌شوند. هدف این سازوکار، شناسایی موارد احتمالی عرضه خارج از شبکه و سوءاستفاده از کارت‌های جایگاه است؛ با این حال، هنوز آماری از تأثیر اجرای طرح بر کاهش قاچاق منتشر نشده است.
تأخیر پیامکی و سقف تراکنش‌ها؛ مسائل مرحله اجرا
در کنار اهداف نظارتی و خدماتی، نحوه اجرای طرح نیز مورد توجه قرار گرفته است. مصطفی نخعی، نماینده مردم سربیشه و نهبندان و عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن حمایت از کلیت طرح، خواستار اصلاح برخی محدودیت‌های اجرایی شد.
او گفت: «به‌نظر من، کلیت این طرح خوب است، هرچند برخی ایرادات جزئی در اجرای آن وجود دارد که باید برطرف شود. یکی از مواردی که باید مورد توجه قرار گیرد، سقف تراکنش‌هاست که لازم است افزایش پیدا کند تا معطلی مردم در جایگاه‌های سوخت کاهش یابد.»
نخعی درباره دریافت کد پیامکی نیز توضیح داد: «در برخی موارد، کدی که برای انجام تراکنش ارسال می‌شود با تأخیر به دست متقاضی می‌رسد. با توجه به اینکه این فرایند به‌صورت آنلاین انجام می‌شود، لازم است سامانه‌ها و زیرساخت‌های مربوط به ارسال کد و انجام تراکنش به‌گونه‌ای هماهنگ شوند که کد در کوتاه‌ترین زمان ممکن ارسال شود.»
او افزود: «ممکن است در برخی مواقع، به‌دلیل اختلالات سیستمی، ارسال کد با تأخیر مواجه شود؛ بنابراین باید این مسائل نیز برطرف شوند تا اجرای طرح با سرعت و دقت بیشتری انجام گیرد. با وجود این ایرادات، ارزیابی من از کلیت طرح شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت آزاد جایگاه‌های سوخت مثبت است.»
تفاوت با انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی
امکان تطبیق تراکنش سوخت‌گیری با تراکنش بانکی، به معنای انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی نیست. موضوع طرح در حال اجرا، شناسایی تراکنش‌های استفاده از کارت اضطراری جایگاه است. نخعی نیز بر همین تفاوت تأکید کرد و گفت: «طرحی که اکنون از سوی شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی در حال اجراست، مربوط به شناسه‌دار کردن تراکنش‌های کارت آزاد جایگاه‌های سوخت است و ارتباطی با طرح انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی ندارد.»
بخوانید: کارت سوخت تا پایان سال به کارت بانکی متصل می‌شود
او درباره طرح انتقال سهمیه سوخت به کارت بانکی موضع متفاوتی داشت: «بنده با اجرای این طرح موافق نیستم؛ چراکه معتقدم این طرح می‌تواند آسیب‌های جدی برای کشور ایجاد کند.»
