۴۷۰۰ خدمت دولتی اکنون بر بستر دولت الکترونیک به مردم ارائه میشود و بخشی از این خدمات در طبقه «خدمات حیاتی» قرار گرفتهاند؛ خدماتی که بنا بر اعلام سازمان اداری و استخدامی باید حتی در شرایط بحران و جنگ نیز استمرار داشته باشند. تجربه دو جنگ اخیر، حمله به برخی زیرساختهای فناوری اطلاعات و احتمال قطع اینترنت، اکنون مسئله تابآوری دولت الکترونیک را به یکی از موضوعات مورد توجه مرکز پژوهشهای مجلس تبدیل کرده است.
این موضوع در سیامین نشست استماع نخبگانی مرکز پژوهشهای مجلس با عنوان «راهکارهای بهبود ارائه خدمات الکترونیکی دستگاههای اجرایی در شرایط جنگ» بررسی شد؛ نشستی که در آن مدیران و کارشناسان حوزه دولت الکترونیک بر توزیع زیرساختها، بازآرایی سازمانی، حفظ نیروی انسانی متخصص و جلوگیری از تمرکز بیش از اندازه تصمیمگیری در شرایط بحران تأکید کردند.
۴۷۰۰ خدمت دولتی؛ خدمات حیاتی باید در هر شرایطی برقرار بمانند
یکی از مهمترین اعداد مطرحشده در این نشست، ۴۷۰۰ خدمت بود. سیدمحمود زواره، رئیس امور هوش مصنوعی و توسعه دولت هوشمند سازمان اداری و استخدامی، اعلام کرد تاکنون ۴۷۰۰ خدمت قابل ارائه به مردم در بستر دولت الکترونیک احصا شده است.
به گفته او، بخشی از این خدمات در گروه «خدمات حیاتی» قرار میگیرند و دستگاههای اجرایی موظفاند حتی در شرایط بحرانی ارائه آنها را متوقف نکنند. او همچنین گفت برای استمرار این دسته از خدمات دستورالعملهای مشخصی تدوین شده است.
حسین اصلیپور، مدیرکل دفتر مطالعات مدیریت مرکز پژوهشهای مجلس نیز تأکید کرد که در تقسیمبندی سازمان اداری و استخدامی، خدمات حیاتی شامل حوزههایی است که «تحت هر شرایطی» باید ادامه پیدا کند.
به این ترتیب، مسئله دولت الکترونیک در شرایط جنگ دیگر صرفاً به در دسترس بودن یک سامانه یا وبسایت محدود نیست؛ بلکه استمرار هزاران خدمت عمومی و تعیین دقیق خدماتی که توقف آنها میتواند زندگی روزمره مردم یا فعالیت دستگاههای اجرایی را مختل کند، به یکی از موضوعات اصلی سیاستگذاری تبدیل شده است.
دو جنگ اخیر، آزمون عملی زیرساختهای دولت الکترونیک
داوود منظور، رئیس سابق سازمان برنامه و بودجه، در این نشست دو جنگ اخیر را آزمونی عملی برای تابآوری نهادهای فناوری اطلاعات و دولت الکترونیک کشور دانست.
او گفت نقاط ضعف و قوت دستگاهها در جریان این دو بحران مشخص شده و اکنون باید بر مبنای همین تجربه، بازآرایی سازمانی صورت گیرد.
منظور همچنین خواستار تهیه یک «سند ارزیابی و آسیبشناسی دولت الکترونیک» بر اساس تجربه این دوره شد و گفت ایران طی یک دهه گذشته در توسعه دولت الکترونیک پیشرفت داشته، اما شرایط جنگ نشان داده است که استمرار خدمات دیجیتال نیازمند آمادگی برای سناریوهای بسیار سختتر است.
به گفته او، اهمیت زیرساختهای فناوری اطلاعات به اندازهای افزایش یافته که در جریان جنگ، برخی مراکز مرتبط با دیتاسنترها نیز هدف حمله قرار گرفتهاند.
این مسئله از منظر دولت الکترونیک اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا تمرکز سامانهها و دادهها در تعداد محدودی مرکز داده میتواند در شرایط بحران به نقطه آسیبپذیری تبدیل شود.
اینترنت ملی؛ مسئلهای که پس از سه دهه همچنان حل نشده است
یکی دیگر از اعداد قابل توجه این نشست، اشاره داوود منظور به سابقه سهدههای بحث توسعه زیرساختهای بومی اینترنت در ایران بود.
او گفت کشور طی سه دهه گذشته درگیر ایجاد بستری بوده است که بتوان خدمات زیرساختی را در داخل کشور ارائه کرد، اما همچنان در برخی حوزههای پایه ضعف وجود دارد.
منظور نبود یک موتور جستوجوی داخلی با کیفیت را یکی از نمونههای این ضعف دانست.
این مسئله در شرایط جنگ و احتمال محدودیت یا قطع ارتباطات بینالمللی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا بخشی از توان دولت برای ارائه خدمات الکترونیکی وابسته به این است که زنجیره ارائه خدمت تا حد ممکن در داخل کشور قابل استمرار باشد.
چالش نیروی انسانی؛ دولت برای متخصصان فناوری اطلاعات جذاب نیست
در کنار زیرساخت، مسئله نیروی انسانی نیز بهعنوان یکی دیگر از نقاط آسیبپذیر دولت الکترونیک مطرح شد.
زواره با اشاره به نظام پرداخت در بخش دولتی گفت ساختار فعلی پرداخت برای نخبگان و متخصصان حوزه فناوری اطلاعات جذابیت کافی ندارد.
این مسئله در شرایطی مطرح میشود که نگهداری، بازیابی و استمرار هزاران خدمت دیجیتال دولتی در دوره بحران به تیمهای متخصص فناوری اطلاعات وابسته است و خروج نیروهای حرفهای میتواند خود به یکی از عوامل کاهش تابآوری دستگاهها تبدیل شود.
او همچنین میان «پایداری» و «تابآوری» تمایز قائل شد و گفت در شرایط جنگی، تابآوری اهمیت بیشتری پیدا میکند. به بیان دیگر، مسئله فقط جلوگیری از اختلال نیست؛ بلکه دستگاهها باید توان ادامه خدمت، بازیابی سریع و فعالیت در شرایطی را داشته باشند که بخشی از زیرساختها از دسترس خارج شده است.
نسخه پیشنهادی کارشناسان: توزیعشدگی به جای تمرکز
مهدی ژالهچیان، معاون نوآوری و هوشمندسازی سازمان ثبت احوال، توزیعشدگی خدمات را یکی از نقاط قوت در شرایط بحرانی دانست و تأکید کرد که فرماندهی کاملاً متمرکز در چنین وضعیتی الزاماً پاسخگو نیست.
داوود منظور نیز دیدگاه مشابهی مطرح کرد و گفت حوزه فناوری اطلاعات به هماهنگی و همگرایی نیاز دارد، اما این هماهنگی نباید به معنای تصمیمگیری یک مرکز برای همه دستگاهها باشد.
فرزانه کندری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی نیز تجربه واگذاری بخشی از اختیارات دولت به استانداران در زمان جنگ را تجربهای مثبت ارزیابی کرد و پیشنهاد داد این الگو در حوزههای دیگر نیز بررسی شود.
به این ترتیب، یکی از محورهای مشترک این نشست آن بود که افزایش تابآوری دولت الکترونیک الزاماً از مسیر تمرکز بیشتر نمیگذرد؛ بلکه توزیع زیرساخت، توزیع اختیار و امکان ادامه فعالیت مستقل بخشهای مختلف شبکه خدمات دولتی میتواند در زمان بحران اهمیت بیشتری داشته باشد.
دولت الکترونیک از «توسعه خدمت» به «تضمین استمرار خدمت» رسیده است
اگر در سالهای گذشته بخش عمده توجه سیاستگذاران بر افزایش تعداد خدمات الکترونیکی و اتصال دستگاهها به سامانههای دولت هوشمند قرار داشت، تجربه جنگهای اخیر مسئله دیگری را به اولویت تبدیل کرده است: این ۴۷۰۰ خدمت در صورت حمله به مراکز داده، اختلال ارتباطی، قطع اینترنت یا از دسترس خارج شدن بخشی از زیرساختها تا چه اندازه قابلیت ادامه فعالیت دارند؟
بحثهایی مانند تعیین خدمات حیاتی، توزیع دیتاسنترها و سامانهها، نگهداشت نیروی متخصص، زیرساختهای ارتباطی داخلی، واگذاری اختیار در شرایط بحران و برنامه بازیابی خدمات اکنون عملاً به بخش دیگری از پروژه دولت الکترونیک تبدیل شدهاند.
تجربه دو جنگ اخیر از این منظر یک آزمون عملی برای زیرساخت دیجیتال دولت بوده است؛ آزمونی که به گفته مسئولان حاضر در نشست، دولت الکترونیک در آن توانسته بخش قابل توجهی از خدمات خود را حفظ کند، اما همزمان نقاط آسیبپذیری آن نیز بیش از گذشته آشکار شده است.
