بانک‌های مرکزی جهان چگونه ذخایر خود را تغییر داده‌اند؟ کاهش سهم دلار و صعود طلا

بانک‌های مرکزی جهان طی بیش از دو دهه گذشته به‌تدریج ترکیب ذخایر خود را تغییر داده‌اند. اگرچه دلار آمریکا همچنان مهم‌ترین دارایی ذخیره‌ای جهان است، اما سهم آن در سبد ذخایر رسمی کشورها کاهش یافته و در مقابل، دارایی‌هایی مانند طلا و ارزهای متنوع‌تر جایگاه بیشتری پیدا کرده‌اند.

بر اساس داده‌های صندوق بین‌المللی پول (IMF)، سهم دلار آمریکا از ذخایر ارزی رسمی بانک‌های مرکزی جهان از ۵۸.۷ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۳۹.۶ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. این کاهش به معنای کنار گذاشته شدن دلار نیست؛ بلکه نشان می‌دهد کشورها برای مدیریت ریسک‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی، به سمت تنوع‌بخشی بیشتر ذخایر حرکت کرده‌اند.

در این میان، طلا بزرگ‌ترین برنده این تغییر بوده است. سهم طلا از ذخایر جهانی بانک‌های مرکزی در این دوره بیش از دو برابر شده و از ۱۱.۴ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۲۴.۵ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است.

یکی از دلایل افزایش جذابیت طلا برای بانک‌های مرکزی این است که برخلاف ارزهای ملی، به دولت یا اقتصاد یک کشور خاص وابسته نیست. طلا را نمی‌توان مانند دارایی‌های مالی تحت کنترل مستقیم یک دولت خارجی قرار داد یا به‌سادگی مشمول محدودیت‌های سیاسی کرد؛ موضوعی که در دوره افزایش تنش‌های ژئوپلیتیکی اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

رشد سهم طلا در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ تنها نتیجه افزایش خرید بانک‌های مرکزی نبوده، بلکه افزایش قیمت جهانی طلا نیز ارزش ذخایر موجود را بالا برده است. بسیاری از بانک‌های مرکزی، به‌ویژه در اقتصادهای نوظهور، در سال‌های اخیر خرید طلا را افزایش داده‌اند تا وابستگی خود به دارایی‌های دلاری را کاهش دهند.

در کنار دلار و طلا، ارزهای دیگر تغییرات محدودتری داشته‌اند. یورو همچنان دومین ارز ذخیره‌ای بزرگ جهان است، اما سهم آن از ۱۴.۸ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۱۴.۱ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. ین ژاپن و پوند بریتانیا نیز سهمی محدود از ذخایر جهانی دارند و یوان چین با وجود افزایش حضور در نظام مالی جهانی، تا سال ۲۰۲۵ تنها حدود ۱.۴ درصد از ذخایر رسمی را تشکیل داده است.

با وجود کاهش سهم دلار، هنوز هیچ ارز دیگری نتوانسته جایگاه آن را به‌عنوان ستون اصلی نظام پولی جهان تهدید کند. روند اصلی، نه جایگزینی یک ارز با ارز دیگر، بلکه حرکت به سمت سبدهای ذخیره‌ای متنوع‌تر است؛ روندی که با ادامه نااطمینانی‌های ژئوپلیتیکی و تغییر نظم اقتصادی جهان احتمالاً در سال‌های آینده نیز ادامه خواهد داشت.