در یک بانک، ممکن است درخواست ارسال رمز پویا با موفقیت ثبت شود، درگاه پیامک آن را بپذیرد و هیچ خطایی هم در سامانههای عملیاتی مشاهده نشود، اما پیام زمانی به دست مشتری برسد که اعتبار رمز به پایان رسیده است. از نگاه سامانه ارسال، عملیات ظاهراً موفق بوده؛ از نگاه مشتری، بانک نتوانسته یکی از سادهترین خدمات خود را بهدرستی ارائه کند.
این فاصله میان «پذیرش پیام» و «موفقیت واقعی ارتباط» یکی از مسائل کمتر دیدهشده در معماری بانکداری دیجیتال است؛ مسئلهای که با افزایش تعداد تأمینکنندگان پیامک یا خرید ظرفیت بیشتر، لزوماً برطرف نمیشود.
بانکها امروز با پرسشهای مهمتری مواجهاند: چه زمانی باید مسیر ارسال تغییر کند؟ چگونه میتوان میان کیفیت تحویل، هزینه و اهمیت پیام تعادل برقرار کرد؟ چه کسی درباره انتخاب کانال ارتباطی تصمیم میگیرد و آیا هزینه هر اعلان تا سطح رویداد، مشتری یا حساب بانکی قابل ردیابی است؟
شرکت آراد با توسعه چهار محصول Arad Omni Switch، Arad Notification Wallet، Arad Unified Messaging Platform و Arad Push Notify، تلاش کرده است این مسائل را در قالب معماری یکپارچهای برای مدیریت ارتباطات بانکی پاسخ دهد.
راه پرداخت با عمار حیدری، همبنیانگذار و رئیس هیئتمدیره آراد، درخصوص چالشهای عملیاتی بانکها، تصمیمهای فنی پشت ارسال پیام و ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت ارتباطات بانکی گفتوگو کرده است.
متن کامل این گفتوگو در ادامه آمده است.
بسیاری از بانکها با چند شرکت ارائهدهنده خدمات پیامک همکاری میکنند و مسیرهای پشتیبان هم دارند. پس چرا هنگام اختلال همچنان با مشکل مواجه میشوند؟
چون داشتن مسیر جایگزین با توانایی استفاده درست از آن تفاوت دارد. بانک ممکن است با سه تأمینکننده قرارداد داشته باشد، اما در لحظه اختلال نداند کدام مسیر کیفیت بهتری دارد، چه ظرفیتی در آن باقی مانده یا انتقال ترافیک به آن مسیر چه اثری بر سایر پیامها خواهد گذاشت.
یکی از اشتباهات رایج این است که سلامت اتصال به درگاه را معادل سلامت سرویس پیامرسانی در نظر میگیریم. فرض کنید درگاه درخواستها را میپذیرد، اما تأخیر تحویل بهتدریج افزایش پیدا کرده است. سامانه مانیتورینگ ممکن است وضعیت عادی نشان دهد، درحالیکه بخشی از رمزهای پویای مشتریان عملاً فرصت استفاده خود را از دست میدهند.
بخوانید: آیا هر تراکنش بانکی واقعاً به یک پیامک نیاز دارد؟
برای تشخیص مسئله باید بدانیم درخواست چه زمانی از سامانه بانک خارج شده، چقدر در صف مانده، چه زمانی درگاه آن را پذیرفته و گزارش تحویل در چه زمانی دریافت شده است. اگر تأخیر در صف داخلی بانک باشد، تغییر تأمینکننده کمکی نمیکند. اما اگر کیفیت مسیر افت کرده باشد، باید بتوان درباره انتقال ترافیک تصمیم گرفت.
در Arad Omni Switch این تصمیم بر اساس مجموعهای از شاخصها مانند کیفیت تحویل، هزینه، سهمیه قراردادی، ظرفیت و سلامت مسیر انجام میشود. البته تغییر مسیر هم باید کنترلشده باشد. انتقال ناگهانی تمام ترافیک به مسیر جایگزین ممکن است همان مسیر را نیز دچار ازدحام کند.
برای رمز پویا، سرعت تحویل اهمیت بیشتری دارد؛ اما برای یک اطلاعیه غیرفوری، هزینه و سهمیه میتوانند نقش پررنگتری داشته باشند. مزیت چنین معماریای این است که بانک سیاست مسیریابی را مستقل از سامانه کارت، تسهیلات یا بانکداری اینترنتی مدیریت میکند، بدون اینکه هر تغییر نیازمند اصلاح نرمافزار سامانههای مصرفکننده باشد.
یکی از ریسکهای تغییر مسیر، ارسال تکراری پیام است. اگر درگاه پیام را پذیرفته اما گزارش تحویل مشخص نباشد، ارسال مجدد از مسیر دیگر چه پیامدی دارد؟
این یکی از حساسترین بخشهای مسیریابی است. ما از Retry و Failover برای افزایش پایداری استفاده میکنیم، اما اجرای نادرست آنها میتواند تجربه مشتری را بدتر کند.
پذیرش پیام توسط درگاه به معنای تحویل قطعی به گوشی مشتری نیست. از طرف دیگر، نرسیدن گزارش تحویل هم لزوماً به معنای شکست ارسال نیست. اگر در چنین شرایطی پیام را دوباره از مسیر دیگری بفرستیم، ممکن است هر دو پیام به مشتری برسند.
بخوانید: بانک برای هر ریال Ledger دارد؛ برای میلیونها پیامش نه
بنابراین باید میان شکست قطعی ارسال، تأخیر و وضعیت نامشخص تفاوت قائل شویم. سیاست تلاش مجدد برای هرکدام متفاوت است و باید به شناسه درخواست اولیه، وضعیت قبلی، نوع پیام و زمان اعتبار آن وابسته باشد.
برای رمز پویا، این مسئله اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر بخش عمده زمان اعتبار رمز سپری شده باشد، ارسال دوباره ممکن است تنها به تحویل پیامی منجر شود که دیگر قابل استفاده نیست.
زیرساخت هوشمند باید بتواند این ابهامها را مدیریت و ثبت کند، نه اینکه صرفاً با تکرار ارسال، آنها را پنهان کند.
تا اینجا درباره انتخاب مسیر پیامک صحبت کردیم. اما تصمیم درباره اینکه یک رویداد اصلاً پیامک شود یا از طریق اپلیکیشن بانک اطلاعرسانی شود، کجا باید گرفته شود؟
این دیگر صرفاً یک تصمیم فنی نیست؛ یک تصمیم کسبوکاری است که باید پیش از ارسال گرفته شود.
فرض کنید موعد پرداخت قسط مشتری نزدیک شده است. بانک میتواند تصمیم بگیرد ابتدا از طریق اپلیکیشن اطلاعرسانی کند و اگر شرایط لازم برای تحویل اعلان فراهم نبود، پیامک جایگزین شود. اما همین سیاست ممکن است برای هشدار امنیتی مناسب نباشد.
بخوانید: بانکها برای هر پیام میدانند هزینه چه چیزی را میپردازند؟
Arad Notification Wallet را با همین نگاه طراحی کردهایم. این محصول جایگزین درگاه پیامک نیست؛ لایهای است که پیش از ارسال، سیاست رویداد، وضعیت مشتری، کانال مجاز و نحوه تأمین هزینه را بررسی میکند.
نکته مهم این است که دریافتکننده پیام در بانک همیشه فقط یک شماره موبایل نیست. ممکن است مشتری چند حساب داشته باشد، وضعیت خدمات اطلاعرسانی هر حساب متفاوت باشد یا مجوز دریافت پیام به رابطه مشخصی میان مشتری و حساب وابسته باشد.
در چنین شرایطی، مدیریت ارتباطات با یک فهرست شماره تلفن امکانپذیر نیست. بانک به مدلی نیاز دارد که بتواند درباره هر رویداد، با درنظرگرفتن پروفایل مشتری و سیاستهای مربوط، تصمیم بگیرد.
بانکها اکنون هم گزارش هزینه پیامک دریافت میکنند. Notification Wallet چه تفاوتی با یک سامانه گزارشگیری مالی دارد؟
تفاوت اصلی در زمان تصمیمگیری است. گزارش مالی معمولاً بعد از ایجاد هزینه تهیه میشود، اما ما درباره زیرساختی صحبت میکنیم که پیش از ارسال، مجاز بودن خدمت، منبع پرداخت و نحوه ثبت مصرف را مشخص میکند.
در بسیاری از بانکها، هزینه پیامک بهصورت تجمیعی دیده میشود. مدیر مالی میداند در پایان ماه چه مبلغی پرداخت شده، اما الزاماً نمیتواند آن را به رویدادها، حسابها یا خدمات مشخص نسبت دهد.
درحالیکه مدل مالی همه پیامهای بانکی یکسان نیست. هزینه هشدار امنیتی یا رمز پویا باید بر عهده بانک باشد و نباید به موجودی مشتری وابسته شود. اما برخی خدمات اطلاعرسانی اختیاری میتوانند بر اساس بسته، کیف پول یا مدل پسپرداخت مدیریت شوند.
Notification Wallet این تفکیک را در سطح سیاست و عملیات مالی انجام میدهد. برای نمونه، پیش از ارسال میتوان اعتبار یا سهمیه را رزرو کرد و پس از مشخص شدن وضعیت موردنیاز برای تسویه، مصرف را قطعی یا اعتبار را آزاد کرد.
البته وضعیتهای نامشخص نباید بدون بررسی، موفق یا ناموفق فرض شوند. همچنین اگر یک درخواست به چند تلاش ارسال منجر شد، باید بتوان از ثبت مصرف یا شارژ تکراری جلوگیری کرد.
به همین دلیل، ثبت سوابق مالی و مغایرتگیری میان درخواست بانک، عملیات ارسال و نتیجه درگاه اهمیت زیادی دارد.
به اعتقاد من، بانک باید از مرحله گزارشگیری هزینه پیام عبور کند و به مرحله مدیریت هزینه پیش از ارسال برسد. این دو موضوع از نظر معماری و اثر اقتصادی تفاوت جدی دارند.
با این تفکیک مسئولیتها، آیا استفاده از چهار محصول مختلف، معماری بانک را پیچیدهتر نمیکند؟
اگر این محصولات بهصورت چهار سامانه مستقل با اتصالهای پراکنده مستقر شوند، بله. اما هدف ما دقیقاً جلوگیری از همین وضعیت است.
Arad Unified Messaging Platform بستر ارتباط یکپارچه سامانههای بانک با کانالها و پروتکلهای پیامرسانی است. بهجای اینکه هر سامانه بانکی مستقلاً با درگاههای مختلف ارتباط برقرار کند، اتصالها، کنترل دسترسی، عملیات ارسال و گزارشگیری در یک بستر مشترک مدیریت میشوند.
Notification Wallet تصمیمهای سیاستی و مالی پیش از ارسال را بر عهده دارد. Omni Switch مسیر فنی مناسب را انتخاب میکند و Push Notify امکان ارتباط تعاملی با مشتری را از طریق اپلیکیشن و وب فراهم میسازد.
این تفکیک به معنای الزام بانک به جایگزینی یکباره زیرساخت موجود نیست. هر بانک متناسب با مسئله و معماری فعلی خود میتواند بخشی از این قابلیتها را به کار بگیرد.
موضوع اصلی این است که وقتی سیاست هزینه تغییر میکند، مجبور نباشیم منطق مسیریابی را بازنویسی کنیم؛ یا هنگام اضافه شدن تأمینکننده جدید، سامانههای بانکداری را تغییر دهیم. معماری مناسب باید تغییر را در همان لایهای محدود کند که مسئول آن است.
پوش نوتیفیکیشن اغلب با وعده کاهش هزینه پیامک معرفی میشود. از کجا میتوان فهمید این تغییر واقعاً به نفع بانک و مشتری بوده است؟
صرف کاهش تعداد پیامکها معیار موفقیت نیست. باید ببینیم مشتری اعلان را دریافت کرده و توانسته اقدامی را که بانک انتظار داشته انجام دهد یا خیر.
برای مثال، بانک میتواند یادآوری قسط را از طریق Arad Push Notify ارسال کند و مشتری را مستقیماً به صفحه پرداخت همان قسط در اپلیکیشن هدایت کند. در این حالت علاوه بر هزینه ارسال، شاخصهایی مثل تحویل اعلان، باز شدن، کلیک و مراجعه به فرایند پرداخت نیز قابل بررسی هستند.
بخوانید: پوش نوتیفیکیشن؛ اعلان ساده یا بخشی از معماری اعتماد؟
البته کلیک روی اعلان به معنای انجام پرداخت نیست. نتیجه نهایی باید از سامانهای دریافت شود که تراکنش را ثبت کرده است.
موضوع دیگر، امنیت و مالکیت داده است. در معماری پوش نوتیفیکیشن آراد، محتوای اصلی اعلان، سیاستهای ارسال و سوابق عملیاتی در زیرساخت تحت کنترل بانک باقی میمانند. سرویسهایی مانند FCM و APNs، متناسب با سیستمعامل، صرفاً برای بیدارسازی اپلیکیشن به کار گرفته میشوند و دریافت محتوای اصلی از طریق SDK و زیرساخت اختصاصی انجام میشود.
البته محدودیتهای سیستمعامل و وضعیت اتصال دستگاه همچنان وجود دارند. بنابراین پوش را نباید جایگزین مطلق پیامک دانست.
بانک باید برای هر رویداد مشخص کند چه زمانی پوش کانال مناسبتری است و در چه شرایطی لازم است پیامک جایگزین شود. موفقیت این سیاست باید هم از منظر هزینه و هم از منظر کیفیت ارتباط با مشتری سنجیده شود.
اگر همه این لایهها در ارتباطات بانکی نقش داشته باشند، تیم عملیات چگونه میتواند مسیر یک پیام را از ابتدا تا انتها ردیابی کند؟
اینجا اهمیت ردیابی انتهابهانتهای پیام مشخص میشود. داشتن چند داشبورد، که هرکدام بخشی از عملیات را نشان میدهند، لزوماً تصویر کاملی از وضعیت سرویس فراهم نمیکند.
فرض کنید مشتری اعلام میکند رمز پویا دریافت نکرده است. تیم عملیات باید بتواند مشخص کند درخواست چه زمانی ثبت شده، چه سیاستی روی آن اعمال شده، به کدام مسیر رفته، درگاه چه پاسخی داده و آخرین وضعیت قابل استناد چیست.
اگر تلاش مجددی انجام شده یا مسیر تغییر کرده است، این اتفاقات هم باید به درخواست اولیه مرتبط باشند.
Unified Messaging Platform بستر مشترکی برای مشاهده وضعیت صفها، خطاها، عملیات ارسال و گزارشهای مرتبط فراهم میکند. در معماری ترکیبی نیز شناسههای عملیاتی باید ارتباط میان تصمیم Wallet، انتخاب مسیر و نتیجه ارسال را حفظ کنند.
من معتقدم شاخص کیفیت هم باید متناسب با نوع پیام تعریف شود. مثلاً برای رمز پویا، درصد کلی تحویل کافی نیست؛ باید مشخص شود چه سهمی از پیامها در بازه اعتبار رمز تحویل شدهاند.
حتی در این محاسبه هم باید وضعیت گزارشهای نامشخص را جدا کرد؛ زیرا زمان دریافت گزارش تحویل الزاماً با زمان واقعی رسیدن پیام به مشتری یکسان نیست.
گزارش زمانی ارزشمند است که بتوان بر اساس آن تصمیم گرفت، نه اینکه صرفاً نمودارهای مناسبی در داشبورد نمایش داده شود.
آراد برخلاف برخی شرکتهای فعال در این بازار، فروشنده پیامک نیست. این استقلال چه مزیتی برای بانک ایجاد میکند؟
مدل کسبوکار آراد بر فروش ترافیک پیامک استوار نیست. ما توسعهدهنده زیرساخت و نرمافزار مدیریت ارتباطات هستیم و این تفاوت، از منظر تضاد منافع اهمیت دارد.
وقتی شرکتی هم فروشنده ترافیک است و هم منطق انتخاب مسیر را در اختیار دارد، بانک باید مطمئن شود تصمیمهای مسیریابی بر اساس منافع خود بانک گرفته میشوند، نه ترجیحات تجاری تأمینکننده.
البته استقلال بهتنهایی تضمینکننده بیطرفی نیست. مسئله اصلی، شفافیت سیاستها و امکان ارزیابی تصمیمهاست.
بانک باید بتواند تأمینکنندگان خود را انتخاب کند، قراردادهای موجود را حفظ کند، سهمیهها را تعیین کند و کیفیت و هزینه مسیرهای مختلف را بسنجد. انتخاب مسیر باید بر اساس سیاستهایی انجام شود که خود بانک تعریف کرده است.
ما قرار نیست بهجای بانک درباره منافع اقتصادی آن تصمیم بگیریم. وظیفه آراد فراهم کردن زیرساختی است که این تصمیمها را قابل اجرا، اندازهگیری و حسابرسی کند.
تمرکز تصمیمهای ارتباطی و مالی در یک زیرساخت مشترک، آیا ریسک امنیتی جدیدی ایجاد نمیکند؟
هر لایهای که وارد مسیر عملیات حساس بانکی میشود، باید از ابتدا با الزامات امنیتی همان محیط طراحی شود. تمرکز بدون کنترل مناسب، قطعاً میتواند ریسک ایجاد کند.
اما اتصال مستقیم و پراکنده سامانههای مختلف بانک به درگاههای پیام هم مشکلات خاص خودش را دارد؛ از مدیریت اعتبارنامهها و سطوح دسترسی گرفته تا ثبت رخدادها و کنترل درخواستهای تکراری.
در معماری متمرکز میتوان برای هر سامانه، هویت و محدوده دسترسی مشخص تعریف کرد. مثلاً سامانه کارت فقط مجاز به ارسال رویدادهای مرتبط با کارت و رمز پویا باشد و سامانه CRM نتواند خارج از سیاستهای تعیینشده پیام امنیتی تولید کند.
احراز هویت سرویسها، حفاظت از تمامیت درخواست، کنترل سطح دسترسی، ثبت سوابق تغییرات و جلوگیری از پردازش تکراری باید بخشی از طراحی باشند. امکان استقرار در دیتاسنتر بانک یا ابر خصوصی نیز به بانک اجازه میدهد الزامات امنیت و حاکمیت داده خود را اعمال کند.
تمرکز زمانی مزیت دارد که همراه با تفکیک مسئولیت، کنترل دسترسی، قابلیت حسابرسی و معماری تابآور باشد. در غیر این صورت صرفاً محل ریسک را تغییر دادهایم.
اگر مدیری در بانک بخواهد ارزش این معماری را ارزیابی کند، پیشنهاد شما برای شروع چیست؟
پیشنهاد نمیکنم بانک از ابتدا تصمیم به تغییر کامل زیرساخت پیامرسانی خود بگیرد. بهتر است یک مسئله واقعی و قابلاندازهگیری را انتخاب کند.
اگر مشکل تأخیر رمز پویاست، یک جریان مشخص را در ساعات عادی و پرترافیک بررسی میکنیم. ابتدا زمان انتظار در صف، پاسخ درگاه، تأخیر تحویل و وضعیت پیامهای نامشخص ثبت میشود. سپس در دامنهای محدود، سیاست جدید مسیریابی را اجرا و نتیجه را با شرایط قابل مقایسه ارزیابی میکنیم.
اگر مسئله هزینه اطلاعرسانی باشد، میتوان یک گروه مشخص از مشتریان و یک رویداد، مثلاً یادآوری اقساط، را انتخاب کرد و هزینه، کیفیت تحویل، سهم پوش نوتیفیکیشن و میزان نیاز به پیامک جایگزین را سنجید.
از ابتدا هم باید روشن باشد چه کسی اختیار تغییر سیاست را دارد، چه واحدی اثر آن را پایش میکند و در چه شرایطی باید به تنظیم قبلی برگشت.
نکتهای که میخواهم در پایان تأکید کنم این است که بانکها باید زیرساخت ارتباطات خود را بهاندازه سایر اجزای زیرساخت تراکنشی جدی بگیرند.
در سامانه پرداخت، هیچکس صرف ثبت موفق درخواست را معادل انجام موفق تراکنش نمیداند. وضعیت پردازش، پاسخ نهایی، مغایرتگیری و امکان پیگیری اهمیت دارند. اما در پیامرسانی گاهی هنوز معیار اصلی این است که چند پیام به درگاه ارسال شده و چند پاسخ موفق دریافت کردهایم.
درحالیکه برای مشتری، رمز پویایی که دیر میرسد یا هشدار امنیتی که بهموقع دریافت نمیشود، مستقیماً بر کیفیت تجربه بانکداری و اعتماد او اثر میگذارد.
از طرف دیگر، در مقیاس میلیونها پیام روزانه، حتی تفاوتهای کوچک در هزینه ارسال یا کیفیت انتخاب مسیر میتوانند آثار مالی قابلتوجهی داشته باشند.
به همین دلیل معتقدم زیرساخت ارتباطات بانکی باید همزمان از سه منظر ارزیابی شود: کیفیت خدمت برای مشتری، قابلیت کنترل برای عملیات و شفافیت هزینه برای بانک.
بانک نباید صرفاً بداند چه تعداد پیام ارسال کرده است. باید بتواند توضیح دهد چرا هر پیام از مسیر مشخصی ارسال شده، چه هزینهای ایجاد کرده، در چه زمانی و با چه نتیجهای پردازش شده و اگر مشکلی وجود داشته، چه تصمیمی برای مدیریت آن گرفته شده است.
به اعتقاد من، بلوغ واقعی زیرساخت پیامرسانی بانکی از همین نقطه آغاز میشود.