در مرکز توان‌بخشی امام علی، حدود ۲۰۰ دختر و زن با معلولیت‌های شدید جسمی و ذهنی زندگی می‌کنند؛ بعضی از آنها حتی نمی‌توانند بگویند درد دارند، حالشان خوب نیست یا هنگام غذا خوردن مشکلی برایشان پیش آمده است. در «خانه آیه» نیز ۲۰ پسر دارای معلولیت ذهنی به‌صورت شبانه‌روزی نگهداری می‌شوند. اینجا مراقبت فقط غذا دادن، دارو رساندن یا انجام امور روزمره نیست؛ گاهی چند دقیقه تأخیر در تشخیص یک تغییر جسمی می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. بنیاد نیکوکاری آیه حالا می‌خواهد برای مراقبت دقیق‌تر از این افراد، فناوری را وارد ماجرا کند؛ از پوشیدنی‌های هوشمند و پایش علائم حیاتی گرفته تا پردازش تصویر و هوش مصنوعی.
امیرمهدی موسوی، مدیرعامل بنیاد نیکوکاری آیه،گفت: «شکل‌گیری این مجموعه از مواجهه نزدیک گروهی از جوانان با شرایط کودکان دارای معلولیت آغاز شد؛ تجربه‌ای که نشان داد خانواده‌ها و مراکز نگهداری، علاوه بر حمایت مالی، به آموزش، خدمات تخصصی و روش‌های دقیق‌تر مراقبت نیاز دارند.»
آیه امروز در دو مرکز از حدود ۲۲۰ فرد دارای معلولیت نگهداری می‌کند. بخش عمده جمعیت مرکز توان‌بخشی امام علی را دختران و زنانی تشکیل می‌دهند که برخی از آنها توان حرکتی یا کلامی بسیار محدودی دارند و برای بسیاری از فعالیت‌های روزمره به کمک کامل مراقبان وابسته‌اند.
موسوی تأکید کرد مسئله فقط نگهداری نیست. بعضی از این افراد نمی‌توانند درد یا ناراحتی خود را بیان کنند. همین موضوع باعث شده تشخیص تغییرات جسمی یا رفتاری تا حد زیادی به دقت و تجربه پرستاران و مراقبان وابسته باشد.
همین مسئله، نقطه شروع پروژه‌ای شده که قرار است هوش مصنوعی را وارد فرایند مراقبت شبانه‌روزی در آیه کند.
وقتی داده می‌تواند قبل از بیمار حرف بزند
در طرح جدید، قرار است از ابزارهای پوشیدنی هوشمند برای ثبت بخشی از علائم حیاتی مددجویان استفاده شود. داده‌هایی مانند ضربان قلب و میزان اکسیژن خون می‌توانند به‌صورت مستمر ثبت شوند، اما هدف فقط جمع‌آوری چند عدد نیست.
موسوی توضیح داد که اطلاعات پوشیدنی‌ها قرار است در کنار پرونده پزشکی هر مددجو، بیماری‌های زمینه‌ای، داروهای مصرفی، گزارش‌های پرستاران و مراقبان و ارزیابی متخصصان قرار گیرد.
در این مرحله، نقش هوش مصنوعی آغاز می‌شود؛ سامانه باید بتواند داده‌های هر فرد را در طول زمان تحلیل کند و در صورت مشاهده الگو یا تغییری غیرعادی، کادر مراقبت را مطلع کند.
مثلاً افزایش یا کاهش غیرمعمول ضربان قلب به‌تنهایی شاید اطلاعات کافی در اختیار مراقب قرار ندهد، اما اگر این تغییر هم‌زمان با تغییر در رفتار، حرکت یا غذا خوردن فرد باشد، می‌تواند نشانه‌ای باشد که نیاز به بررسی بیشتری دارد.
یکی از موضوعات مورد توجه در طراحی این سیستم، نحوه جویدن و بلع غذاست. اختلال بلع برای برخی مددجویان دارای معلولیت شدید می‌تواند مسئله‌ای جدی باشد. در چنین شرایطی فناوری قرار است به مراقب کمک کند تغییرات را سریع‌تر ببیند؛ نه اینکه جای او یا پزشک را بگیرد.
موسوی نیز روی همین مرز تأکید داشت و گفت: «این سامانه قرار نیست پزشک باشد، بلکه قرار است اطلاعات بیشتری در اختیار پزشک، پرستار و مراقب قرار دهد تا تصمیم دقیق‌تری گرفته شود.»
نزدیک به ۱۰۰ دوربین؛ از نظارت انسانی تا پردازش تصویر
بخش دیگری از پروژه به دوربین‌های مرکز توان‌بخشی امام علی مربوط می‌شود. نزدیک به ۱۰۰ دوربین در بخش‌های مختلف این مرکز وجود دارد و بررسی تصاویر آنها اکنون عمدتاً به نیروی انسانی متکی است.
برنامه این است که پردازش تصویر به این زیرساخت اضافه شود تا برخی تغییرات حرکتی یا رفتاری نیز به‌صورت هوشمند قابل شناسایی باشند.
در واقع اگر پروژه به مرحله نهایی برسد، سامانه مراقبت آیه فقط یک ابزار پوشیدنی نخواهد بود. داده پزشکی، علائم حیاتی، گزارش مراقبان و اطلاعات تصویری در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا وضعیت هر مددجو تصویر دقیق‌تری پیدا کند.
مرحله بالینی این طرح قرار است از دی‌ماه آغاز شود و نتایج آن مشخص خواهد کرد که سامانه تا چه اندازه می‌تواند در محیط واقعی مرکز قابل اعتماد باشد. در صورت موفقیت، امکان استفاده از این مدل در سایر مراکز نگهداری و توان‌بخشی نیز مطرح است.
فناوری یک بخش ماجراست؛ مراقبت هنوز به آدم‌ها نیاز دارد
اما پشت پروژه هوش مصنوعی و سامانه‌های جدید، واقعیت روزمره دیگری نیز وجود دارد؛ نگهداری ۲۴ ساعته از افرادی که بسیاری از آنها برای ابتدایی‌ترین نیازهای خود نیز به حضور یک مراقب وابسته‌اند.
مهدیه تدینی، مدیر مشارکت‌های مردمی بنیاد نیکوکاری آیه، از زاویه دیگری به ماجرا نگاه کرده است. به گفته او، حضور نزدیک در مرکز و دیدن زندگی مددجویان، معنای نیازهای روزمره را تغییر می‌دهد.
اینجا بسیاری از نیازها پیچیده نیستند؛ دارو، پوشک، محصولات بهداشتی، تجهیزات مراقبتی و نیروی انسانی، اقلامی هستند که باید بدون وقفه تأمین شوند.
تدینی گفت: «یکی از مهم‌ترین کمک‌هایی که می‌توان به این افراد کرد، فراهم‌کردن شرایط زندگی بهتر برای آنهاست؛ چراکه مراقبت از فرد دارای معلولیت شدید یک فعالیت مقطعی نیست و شب و روز، تعطیلی و مناسبت نمی‌شناسد.»
به همین دلیل، بنیاد آیه از شرکت‌های دارویی، تولیدکنندگان محصولات بهداشتی، مجموعه‌های اقتصادی و خیرین خواسته است بخشی از ظرفیت خود را به این مراکز اختصاص دهند.
این کمک نیز الزاماً نباید فقط پول باشد. یک شرکت دارویی می‌تواند بخشی از نیاز دارویی مرکز را تأمین کند، یک تولیدکننده محصولات بهداشتی می‌تواند در تأمین اقلام مصرفی مشارکت داشته باشد و یک شرکت فناوری می‌تواند دانش، تجهیزات یا نیروی متخصص خود را در اختیار پروژه‌های تکنولوژیک مرکز قرار دهد.
تدینی نقش رسانه‌ها را هم در همین نقطه مهم دانست؛ این که نیازهای چنین مراکزی فقط زمانی دیده نشوند که یک بحران رخ داده است، بلکه ارتباط مستمری میان جامعه، شرکت‌ها و افرادی که در این مراکز زندگی می‌کنند شکل بگیرد.
شاید اهمیت پروژه هوش مصنوعی آیه نیز دقیقاً در همین نقطه باشد. فناوری در اینجا قرار نیست یک ویترین مدرن برای یک مرکز نیکوکاری بسازد. اگر درست اجرا شود، قرار است به مراقبی کمک کند چند دقیقه زودتر متوجه حال نامساعد دختری شود که خودش نمی‌تواند بگوید حالش خوب نیست.
اما حتی پیشرفته‌ترین الگوریتم هم دارو، پوشک، مراقب و هزینه نگهداری را تأمین نمی‌کند. آینده این مرکز به هر دو نیاز دارد: فناوری برای مراقبت دقیق‌تر و آدم‌هایی که حاضر باشند بخشی از مسئولیت ادامه این مراقبت را بر عهده بگیرند.
