شورش مرادی، کارشناس اقتصاد دیجیتال / در برخی موارد خاص ارزش یک صنعت را نه در ساختمانهایش میتوان دید، نه در نام شرکتهایش و نه حتی در صورتهای مالی و گزارشهای عملکردش. برای درک این ارزش باید آن را در تجربهای جستوجو کرد که میلیونها نفر، هر روز و بدون آنکه به پیچیدگیهای پشت آن فکر کنند، از آن استفاده میکنند. تجربه ای عادلانه، بدون تبعیض و در دسترس تقریباً همه شهروندان.
شبکه پرداخت الکترونیکی کشور یکی از همین زیرساختهاست. زیرساختی که بخش مهمی از زندگی اقتصادی روزمره ایرانیان به آن وابسته شده است. از خرید ساده در یک فروشگاه کوچک تا پرداخت قبوض، خرید اینترنتی، انتقال وجه و انجام بخش بزرگی از مبادلات اقتصادی، همه و همه به شبکهای متکی هستند که باید در تمام ساعات شبانهروز، با سرعت، دقت و اطمینان کار کند.
اما پشت این تجربه به ظاهر ساده، دنیایی از پیچیدگیهای فنی، عملیاتی، امنیتی و مدیریتی قرار دارد. دنیایی که در آن هزاران متخصص ایرانی طی سالهای متمادی دانش، تجربه، خلاقیت و بخش مهمی از عمر حرفهای خود را صرف ساختن، توسعه دادن و زنده نگه داشتن یکی از مهمترین زیرساختهای اقتصادی کشور کردهاند.
این نوشته، بیش از آنکه درباره شرکتها و برندهای صنعت پرداخت باشد، درباره انسانهایی است که این صنعت را ساختهاند. متخصصانی که شاید نام بسیاری از آنها برای عموم مردم ناشناخته باشد، اما حاصل کارشان هر روز در زندگی میلیونها ایرانی جریان دارد.
از یک ایده فناورانه تا یک زیرساخت ملی
احتمالاً ساختن یک شبکه پرداخت ملی، فراتر از خرید تجهیزات، نصب نرمافزار و اتصال چند بانک به یکدیگر است. ایجاد چنین زیرساختی مستلزم شکلگیری مجموعهای پیچیده از قابلیتهاست: معماری سامانههای متمرکز و توزیعشده، مدیریت تراکنشهای مالی، ارتباطات بانکی متعدد و متنوع، تضمین امنیت و همزمان تبادل سریع اطلاعات، مدیریت ریسک، ایحاد ساختارهای تسویه بینبانکی، نظارت ۲۷در ۷ بر عملکرد شبکه، مدیریت پذیرندگان و پاسخگویی همزمان به میلیونها کاربر و البته پردازش دقیق و بدون خطای میلیاردها تقاضا.
در ایران، شکلگیری شبکه شتاب و سپس توسعه شبکه شاپرک، نقطه عطفی در یکپارچگی و گسترش پرداخت الکترونیکی بود. شتاب امکان تعاملپذیری کارتهای بانکی را در سطح شبکه بانکی کشور فراهم کرد و شاپرک نیز به ساماندهی و نظارت بر بخش مهمی از فعالیتهای پرداخت کارتی کمک کرد.
نیک که بنگریم این تحول، صرفاً یک تغییر فنی نیست و از أساس تغییر در شیوه انجام مبادلات اقتصادی مردم بوده است، در واقع سبک زندگی شهروندان تحت تاثیر این روندها تغییر بنیادین داشته است. کاربری که پیشتر برای استفاده از خدمات پرداخت به محدودیتهای شبکه بانکی وابسته بود، بهتدریج توانست در گسترهای ملی و بعضاً بدون وابستگی مکانی از خدمات پذیرندگی استفاده کند. چنین تحولی بدون حضور نیروهای متخصص در بانکها، شرکتهای پرداخت الکترونیک، شرکتهای فناوری، مجموعههای زیرساختی و نهادهای تنظیمگر امکانپذیر نبود. متخصصانی که باید همزمان به فناوری، اقتصاد، امنیت، رفتار مشتری، الزامات بانکی و حساسیتهای عملیاتی مسلط میشدند و راهحلهایی ارائه میکردند که در مقیاس ملی و بدون اصطکاک مشهود (Low Friction) قابل استفاده باشد.
قهرمانان نامرئی اقتصاد دیجیتال
البته شهروندان و کاربران نهایی در زنجیره ارزش، معمولاً نتیجه کار را میبینند، نه فرایند خلق آن را و معمولاً وقتی کارت بانکی در یک فروشگاه کشیده میشود و یا در یک فرآیند پرداخت اینترنتی یا موبایلی مورد استفاده قرار میگیرد و چند ثانیه بعد پیام موفقیت آمیز بودن تراکنش روی دستگاه و یا در درگاه پرداخت اینترنتی یا موبایلی ظاهر میشود، کمتر کسی به این فکر میکند که در همین چند ثانیه چه تعداد سامانه، پایگاه داده، مرکز پردازش، شبکه ارتباطی و سازوکار امنیتی با یکدیگر تعامل کردهاند و در پشت هر تراکنش موفق، چه مجموعهای از تصمیمها و تلاشهای انسانی قرار دارد. متخصصان نرمافزار که سامانههای پردازش و مدیریت تراکنش را توسعه دادهاند، مهندسان زیرساخت و شبکه که ارتباط پایدار میان اجزای مختلف را برقرار کردهاند، متخصصان امنیت که برای حفاظت از اطلاعات و داراییهای مالی تلاش کردهاند، کارشناسان عملیات که در شرایط بحرانی مسئولیت حفظ و پایداری خدمات را بر عهده داشتهاند، متخصصان داده، مدیریت محصول، بازاریابی، توسعه کسبوکار و مدیریت پذیرندگان که به گسترش این شبکه کمک کردهاند. در کنار آنها، مدیران پروژه، کارشناسان پشتیبانی، نیروهای میدانی و تیمهایی قرار دارند که شاید کمتر در روایتهای رسمی صنعت دیده شوند، اما نبود هر یک از آنها میتواند بخشی از زنجیره خدمت را مختل کند. این صنعت حاصل کار یک گروه محدود از برنامهنویسان یا مدیران فناوری نیست. حاصل همکاری یک اکوسیستم انسانی چندرشتهای است که توانسته در طول زمان، دانشهای متفاوت را در خدمت یک هدف مشترک قرار دهد. شاید بتوان گفت یکی از مهمترین دستاوردهای شبکه پرداخت ایران، پیش از آنکه در تعداد تراکنشها یا تعداد پایانههای پذیرش خلاصه شود، شکلگیری همین سرمایه انسانی منحصر به فرد و تجربه سازمانی است.
ساختن در شرایطی که ساختن دشوارتر بود
نمیتوان درباره متخصصان صنعت پرداخت ایران صحبت کرد و اژ شرایطی که در آن فعالیت کردهاند، چشم پوشید. توسعه فناوری در شرایطی که دسترسی به بسیاری از ابزارها، تجهیزات، خدمات تخصصی و همکاریهای بینالمللی با محدودیت مواجه است، دشواریهای خاص خود را دارد. تحریمهای یک طرفی بی معنی و بی هدف، محدودیتهای تأمین تجهیزات، دشواری دسترسی به فناوریهای روز، پیچیدگی تعامل با شرکتهای بینالمللی و تغییرات مستمر در الزامات نظارتی، همگی هزینه توسعه و نگهداری زیرساخت را افزایش میدهند.
در چنین شرایطی، متخصص ایرانی بارها ناچار شده است بهجای استفاده از راهحل آماده، راهحل طراحی کند. بهجای اتکا به تجربه دیگران، تجربه بسازد و بهجای حرکت در مسیرهای از پیش آزمودهشده، مسیرهای تازهای پیدا کند. این ویژگی را نباید با توجیه همه کاستیها اشتباه گرفت. محدودیتها واقعیت دارند، اما قرار نیست بهانهای دائمی برای نادیده گرفتن ضرورت تحول باشند. اتفاقاً یکی از دلایل احترام یه این متخصصان، همین توانایی حل مسئله در شرایط دشوار است.
سرمایهای که نباید فراموش شود
شاید یکی از بزرگترین دستاوردهای صنعت پرداخت، چیزی باشد که در هیچ گزارش عملکرد سالانهای بهدرستی اندازهگیری نمیشود: سرمایه انسانی. در طول سالها، نسلی از مدیران، مهندسان، تحلیلگران، کارشناسان و متخصصان کسبوکار در این صنعت تربیت شدهاند که تجربه کار در مقیاس ملی را دارند. آنها بحران را تجربه کردهاند، سامانههای حساس را مدیریت کردهاند، با میلیونها کاربر و پذیرنده سروکار داشتهاند و آموختهاند که چگونه فناوری را به خدمت یک نیاز اقتصادی واقعی درآورند. این دانش، تنها دانش فنی نیست و ترکیبی است از تجربه عملیاتی، از شناخت عمیق بازار و نیازمندی های إحصاء شده، از مدیریت دقیق ریسک، از فهم رفتار مشتری در سناریوهای متفاوت و توانایی تصمیمگیری در شرایط پیچیده و بعضاً غیر قابل پیشبینی.
چنین سرمایهای یهسادگی قابل جایگزینی نیست. اگر روزی بخواهیم نسل جدیدی از زیرساختهای مالی و پرداخت را در کشور ایجاد کنیم، یکی از مهمترین داراییهای ما همین متخصصانی خواهند بود که نسل قبلی را ساختهاند. به همین دلیل، حفظ و تقویت این سرمایه انسانی باید به یک اولویت جدی برای مدیران شرکتهای پرداخت، بانکها و سیاستگذاران این حوزه تبدیل شود.
و اما ستایش همراه با مطالبه تغییر
مدح یک صنعت به معنای چشمپوشی از ضعفهای آن نیست. شبکه پرداخت ایران با وجود دستاوردهای مهم خود، همچنان با مسائلی مانند ضرورت افزایش بهرهوری، توسعه مدلهای درآمدی پایدار، ارتقای کیفیت خدمات، افزایش رقابتپذیری، تحول معماریهای فنی، توسعه خدمات ارزش افزوده و حرکت به سمت استانداردهای جهانی مواجه است. صنعتی که روزگاری در ایجاد زیرساختهای اولیه پرداخت الکترونیکی پیشگام بوده، امروز باید بتواند نقش فعالتری در خلق خدمات مالی جدید، توسعه کسبوکارهای دیجیتال و افزایش بهرهوری اقتصادی ایفا کند.
اما برای رسیدن به این مرحله، بیش از هر چیز باید به نیروی انسانی خود اعتماد کرد. به متخصصانی که بارها نشان دادهاند توانایی حل مسائل پیچیده را دارند. یاید محیطی فراهم شود که تجربه آنها به رسمیت شناخته شود، نوآوری تشویق شود، شایستهسالاری جایگزین ملاحظات غیرتخصصی شود و متخصصان فرصت داشته باشند بهجای صرف تمام انرژی خود برای نگهداری وضع موجود، آینده را طراحی کنند. نباید اجازه داد سرمایهای که طی سالها با تلاش و هزینه فراوان شکل گرفته است، در اثر فرسودگی سازمانی، مهاجرت نیروهای متخصص، کاهش انگیزه یا نبود چشمانداز روشن، بهتدریج تضعیف شود.
به احترام آنها که دیده نمیشوند
این نوشته را میتوان نوعی ادای دین دانست. ادای دین به کسانی که سالها در شرکتهای پرداخت، بانکها، شرکتهای فناوری، مجموعههای زیرساختی و نهادهای مرتبط کار کردهاند. به کسانی که شبهای طولانی را برای رفع اختلال و حفظ پایداری شبکه سپری کردهاند، به مهندسانی که سامانههای پیچیده را طراحی و توسعه دادهاند. به کارشناسانی که در میدان و کنار پذیرندگان، مشکلات را حل کردهاند. به مدیرانی که مسئولیت تصمیمهای دشوار را پذیرفتهاند و به جوانانی که با دانش و انگیزه خود، به این صنعت جان تازه بخشیدهاند.
شاید بسیاری از مردم هرگز نام این افراد را نشنیده باشند. شاید نام آنها در هیچ تیتر و اعلانی نیاید و تصویرشان روی هیچ بیلبوردی هم قرار نگیرد. اما هر روز، میلیونها بار، نتیجه تلاش آنها در زندگی مردم تکرار میشود. سرمایه های انسانی شرکتها و بانکها فقط دستگاه کارتخوان، نرمافزار پرداخت یا سامانه انتقال وجه نساختهاند در واقع توانایی طراحی، اداره و توسعه یک زیرساخت ملی را در داخل کشور شکل دادهاند. این دستاورد، حاصل تلاش انسانهایی است که شایسته دیده شدن، احترام و قدردانیاند.
به احترام همه متخصصان ایرانی شاغل در شبکه پرداخت کشور. آنهایی که ساختند، آنهایی که توسعه دادند، آنهایی که در سختترین شرایط پای کار ماندند و آنهایی که امروز برای ساختن نسل بعدی این صنعت تلاش میکنند.
بهترین راه قدردانی از این نسل، فراتر از ستایش گذشته فراهم کردن فرصتی است تا دانش، تجربه و توانایی آنها، آیندهای بزرگتر از آنچه تاکنون ساختهاند را پدیدار کند.