کسبوکارهای خانوادگی در بسیاری از اقتصادها سهم قابل توجهی از فعالیتهای اقتصادی را به خود اختصاص دادهاند، اما عبور موفق از نسل اول به نسلهای بعدی همچنان یکی از چالشهای اصلی این بنگاههاست. در نشست تخصصی «کسبوکارهای خانوادگی؛ چالشها و الزامات نهادسازی» که در اتاق بازرگانی تهران برگزار شد، نتایج دو پژوهش درباره وضعیت کسبوکارهای خانوادگی، موانع تداوم آنها و تجربه کشورهای مختلف در ایجاد نهادهای حمایتی ارائه شد. در این نشست، سخنرانان بر ضرورت حرکت از مدیریت فردمحور به سمت حکمرانی سازمانی، مستندسازی تجربهها و ایجاد سازوکارهای مشخص برای جانشینی تأکید کردند.
اتاق تهران چرا سراغ کسبوکارهای خانوادگی رفت؟
حسن فروزانفرد، رئیس کمیسیون حکمرانی سازمانی اتاق بازرگانی تهران، در ابتدای این نشست درباره شکلگیری مطالعات انجامشده توضیح داد که موضوع کسبوکارهای خانوادگی با وجود حضور گسترده این نوع بنگاهها در اقتصاد، کمتر در فضای عمومی و تخصصی ایران مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته او، هدف از انجام این مطالعات، شناخت بهتر ویژگیهای کسبوکارهای خانوادگی، بررسی چالشهای آنها و ایجاد زمینهای برای گفتوگو میان فعالان اقتصادی، پژوهشگران و نهادهای تصمیمگیر بوده است. فروزانفرد تأکید کرد که بسیاری از اعضای اتاق بازرگانی تهران خود تجربه اداره کسبوکارهای خانوادگی را دارند و همین موضوع اهمیت پرداختن به این حوزه را افزایش داده است.
چالشهای اصلی کسبوکارهای خانوادگی؛ از جانشینی تا تمرکز قدرت
علی بقاییسرابی، مجری پژوهش «چالشهای پیش روی کسبوکارهای خانوادگی و راهکارهای رفع آن»، در ارائه یافتههای این مطالعه، مسئله جانشینی و انتقال مدیریت به نسلهای بعدی را یکی از چالشهای اصلی این کسبوکارها عنوان کرد.
به گفته او، کسبوکارهای خانوادگی در مسیر توسعه خود با مسائلی مانند تمرکز تصمیمگیری در بنیانگذار، مشخصنبودن نقش اعضای خانواده در ساختار مدیریتی، ترکیب روابط خانوادگی با روابط سازمانی و نبود سازوکار مشخص برای انتقال دانش و تجربه مواجه هستند.
بقاییسرابی تأکید کرد حل این مسائل به معنای حذف نقش خانواده از کسبوکار نیست، بلکه نیازمند ایجاد تعادل میان ارزشهای خانوادگی و الزامات حرفهای مدیریت است. او گفت تداوم این کسبوکارها در نسلهای بعد، به ایجاد ساختارهایی نیاز دارد که بتواند دانش، تجربه و فرآیندهای تصمیمگیری را از وابستگی به افراد خارج کند.
نهادسازی؛ راهکاری برای حفظ ارزشهای خانوادگی
زهیر صیامیان گرجی، استاد دانشگاه و مشاور انجمن ترویج کسبوکارهای خانوادگی، در بخش دیگری از نشست به تجربه کشورهای مختلف در ایجاد مراکز و نهادهای پشتیبان کسبوکارهای خانوادگی پرداخت. او توضیح داد که در بسیاری از کشورها، کسبوکارهای خانوادگی برای حل مسائل مربوط به انتقال نسل، حکمرانی و آموزش مدیران آینده، به سمت ایجاد مراکز تخصصی حرکت کردهاند.
به گفته صیامیان گرجی، این مراکز معمولاً در حوزههایی مانند آموزش، مشاوره، انتقال تجربه، حل اختلافات خانوادگی و توسعه مدلهای حکمرانی فعالیت میکنند. او تأکید کرد که ایران نیز برای حمایت از این نوع کسبوکارها به زیرساختهای نهادی نیاز دارد؛ زیرساختهایی که بتوانند میان تجربه نسل گذشته و نیازهای مدیریتی نسل آینده ارتباط ایجاد کنند.
نقش اتاق بازرگانی در ایجاد زیرساخت حمایتی
فریال مستوفی، نایبرئیس اتاق بازرگانی تهران، در این نشست بر اهمیت شناخت دقیقتر جامعه کسبوکارهای خانوادگی تأکید کرد. به گفته او، یکی از چالشهای موجود، نبود داده و شناخت آماری کافی درباره تعداد، اندازه و ویژگیهای این کسبوکارها در ایران است.
مستوفی گفت برای طراحی سیاستها و برنامههای حمایتی، ابتدا باید تصویری دقیق از وضعیت کسبوکارهای خانوادگی در کشور ایجاد شود. او همچنین بر اهمیت اجرای برنامههای آزمایشی و ایجاد مسیرهایی برای انتقال تجربه میان فعالان این حوزه تأکید کرد.
آیا بازار سرمایه میتواند مسیر رشد کسبوکارهای خانوادگی را باز کند؟
محمود گودرزی، مدیرعامل بورس تهران، در این نشست به ارتباط میان کسبوکارهای خانوادگی و بازار سرمایه پرداخت. او بر ضرورت طراحی مدلهایی تأکید کرد که بتواند نیازهای خاص این کسبوکارها را در مسیر رشد، تأمین مالی و توسعه پاسخ دهد.
به گفته گودرزی، کسبوکارهای خانوادگی در صورت حرکت به سمت شفافیت، ساختارهای حرفهای و حکمرانی مناسب میتوانند ظرفیت بیشتری برای استفاده از ابزارهای مالی و ورود به مراحل جدید رشد داشته باشند.
اهمیت اعتبار خانوادگی در اقتصاد
پیام باقری، نایبرئیس اتاق بازرگانی ایران، در این نشست بر اهمیت نقش خانواده در شکلگیری و توسعه بسیاری از بنگاههای اقتصادی تأکید کرد. او اشاره کرد که در کسبوکارهای خانوادگی، علاوه بر سرمایه اقتصادی، عواملی مانند اعتماد، اعتبار خانوادگی و روابط بلندمدت نیز نقش مهمی دارند.
به گفته او، انتقال موفق این کسبوکارها به نسلهای بعد نیازمند برنامهریزی و ایجاد سازوکارهایی است که بتواند میان ارزشهای خانوادگی و الزامات اقتصادی تعادل برقرار کند.
انجمن کسبوکارهای خانوادگی و مسیر ایجاد نهادهای حمایتی
جابر انصاری، رئیس هیئتمدیره انجمن ترویج کسبوکارهای خانوادگی، در بخش پایانی نشست بر ضرورت توجه بیشتر به این نوع کسبوکارها در سیاستگذاری اقتصادی تأکید کرد. او گفت بسیاری از کسبوکارهای خانوادگی با وجود نقش اقتصادی خود، هنوز جایگاه مشخصی در برنامهریزیهای حمایتی ندارند.
به گفته انصاری، ایجاد شبکههای تخصصی، آموزش، انتقال تجربه و فراهمکردن خدمات مشاورهای از جمله اقداماتی است که میتواند به افزایش ماندگاری این کسبوکارها کمک کند.
